0.1. Idazketaz, Idazkuntzaz eta idazmenaz hausnar
0.1.1. Gure
idazle klasikoek ziotena Erretorikaren eta Gramatikaren gainean
0.1.1.1. Gramatikaz
eta estiloaz
0.2. Erretorikaren gaurkotasuna eta gaurkotzea
0.3.1. Argudiotan
sartzeko zioak
0.3.1.1. Argudiatzearen
ondorio praktikoak
0.3.1.2. Ustez
ondoriorik gabeak diren argudioak
0.3.1.3. Egotiko
argudioak edo burua atera beharraz
0.3.2. Zertaz
eztabaidatzen dugun eta zertaz ezin
0.3.2.3. Zaletasunak
eta gustuak
0.3.2.3.2. Norberarena
Balitz Bezala Ageri Den Baieztapen Argudiagarria
0.3.2.3.3. Iritzi
Pertsonala Baieztapen Bezala Emana
0.3.2.3.4. Oinarri
Argudiagarrien Bila
0.3.3.2. Entzuleria
edo hartzaileak
1. Gauzen nolakoa: Zer da? (Deskribapena)
1.1. Gauzen nolakotasunaz egiten ditugun baieztapenak
1.1.1. Uste
baino baieztapen gehiago egiten dituzu gauzen gainean
1.2. Oinarriko estrategia: argudioa adibideen bidez oinarritu
1.2.1.1. Adibide
partikularrak edo zehatzak
1.2.1.2. Adibide
iteratiboak edo maiz gerta daitezkeenak
1.2.1.3. Alegiazko
adibideak edo asmatuak
1.2.2. Tipikotasuna:
"ez da adibideen zenbatekoa inportanteena"
1.2.3. Adibide
ez diren adibideak
1.2.3.1.2. Ezagutzen
duzun norbait deskribatu
1.3. Gauzen nolakotasunaren gaineko adierazpenak aztertzeko.
1.3.1.3.1. Kopuru
mugatuko subjektuak
1.3.1.3.2. Kopuru
mugagabedun subjektuak
1.3.1.3.2.2. Batzuk
(eta bitzuk)
1.3.1.3.2.5. Denak
(direnak) eta guztiak
1.3.1.4. Zelan
ageri dira unibertsalak argudio idatzietan?
1.3.1.5. Multzoen
eraikuntza subjektuan
1.4.1. Definizioa
ageri behar ez denean
1.4.1.1. Barrukoen
arteko berbak (kode partikularrak)
1.4.1.2. Definiziorik
gabe argudiaketa zirkularraren arriskua dago
1.4.2. Definizioa,
nola edo hala, ageri behar denean
1.4.2.1. Kanpokoentzako
hitz tekniko, espezializatu edo argota darabilzunean
1.4.2.1.1. Terminoa
birdefinitzea
1.4.2.1.2. Termino
berria asmaketan
1.4.2.1.3. Termino
zabala birdefinitzea
1.4.3.2. Definizio
sakabanatuak
1.4.4.2.2. Zelan
egin daitekeen edo martxan jarri
1.4.4.2.3. Zer
egiten duen edo egin beharko lukeen
1.4.4.2.4. Zerez
dagoen egina/zeintzuk diren bere atalak
1.4.4.3. Adibideen
bidez definitzea
1.4.4.4. Definizio
etimologikoa
1.4.4.5. Definizio
genetikoa eta historikoa
1.4.4.7. Irudipenezko
definizioa
1.4.4.9. Definizioa
bera oinarritzeko (Autoritatea edo aipua)
1.4.4.10.1.1. Definizio
motak bereizteko ariketa
1.4.4.10.1.2. Aztertu
testu hau
1.4.4.10.1.3. Aztertu
testu hau
1.5. Konparaketak eta hautakariak
1.5.1. Konparaketak:
gauzek zeren antza duten
1.5.1.1. Argudiagarritasunaren
mailak konparaketan
1.5.1.2. Zelan
egiten ditugun konparaketak
1.5.1.2.1.1. Konparaketaren
hurrenkera prestatu
1.5.1.2.2. Konparaketa
metaforikoak
1.5.1.3.1. Kontraste
soila: desberdintasuna adierazi
1.5.1.3.2. Konparatzea
eta kontrastatzea, biak bat eta bera
1.5.1.3.3. Konparaketak
eta mailakako kontrasteak
1.5.1.3.3.1. Batzuk
gehiago dute eta bitzuk gutxiago dute
1.5.1.3.3.2. Definizio
operatiboa
1.5.2.1. Hautakari
biribila: ez da argudiagarria
1.5.2.2. Akastun
hautakaria: argudiagarria
1.5.2.2.1.1. Limurtzen
ote zaitu testu honek?
