Euskara eta Bere Didaktika II
Etxean egiteko azterketa
Ekaineko deialdia
Irakasleak betetzekoak:
Oharra: Azterketa hau etxean egiteko da,
nahi duzuena kontsultatu, baina oso kontuan har azterketa pertsonala dela, eta
ez talde lana; hau da, bi azterketetan esaldi bera aurkitzen badut azterketa bioi
jarriko diet gutxiegia.
1) Aztertu testua kausa argudioaren arabera:
a. Kausa motak identifikatu kausa ereduen arabera
b. Kausa estrategiez edo aurkezteko moduez, begiratu ea Millen metodoetatik zein dagokion bakoitzari
c. Beste kausa estrategiak ere aipatu
2) Ez eman eskemarik, hau da, idatzi idazlan bat zuen azterketa jasoko duena modu ordenatu eta koherentean
3) Gogoratu aurretik ikasitakoak ere balio duela testua aztertzeko (hau da definiziorik aurkituz gero edo adibiderik esan zein motatakoak diren, konparaketarik aurkituz gero azaldu zein den hurrenkera, egiaztatzerik baldin badago eman horren gaineko berri, etab.).
4) Ez egin akats gramatikalik, errepasatu ortografia ere, unibertsitate mailako testua sortu mesedez.
Azkenean, hainbat ziklo bete ostean kolpea
jotzen eta gero atzera egiten, zorne izurria desagertu egin zen Europatik.
Londresek gaixotasun horrekin izandako azken esperientzia, Izurrite Handia,
Azalpen hori erakargarria da, baina gertutik
aztertuz gero ez dirau zutunik. Hori esateko arrazoi bat zera da, suak
Londresen erdialdea baino ez zuela suntsitu, mende harexen hasieran izurrite
kolpeek gutxien jotako alderdian, alegia. Beraz, aurreko garaietan gehien
kaltetutako kanpoalde jendetsuak ukitu barik utzi zituen izurriteak oraingoan.
Bigarren arrazoia da Londres izurritetik libre egon zen garai berean Europako
beste hiri batzuk ere egon zirela izurritetik libre, adibidez Paris eta
Amsterdam, eta hori ezin daiteke lotu Londresko Sute Handiarekin.
Beste teoria betegarriago (baina hala ere oker)
batek proposatzen du izurritearen desagerpena osasun eta higiene maila
apurka-apurka igotzen joatearekin etorri zela. Ezin daiteke higienearen
faktorea baztertu, baina horrek ez du azaltzen zergatik izurritearen hurrengo
kolpeek betiko eskema bete zuten, hau da, heriotza tasa handiak eraginez, baina
Europaren erdialdetik gero eta urrunago joaz bakoitzean. Ia ematen du Europa zelanbaiteko immunitatea garatzen ari zela, eta horrek
eragotzi egiten ziola gaixotasunari betiko moduan hedatzen jarraitzea. Iparraldean
atzera jotze hori ekialderantz izan zen; Mediterraneoan, berriz, hegoalderantz.
Zenbat eta beranduago sortu gaixotasuna, orduan eta zailagoa bide zitzaion
zabaltzea. Gainera, datu guztien arabera, sasoi hartan trafikoa ugaltzen ari
zen bai lehorrean eta bai itsasoan.
Azkenik, XIX. mendean arratoiak aipatu ziren
azalpen gisa. Zera proposatu zen, arratoi beltzaren (Rattus rattus) populazio dinamikan
izandako aldaketei zor zitzaiela izurritearen amatatzea. XVIII. mendean
dagoeneko ohartuta zeuden arratoi espezie berri batek —arratoi marroiak (Rattus norvegicus)—
lekua hartua ziola, neurri handi batean, gaixotasunaren betiko eroalea izandako
arratoi beltzari. Arratoi marroia askoz ere eroale eskasagoa izango zen:
arratoi marroiak beltzak bezalaxe harrapa dezake izurriaren baziloa, baina
normalean ez da gizakien inguruan bizi. Arratoi marroiak normalean soto
ilunetan edo estoldetan bizi dira, eta arratoi beltzak, aldiz, etxeetako goiko
geletatik eta teilatuko habietatik ibiltzen dira. Ekialdeko arratoi-arkakusoak
gehienez ere
Arratoi marroiaren teoriak onargarria dirudi, baina
ez dator bat datu geografikoekin: arratoi marroia Europako ekialdetik
mendebaldera zabaldu zen XVIII. mendean, eta izurritea, berriz, mendebaldetik
ekialderantz erretiratu zen. Arratoi marroiak denbora luzea zeraman Moskun
izurriak kolpe gogorra jo zuenean hiri hartan
San Diegoko
Unibertsitate Publikoko irakasle Andrew B. Appleby zenak teoria alternatiboa proposatu zuen, hots,
arratoi beltzaren ehuneko jakin bat immunizatu egin zela XVII. mendean barrena.