1.5.2.2.1.2. Konparaketaren
argudiagarritasuna
1.6.1. Lehenago
Burmuina Eskanerretik Iragazi
1.6.2. Zelan
Egiaztatu Baieztapena Argudioa Denentz
1.6.2.1. Esperientzia
pertsonalaren araberako egiaztatzea
1.6.2.2. Esamesen
edo entzundakoaren arabera egiaztatzea (omen)
1.6.2.3. Autoritatearen
araberako egiaztatzea
1.6.2.3.1. Ariketa:
aztertu testuok
2. Zelan heldu da horra: gauzen bilakaera (Kontaera)
2.1.1. Lehen
multzoa: baldintzak, eraginak eta kausak gertarazi
2.1.1.2. Eraginak
edo eragileak
2.1.2. Bigarren
multzoa: hurbileko eta urruneko kausak
2.1.3. Hirugarren
multzoa: noraezeko kausak eta kausa nahikoak
2.1.3.1. Noraezeko
kausak edo baldintzak
2.1.4.2. Oztopatzen
duen kausa baten gabezia
2.1.4.3. Kausa
elkarreragileak
2.1.4.5. Adibidea:
Jurgiren kasua
2.1.4.5.1.3. Kausa
gertarazleak
2.1.4.5.4.2. Kausa
oztopagarri edo eragozlerik eza
2.1.4.5.4.3. Kausa
elkarreragilea
2.1.4.6.1. Jurgiren
kasutik ondorioak: kausa argudioak egin
2.1.4.6.2. Ariketak:
testuak aztertu
2.2. Kausa argudioaren taktikak
2.2.1. Egiletasunaz
(eginkariaz) edo agentziaz uste duguna: zerk eragiten dion zeri
2.2.2. Harreman
kausala oinarritzeko taktikak
2.2.2.1.1. Faktore
komunaren metodoa (Millen adostasunaren metodoa)
2.2.2.1.2. Desberdintasun
bakarraren metodoa (Millen aldentzearen metodoa)
2.2.2.1.4. Bazterketa
metodoa (Millen soberakinen metodoa)
2.2.2.2. Millen
metodoak eta egiletasuna
2.2.3. Erretorikoki
efektiboak diren metodoak
2.2.3.2. Haren
areanik: Denboran lehentasuna
2.2.3.5. Zelan
egon daitezkeen txarto kausa argudioak: kausa argudioetan zailtasun maizenak
Hasteko
hausnar-bide bi gurako nizkizueke proposatu:
“The teaching of
writing in America is almost entirely controlled by the view that teaching
writing is teaching verbal skill—from placing of commas to the ordering of
paragraphs. This has generated a tremendous industry, but the effect of this
teaching is dubious. Why is American prose as bad as it is, even though we have
more writing programs than ever?
“Our answer is that
writing is an intellectual activity, not a bundle of skills. Writing proceeds
from thinking. To achieve good prose styles, writers must work through
intellectual issues, not merely acquire mechanical techniques. Although it is
true that an ordinary intellectual activity like writing must lead to skills,
and that skills visibly mark the performance, the activity does not come from
skills, nor does it consist of using them. In this way, writing is like
conversation—both are linguistic activities, and so require verbal skills, but
neither can be mastered by learning verbal skills.” (…)[1]
“Estatu Batuetan idazketaren
irakaskuntza honako ideia honetan oinarritzen da ia erabat: idazten irakastea hitzaren trebezia irakastea dela: komak
jartzetik hasi, eta paragrafoak antolatzeraino. Honek ikaragarrizko industria
sortu du, baina irakaskuntza horren emaitza zalantzagarria da. Zergatik da hain
txarra Estatu Batuetako prosa, gaur egun inoiz baino idazketa-programa gehiago
daukagunean?
“Gure erantzuna hauxe da: idazketa jardun intelektuala da, ez
trebetasunen multzo bat. Idaztea pentsatzearen orpotik dator. Prosa estilo
onak lortzeko, idazleek auzi intelektualak landu behar dituzte, ez teknika
mekanikoak eskuratu beste barik. Egia da idaztea bezalako jardun intelektual
arrunt batek trebetasunak erabiltzea dakarrela, eta trebetasunok jardun hori
markatzen dutela, baina jarduna ez dator
trebetasunetatik, eta ez datza trebetasunen erabileran. Alde horretatik,
idaztea solas egitea bezalakoa da: biok dira hizkuntz jardunak, eta neurri
horretan hizkuntz trebetasunak eskatzen dituzte, baina hizkuntz trebetasunak
ikasiaz ezin gaitezke heldu ez bata ez bestea menderatzera.[2]
Hemen
idazkuntza gogoaren jarduna bezala ageri zaigu, eta hizkuntz abilezia edo
trebeziei oposatzen zaie. Suposatzen da abileziak kanpotikoagoak direla,
mekanikoagoak. Mekanika ikasi arren ez omen dugu idazten ikasiko ez badiogu
gogoari eragiten. Gogoari zelan eragin, horixe ere ikas daiteke, eta horixe
litzateke ikasi beharrekoa ondo idazten ikasi nahi badugu.
Kontuan
hartzea gurako nukeen bigarren hausnar bide bat hurrengoa da:
“When style is
considered the opposite of substance, it seems optional and incidental, even
when it is admired. In this way of framing things, substantive thought and
meaning can be prior to style and completely separable from it. The identical
thought or the identical meaning, it is suggested, can be expressed in many
styles—or even in none at all, as when just plain integrity or the unvarnished
truth is offered as an alternative to the adornments of style. Style conceived
in this way, is something fancy that distracts us from what is essential; it is
the varnished that makes the truth at least a little harder to see.”[3]
“Estiloa
mamiaren kontrakotzat hartzen denean, ematen du bidenabarreko eta aukerako gauza dela, baita miresten
denean ere. Planteamendu horren arabera, mamia diren pentsamendu eta esangura
horiek estiloaren aurrekoak dira, eta guztiz bereiz daitezke estilotik. Hari
beretik, esaten da pentsamendu edo esangura bat eta bera estilo askotan adieraz
daitekeela, edo are gehiago: baita inongo estilo barik ere, adibidez ‘apaindu
gabeko egia’ edo ‘gauzen osotasun hutsa’ estiloaren
horniduraren alternatibatzat aurkezten direnean. Horrela ulertuta, estiloa apaingarri bat da, funtsezkoa
denetik distraitzen gaituena; berniz horrexek egiten du egia ikusgaitzago,
gutxienik”.
Hemen
oposaketa baten gezurra azaldu gura zaigu: mamia eta azalaren artekoa alegia.
Falazia horren momenturik gorena
Adibide
grafiko bat nahi baduzue pentsa ezazue oraindik orain ere enpresa zaharkituetan
zertan den nagusiaren lana eta zein idazkariarena: batak diktatu (eta kafea
agindu) eta besteak idatzi; berriro ere hortxe ditugu: inventio eta dispositio,
lehenago nagusiak pentsatzen du, eta gero idazkariak, prozesu batzuei jarraiki,
pentsamendukote horiek papereratzen ditu; gainera egoera horretan generoaren
dekonstrukzioa ere egin daiteke: gizonak jakituria du (nagusia), emakumeak
abileziak bakarrik (idazkaria), eta abar.