Immunizatutako animaliok ugaldu eta Europatik zabaldu bide ziren hurrengo ehun
urteetan zehar. Arratoiok gaixotasunaren baziloa eduki zezaketen artean ere,
baina ez ziren hilko, eta, beraz, arkakusoen populazio handia eduki ahal izango
zutenez, arkakusoek ez zuten beste ostalari batzuen bila abiatu beharrik
izango. Teoria hori, alabaina, ez dator bat animali populazioak izurriteen
kontra immunizatzeko prozesuez dakigunarekin. Oxfordeko
Unibertsitateko irakasle
Beste teoria sendoago batek proposatzen du
izurritearen bazilo espezie berri bat garatu zela, Yersinia pestis izenekoa, eta hori ez zela izan
aurrekoa bezain gogorra. Hain gogorra ez izanik, “bakuna” moduan jokatuko zuen
beharbada, eta gaixotutako animali eta gizakiei nolabaiteko immunitatea emango
zien bakterioaren oinordeko gogorragoen kontra.
Teoria bakteriologiko
hori onargarria da hainbat aldetatik. Lehendabizi, bat dator Theobold Smith patologistak
proposatutako legearekin. Honelaxe dio lege horrek: “manifestazio patologikoak
zera besterik ez dira: garatuz doan parasitismo baten gorabeherak”, eta,
ondorioz, epe luzean gaixotasunen forma ahulagoek lekua kendu ohi diete
gogorragoei. Bigarrenik, teoria honek azaltzen du zergatik gertatu ziren batera
bi fenomenook: alde batetik, izurritea ahultzea, eta, bestetik, leku batean
agertzen zenean, urrunago ezin hedatzea. Izan ere, gaixotasun bat ezin daiteke
urrun hedatu baldin eta berori harrapa dezaketen izakien kopurua txikia bada.
Hirugarrenik, badago, egon, izurritearen baziloaren senide hurbileko bat, Yersinia pseudotuberculosis
deritzona. Horrek ez die gaixotasunik kutsatzen arratoiei, baina izurritearen
kontrako immunitate maila handia ematen die.
Zabaldu ote zen apurka-apurka modernitatearen
hasierako Europako arratoien artean Yersinia pseudotuberculosis hura, edo antzeko ezaugarriak
zeuzkan beste senideren bat, eta horrek eragotzi egin ote zion Yersinia pestis-i Europan finkatzea? Froga zuzenik
ez dugu hipotesia egiaztatzeko, baina beste hipotesi guztiak baino
arrazoizkoagoa ematen du...
ZORNE IZURRIA Colin
McEnedy
1)
Azaldu nola
irakats daitekeen lexikoa
2)
Azaldu zer den pusketatzea, eta horrekin lotuta zergatik ez duzun
Emakumezko idazleen gaineko laneko testua pusketatzea
lortu
3)
Zuk landutako
emakumezkoen testutik aipatu esapide instituzionalizatu
batzuk eta sintagma lexikal batzuk
4)
Azaldu zure
hitzekin, eta liburuan ageri ez den adibide banaz, zer diren “kokamendu
kutxak”, “Ereduen diagramak” eta “Berbaldiaren egiturak”
5)
Cloze prozedurak egitean, zergatik dio Lewisek onena
kokamenduetako hitzak ezabatzea dela? Eta zergatik ez dira item lexikalak
irakasteko baliagarri? Zertarako izan daitezke orduan?