“Whether style is
viewed as spiritual, fraudulent, or something in-between, any concept of style
that treats it as optional is inadequate not only to writing but to any human
action. Nothing we do can be done simply and in no style, because style is
something inherent in action, not something added to it. In this respect, style
is like the typeface in which a text is printed. We may overlook it, and
frequently do, but it is always there. (…) We thought we were looking at words
pure and simple and did not notice that they are printed in a specific
typeface”. (
Estiloa gauza espiritualtzat, iruzurtzat
nahiz bitarteko gauzatzat jo, estiloa
aukerakotzat hartzen duen edozein ikuskera desegokia da, eta ez bakarrik
idazketari dagokionez, baita edozein giza ekintzari dagokionez ere. Ezinezkoa
da ezer egitea estilorik gabe, estiloa
ekintzaren berezko osagaia delako, ez zerbait erantsia. Estiloa testuaren
tipografiaren antzekoa da. Oharkabean joan dakiguke, eta sarritan hala egiten
zaigu, baina beti dago hor. (...) Askotan uste izaten dugu berba hutsei begira
gaudela, eta ez gara konturatzen tipografia jakin batean inprimatuta daudela.
Bide
nabar, kontura zaitezte zelan gaur egungo testu prozesatzaileek jaso duten XIX
mendeko dispositiozko Erretorikak
jaso zuen ikusmenaren erretorika hura: letra mota, balorazioa, “estiloa,”
paragrafoen agerkera orrian, eta abar. Horretara mugatu zen Erretorikaren
gaineko ikuspegia
Beraz,
lortu dut landuko dudan esparrura zenbait interpretazio-langa sartzea, hala
nola
Berez,
seguruenez egia-apaingarria horrek ez du data historikorik behar, hizkuntza
ulertzen dugun moduarekin baitago lotua; tutuaren metaforaren bitartez (Reddy
Euskaldun askoren jakineztasun edo errore itsua txit handia da, eta uste
dute, erretorika eta honen erregelak eta harmonia ederra, latinarentzat baizik,
edo euskararentzat ez direla. Jakizu bada:
I.
Erregela horiek euskaran, beste lengoaia guzietan bezala
direla, eta gure hizkeran Tropo eta
Figura diren guziak hain ederki datozela, nola latinean eta beste edozein
hizkuntzatan: eta arrazoiaren argia buruan duen gizonak euskarari hau ezin
ukatu dio. Jakizu
II.
Artezko edo erregelekiko erretorika baino izatezko edo
bakoitzak bere naturalezako duen erretorika lehenago dela. Hargatik
Kintilianok hain argiro esan zuen: (L.
Arte gabeko edo berezko erretorika naturala nola
den, hobeto erakutsiko dizute, estudio eta eskola gabeko emakume bik: bat
Gipuzkoarra, bestea Bizkaitarra, zeinei kontu grazioso bi ziertoak, orain
esango ditudan bezala, igaro zitzaien.[4]
Rhetorica Ad Herennium (IV. xi.
Estiloa:
a)
gustu ona edo
dotorezia (Elegantia),
i)
Testuak izan
behar du
(1)
argia edo gardena
(aperte)
(2)
eta jatorra (
ii)
Horren barruan
jausten diren txatalak:
(1)
latintasun zuzena
edo zuzentasun gramatikala (Latinitas edo Hellenismos)
(a)
Barbarismoa
(b)
Solezismoa
(2)
eta argitasuna
edo tolesgabea izatea (explanatio)
b)
antolamendu
artistikoa (Compositio) eta
c)
berezitasun edo
duintasuna (Dignitas).
Orain,
har ezazue J. A. Ubillosen Kristau Doktrina Berri-Ekarlearen “Hitzaurre”
eta alderatu gaurko grafiara. Irakurri arretaz, ez baitauka galtzekorik. Bi
maila aipatu gura ditut: bata da gramatikak duen arauekiko zeregina, eta arauek
erausiaren balorazioarekiko dutena, eta bia da arau horiek hartzen duten lekua
hizkuntz prozesuan edota kognizioan. Ubillos kexu zaigu sermolarien hizkuntza
maila kaxkarraz, mailari kaxkar irizteko zertan hartzen du oinarria litzateke
eginbeharreko galdera. Balorazioa egiteko hauxe hartzen du kontuan: iritzi
kritikoa eta ohitura (“hitzak ongi ez badirudi edo ohitua ez bada), gaurko
berbetan esatera: hiztunaren intuizioa eta erabilera, hurrenez hurren. Bigarren
mailak arau horien nolakotasuna erakutsiko digute: hitzunea eta araututsa, hau
da lexikoa eta sintaxia, edo nahi bada, paradigma maila eta sintagma, hautaketa
eta hurrenkera, berriro ere, inventio eta dispositio.
Ikuspegi
horrek lituzkeen inplikazio xenofoboez edo garbizaleez gabiltzala, kontura
gaitezen garbizalekeria ez dagokiela Aranistei bakarrik (Zuazok uste bezala),
hiztun talde batek bere burua beste talde batekiko definitzeko moduarekin baitago
lotuta: aldendu, identitatea mantentzeko, edo gerturatu, besteen prestigioak
erakarrita[6].
Guri
zuzentasunaren definizioak ardura digu, erreferentziazko hiztun talde baten
erabileran oinarritzeak, alegia; Hau da, baldin hiztun talde batek harako egitura
bat badarabil, orduan egitura hori zuzena izango da talde horrentzat. Badakit Rhetorica Ad Herenniumen kasuan testua
apur bat manipulatzen nabilena: autoreak barbarismoa huts lexikaltzat jotzen
baitu, eta solezismoa, berriz, joskeran hutsegitetzat (komunztaduran huts),
Ubillosek labur eta dotore eman izan digun bezala. Alabaina, kontzeptuakaz
eurakaz dihardut, eta dagozkien tradizioetan hartzen dituzten rolakaz, ez
testuarekin, bera berez denez, testua prae-textus
edo aitzakiatan baino erabili ez baitut. Edolan ere, lan klasiko baten
irakurketa zehatzago edo askeago hau gora behera, garrantzitsua da ondo
notatzea Antzinatekoen iritzirako gramatika erretorikaren azpiatala zela,
Estiloaren alorrekoa; berba batean, Antzinatekoentzat gramatika hautaketa eta estilo
kontua zen.
Hautaketa
eta estiloa da gramatika Erretorikaren eskutik irakasten denean erabiltzen den
oinarria. Adibidez Martha Kolln Rhetorical Grammar[7]. Honelako liburuen oinarrian dagoena
zera da: hiztunak badaki gramatika, ez dio Hizkuntzaren Akademia batek ezer
irakatsiko, eta hiztunak gramatika ikasten duenean berez dakizkien arauei buruz
ari da ikasten. Hautaketa gramatikala egiteak ondorio erretoriko diferenteak
dakartza, eta ondorio erretoriko horien gaineko hausnarketa da bilatzen dena.
Erretorikak
diskurtsoaren sorkuntza eta antolakuntza ikertzen du, pertsuasioaren edo
burutara ematearen ikuspegitik. Antzinatean ahozkotasunak zuen lehentasuna,
batez ere diskurtso politikoan edota judizialean (oratoriak), hots, zelan eman
burutara mezu bat, zelan limur senatua Katilina epaitu eta hil egin behar zela
edota Persiarren kontra gerra egin behar zela. Erretorikak beraz ez dauka zer
ikusirik ez engainu ez apaingarriekin, baizik eta beste arazo funtsezkoagoekin:
zeintzuk diskurtso, iragarki, konsigna politiko, sermoi, egunkariko berri,
testuliburuko lehen paragrafo,... ulertzen ditugun errazago eta zeintzuekin
gauden ados(ago). Ba ote du ados egote horrek oinarri unibertsalik?