6)
Lewisek gramatika
preskribatzaileez eta deskribatzaileez zerbait dio zortzigarren
atalean; saiatu zure berbetan komentatzen eta erlazionatzen estilo liburuekin
(adibidez apunteetan dituzue Xabier Alberdiren apunteekin)
7)
Hurrengo puntuan
“Gramatika ez da ondo mugatutako gauza bat”, jarri harremanetan zuzentasun
gramatikala eta “litekeenaren espektroa”
8)
Lewisek dio:
“Zorigaitzez , hizkuntz irakasle askorentzat (hots, azken
9)
Azaldu berbaren
gramatika zure hitzekin, eta saiatu eskolan ikasturtean zehar egindako
lanarekin harremanetan jartzen
10)Lewisek
badauka azentu-ereduez eta azentu-andanez azpiatal bat; guk iaz euskararen
azentu sistema ikasi genuen; saiatu hausnartzen zer-nolako eragina daukan
batuaren “forma osoak” irakasteak hasierako mailetan, eta hortik ondorioztatu
ea zein abiapuntutik (hizkuntz eredu) irakatsi beharko zitzaien euskalduntzen
doazenei. Saiatu halaber, arrazoitzen zein izan litezkeen nire arrazoiak iaz
horrelako gaia sartzeko zuen programan.
11)Zertarako
balio dute gramatika ariketak batik bat?
Esamolde eta atsotitz hauek aztertu Lakoffen teoriaren arabera; hau da, atera zein den sorburua eta
zein xedea, eta saiatu biak lotzeko motibazio moduren bat atzematen.
·
Aho
meharreko leizea
·
Alu
horrek ez dit berriro joko ogiaren begia
·
Ardorik
gozoena, lagunaren lepotik edaten dena
·
Barnerako
on dena ez de beti on ahorako
·
Begi
bete ardo eman zidaten
·
Belarri
zintzoak
·
Belarria
eman
·
Belaunez behetiko gizona
·
Beso
luzeak dituen gizonak
·
Horrek beti oin bat airean du
·
Ehun
libera? Horrenbeste eskatzeko bekokia daukazu, duzun makurrarentzat?
·
Emadazu
laranja izterren bat.
·
Esku
biekin jantzi
·
Eskuinetarik
hiruzpalau karrika laburren ahoak gurutzatzen ditugu
·
Eskutik nago
·
Ez
du ahorik aski zu laudatzeko
·
Ez
du bekokirik ezetza esateko
·
Ez
haizela emana zintzurrari
·
Gaiztoa beti da gibelbeldurti.
·
Gibel
aire bat badu
·
Gorputzean
hedatzen dituelarik zalutasuna eta indarra, garai-nahia sorrarazten du eta
bekokia eta duen ahalaren ezagutza ematen dizkio.
·
Gure heriotza da eternitate baten eztarria
·
Gure
txakurrak sudur onak ditu
·
Hanka hoztu
·
Haragiari
gibela emanik
·
Hurbildurik
gibeletik hunki zezan haren arropa ezpaina
·
Kirioetaraino
sartu zait mina
·
Lapurreta egin zuen, eta gero hanka
·
Lur
lanetan ari dira gehienak, baina ezti eztia, hemengo bero handiak ez du zainik
ematen
·
Mailegatu
nahi dizunari ez jar bizkarrez
·
Mihi duena, heltzen Parisera
·
Mihi luzeak eskua labur
·
Neguaren
gerri gerrian
·
Negu–neguaren bihotzean
·
Nehor guti ere lur-lanetan gu bezain gibela denik.
·
Ogiaren
bihotza
·
Oniritziak
izan dira, eta laurak batean ez ezik, banaka ere agertzeko ba omen dute mami
eta kiriorik.
·
Sabel batetik ilki, sabel
batera jo, Jainko onaren altzora.
·
Sudurrera
eman
·
Lagun
hark sudurrera eman zion atzo berak esandakoa
·
Sudurretik
gora ez daki edukitzen
·
Sudurretik mintzatu
·
Tolosara heltzean, ukondo bat egiten duke ibaiak
·
Zaharra naiz ni, neuk ere ez dakit zenbat urte
dauzkadan sorbalden gainean.