Europan Erretorika ikasteari utzi zitzaion Bigarren
Mundu Gerraren ostean, faxismoek ikus-entzunezko erretorikaren bitartez irabazi
zutelakoan (gogoratu Hitlerrek “demokratikoki” irabazi zuela, Francok ez
bezala). Beraz, eskuliburu edo arlo teorikoan behintzat, berrogeita
hamargarrenetara arte itxaron beharko da Europan erretorikaz zer edo zer
begietaratzeko.
Ameriketan berriz ez zioten erretorika ikasten utzi;
esan dezagun ikasketa klasikoetatik egin zuela jauzia
Bigarren Mundu Gerraren ostean adibidez, Amerikarrek
Japoniako diskurtso ororen nondik norakoak kontrolatuko zituzten; besteak beste
zeintzuk ziren tabu-hitzak eta
zeintzuk Jainko-berbak[9].
Tabu-hitza da hizkuntz komunitate batek saihesten duen hitza.[10]
Tabu-hitzen bat aipatzen ausartzen denak entzuleriaren desadostasuna (edo are
gorrotoa) bereganatuko du. Tabu-hitzak dira, hortaz, hizkuntz komunitate batek
bere eguneroko jardunean onartzen ez dituenak. Horren kontrakoak jainko-hitzak dira: entzuleria batek
berehala onartze du hitz horiek darabiltzan edozein diskurtso, komunitate
horretako sinesteekin bat datozelako; jainko-hitzek
berehala erakartzen dute entzuleriaren adostasuna, entzuleriak dituen iritzi
komunetan oso sendo daudelako ezarrita[11].
Hori hitz eta terminoekin gertatzen bada, hots, hitzak afektiboki eta
pertsuasiboki neutroak ez izatearena, pentsa ezazue zer izan daitekeen
diskurtsoaren gainontzeko alderdiekin. Horregatik Amerikarrek Bigarren Mundu
Gerraren ostean Japoniara soldaduak eramateaz gain, hizkuntzalari, semantikari,
semiotikan eta erretorikan adituak eraman zituzten.
Esan daroagun legez, berrogeita hamargarrenetan
belgikar batzuek, Perelman eta Olbrechts-Tytecak alegia, oso liburu
eragingarria plazaratu zuten: “Erretorika Berria” izenekoa[12].
Hain eraginkorra ze liburu hauxe izaten baita kazetarien iturri nagusia —eta
kazetariek mundua definitzen dute politikoen esanetara—. Liburu honek, berez,
erretorika klasikoko hainbat puntu uzten ditu kanpoan, eta aldiz errotik eusten
dio argumentuaren erretorikari. Hots, egokitu egiten ditu erretorika klasikoko
ikasketak gaur egun inportantetzat jotzen diren alorretara, eta gaur egun
inportantetzat argudioa jotzen da[13].
Orain bakarrik geratzen zaigu ezagutzea zertan datzan argumentu dena delako
hori.
Argumentua, argudioa… Euskaraz “eztabaida”
(ez-da-bai-da) berba darabilgu batzuetan. Ariketa gisara egin dezagun hausnar
apur batean eztabaida testuinguruari dagozkion euskarazko espresio eta
adierazpideen gainean: “ni ere horretan nago”, “neureari eutsiko diot”, “bat
etorri ginen”, “ez geunden ados” (=a-dos), “iritziak bereiz zebiltzan”, “iritzi
batean” “nire iritzi argalean/apalean…”, “azkenean bigundu/beratu zitzaion
bihotza”, “limurketa”, “burutara eman”, “zenbat buru hainbat aburu”, “usteak
ematen dit…”, “usteak erdi ustel”. Labur eman, esan dezakegu euskarak iritziak
bateratu edo bereizi daitezkeen bideak bezala metaforizatzen dituela. Bestalde,
metaforikoki jarrera edo posizio bat hartzen da eta “leku horri eusten”
zaio—metafora militarra dirudi.
Horrez gain, norbait konbentzitzea norbait horren
bihotza biguntzea bada, bihotza organo kognitibo bezala ulertzearekin batera,
ideia berria organo horren barruan sartzeko objektu bezala ulertzen da euskaraz
(buruan sartu), eta horretarako organo horren materia bigundu behar da, hots,
ideia berriari jazarpena organoaren materiak jartzen duen erresistentzia
fisikoarekin identifikatzen da. Berriz, euskarak mailegatu behar ditu persuasion eta convinction (cum+vincere, irabazi) bezalako hitzak: konbentzitu,
pertsuaditu, etab[14].
Beste datu interesante bat zera da, ez dirudiela euskarak, nik dakidala
behintzat, iritzia baino gauza “objektiboago”rako terminorik daukanik.
Argudioa eta argudiaketa teknikoagoak dira
erretorikan. Hemen zentzu teknikoan erabiliko ditugu, baina terminoa erabaki
baino lehen goazen ikustera zer den argudiaketa. Hauexek dira aste honetarako
ikusi gurako nituzkeen puntuak, batik bat, Jeanne Fahnestock eta Marie Secor-en
A Rhetoric of Argument
0.
Eztabaidatzeko
arrazoiak:
0.1.
Ondorio praktikoak
0.2.
Ageriko ondorio gabeko Egiak
0.3.
Ego-agandiko eztabaidak
1.
Zeren gainean ez dugun
eztabaidatzen
1.1.
Datuak, hala direlakoak
1.1.1.
Datuen demostrazioa
1.2.
Zaletasun pertsonalak edo norberaren gogokoak
1.2.1.
“Iritzi” edo “aburu” berbak
1.2.2.
Baieztapen argudiagarria pertsonala delakoaren pean
ezkutatua
1.2.3.
Baieztapen pertsonala argudiagarri gisa datorkiguna
1.2.4.
Oinarri argudiagarrien bila
2.
Argudioa zertan den
2.1. Tesiaren baieztapena
2.2. Entzuleria (Audience=hartzaileak)
2.3. Eskakizuna (hizpidea)
2.4. Oinarria
Imajina
ezazu oso gogoko duzula zientzia-fikzioa irakurtzea, Asimov, Bradbury, Le Guin
eta holakoak. Baina zure lagun batek holakoren bat botatzen dizula: “Bof!
zientzia-fikzioa kakatza da, ezin dut jasan”. Uste duzu zure laguna benetan oso
gauza ona galtzen ari dela eta Asimov bezalako idazleek pentsarazten dizutela
eta gogoeta interesgarriak sortarazten dizkizutela. Zelan eman hori burutara?
Ba ote da esan zeniezaiokeen gauzarik?
Galdetu
ahal diozu, adibidez, “eta zergatik diozu hori?” Erantzuten badizu ez duela
egundo ere zientzia fikziorik irakurri baina ez dela “bat ere holakoen zale”,
orduan ez du arrazoibiderik eman eta ezin diozu kontrarik egin. Ziur badituena
arrazoi asko, baina ez da kapaz berbetan emateko, edo ez ditu eman nahi,
aurrejuzku horien jatorria segurutik ahaztuxeak ditu, baina hitzetan ematen ez
dituen arte ezin diozu kontrarik egin, edo ezertaz limurtu: akabo eztabaida.
Askoz jota gomendatu ahalko zenioke libururen bat, baina hortik aurrera ezer
gutxi. Hori bai, bakoitza bere iritzia ematearekin pozarren egon zaitezkete
Aurreko adibidean ikusi dugu zelan zaletasun
diferenteez ez dagoen eztabaidatzerik, edo, ez dagoen eztabaidan aurrera
egiterik. Baina zerbait daukagunean jokoan, eztabaida horretatik ondoriorik sor
daitekeenean, orduan bai eztabaidatu berriz! Lortu nahi duzun zerbaiten gainean
eztabaidatzen duzunean, ez duzu beti zurekin bat ez datozenekin eztabaidatzen.