1)
Ekarri gaurko
idatzizko eredura testu hauxe:
Eta orretan beré Cristiñaüac,
eztago munduan eriotzea bashen juez artezagoric. Berac dirauscu mundu onetaco
anditasun anditasun eta naguitasuna eztala satz pusca bat bashen, ondasunac
auts zati bat, gorputzeco edertasuna guzurtia, honra eta lecu altuac ashea, eta
munduco guizonac anditzat dauqueen guztia ecer bere ez. Mundu onetan gagozan
artean uste dogu guizon batzuc zori galducoac dacuscuzalaco lenengoac yairegui
edo palacio zoragarrietan, bigarrenac barriz burua non sartu eztauqueela; areec
dagoz yanari gozoz aseric, oneec ateric ate esquean ogui copau bat cer yan
baleuqueela; batzuc dagoz soñeco zoragarriz apainduric, eta beste batzu araguiac
aguirian: batzuc ondasunez yosiric, otseinez inguraturic olgura eta gozotasun
artean, eta beste batzuc pobreric bacarric, neque lan eta naibaguepean
macurturic. Baya ez eguizue sinistu eurenac dituezala diru, ondasun, yauregui
eta yanci eder oreec, iñoenac dira, prestaduac dira (eta ondasun, yauregui, eta
yanci eder areec besteganic artuta dauquez), eta baderichazu au eguia eztala
yarraitu eguiezu euren etsera cein dan obia edo lurpea, eta anche ezagutuco
dozu cer direan. Ainche icusico dozuez guztiac nastauric aberatzac pobreacaz,
andiac chiquiacaz, aguintariac esquecoacaz, ugazabac otseinacaz, yauregui
apainduetan bici cireanac chaboleetan echuten cireanacaz. Eztozue or ezagutuco
cein dan coroe urregorrizcoagaz egon oi zan burua, eta cein estalgui zaarragaz,
nor dan erregue eta nor menpeco, ez nor guizon arro erropa arrigarrizcoz
jancia, ez nor alsi osoric ez eucana, ez cein dan principe ez cein dan
achurlari: guztiac dagoz bardinduric, guztiac nastauric, calaberac calaberacaz,
azurrac azurracaz, autsa autsagaz. ¿Non dira orain araco olgura atsegin,
ondasun eta arrotasun artean bici cirean Erregue, Duque, Conde, eta Jaun
andiac? Yl cirean, eta yatzi cirean luurpera, obi batera sepultura batera.
Mateo Zabala
2)
Aztertu hurrengo
testuan azpimarratutako egiturak, behar izanez gero jo EGLU-V.ra laguntza bila; Esan zer diren (izena ahal baduzu) eta
zer esan nahi duten
Nahiez
egin zerbaitxo ene Nagusi onaren zerbitzutan hitzarekin bederen, eta ez dakien
agi dioena profetak: “Txipitxoek ogi eskatu, eta ez izatea nork eman”,
eskribitu ditut hitz-gai hurrengoak, izateko prest zerbait errateko neuronek;
eta bertze norbaitek, ni hilaz geroz, nahi badu baliatu zerbait hauetaz: ez
erranez hala, nola dauden, baizik izan dezan zeri eutsi, eta nondik atera hitz-gaia
behar orduan, kenduz, atxikiz eta aldatuz, nola duen plazer.
Ez
ditut eskribitu zergatik dauden ongi hala, baizik zergatik hobe den
nahiz hala ezi bat ere ez.
Ø
Hurrengo
adibideetan “ezi” agertu zaigu hainbatetan, saiatu esaten zer esan nahi duen:
A)
Bai sinets bai,
Jainko ofenditua denaren graziaz, nahi izan baita mendekatu prestukiro
guziz, garaituz gure gaizki egina bere ongi eginez, ezi dioen bezala S. Pablok,
non ere handia izan zen kulpa eta perdizioa, han gehiago agertu zen Jainkoaren grazia eta
miserikordia.
B)
Ezagutzean
sartzen da amatzea eta zerbitzatzea ere, zeren ezi inposible da ezagutuaz geroz Jainkoa
ez amatzea, eta ez zerbitzatzea.
C)
Hau aurkitu
zuten, eta erran zioten, Adio Nebardo, hor gelditzen
dira etxe eta azienda guzia zuretako, ezi
gu bagoaz erlijiora. Mutikoak errespondatu zien zentzu handiarekin, hola, zer
tratu gisa da hori?
D)
Hainbertze
inporta da, ezi hori da bakarrik
inporta dena, erran zion gisan Jesus onak S. Martari, “...” zinez gauza bat
bakarrik da prezixo.
E)
eta gehiago kosta
zaiela haiei infernura joatea, ezi
ez hauei zerura joatea.
F)
Bai, Jaunaren
begiratze amoros bat aski da, eta mila aldiz hobeago ezi munduko alegrantzia guziak.