Berez, eztabaida gehienak alde batekoak ez bestekoak ez direnei zuzentzen
zaizkie, edota tartean daudenei, zirt edo zart egin gabe baina sinpatia pixka
bat erakusten dutenei (gogoratu, adibidez EAJ-EAren garaipena azken
hauteskundeetan biztanleria parte bat abstentziotik ateratzegatik izan zela),
argudiogilearen ikuspegitik zelanbait hurbil daudenei zuzendua. Argudiogilearen
eginkizunetako bat, beraz, oraindik erabat limurtuta ez dagoen audientziari
ikuspegi berri batzuk eskaintzean datza.
Audientzia edo entzuleria (hartzaile multzoa) aukera
horretan egon daiteke, erabat ados egotetik erabat aldenduta egotera bitarte
horretan. Adostasunera hurbiltzea lortzen duen argudioa, nahiz eta oso gutxi
hurbildu) bada garaitza nahikoa, baita audientziak zure ikuspuntuari eduki
liezaiokeen mesprezua gutxiagotzea ere, hori ere bada garaipen mota bat. Martin
Luther Kingek ez zuen inor konbentzitu Eliza Katolikoaren prelatuen aurrean
“Here I stand” diskurtso famatua bota zuenean, baina, duda barik, bere
buruarekin hobeto sentitu zen, behintzat bere jarrera justifikatu zuen,
erakutsirik bazela arrazoirik jarrera horretarako.
Aldeko
duzun audientzia bati zuzendutako argudioek badute ondorio praktikorik ostera
antzean ere: talde kohesioa sortzen baitute. Honen ildoan, esan genezake
irizpideak batzen dituen argudioak ekintzarako prest dagoen giza taldea sortu
duela.
Denok egon gara inoiz goizeko izarretara arte
eztabaidatzen ustez bat ere ondoriorik ez zuten gaiez: ea estropadak biziagoak
ote diren herri kirolak baino, edota unibertsoa orain dela
Alde batekoek irabazi arren eztabaida hauen ondorioz
ez da ezer aldatzen. Ematen du galdera hauek guztiak ez dutela ondoriorik, ez
digute eta ezertan ere eragiten ez bada gure integritate intelektualean. Gure
iritzia ere beste edozein pentsalari bezain zorrotza izan daitekeela nahi dugu
nabarmendu.
Gainera, holako baieztapen batetik atera daitezkeen
ondorioek izan lezakete esku hartzerik gure etorkizuneko erabakiren batean;
adibidez, Agirre Lekube lehendakariaz pentsatzen dudanak izan lezake ondoriorik
hurrengo lehendakaria hautatzean. Puntu isolatu horiek inoiz lot daitezke, eta
hala ondorio katea bat sortu etorkizunerako. Eztabaidatuz dakiguna ikertzen
dugu[16],
zenbateraino eta zelan dakigun puntu horretaz, besteak gurera zenbateraino ekar
genitzakeen neurtuz.
Eztabaida batean murgiltzeko beste zio bat ere
onartu beharrean gaude: egoagandiko argudioa; hau da, batzuetan burua atera
nahi dugu, irten geure hitzarekin jakin dakigun arren ez dugula arrazoia, edota
begitan dugun pertsona batek dioenari kontra egitearren. Zio honek seguruenez
ahozko diskurtso gehiago sortuko du idatzizkorik baino, suposatzen baita
idatzizkoa gehiago zaintzen dela (nahiz eta kazetarien prosa eta arrazoiketa
ikusita hori suposamendu hutsala baino ez den), edota, hobeto esatera,
idatzizkoak irakurle asko suposatzen duenez ez diogulako (begitan dugun)
pertsona bakar horri kontra egin behar, gure irakurleen artean aldekorik ere
izango baitugu, idatzizkoak beraz, laguntzen du distantzia bat hartzen,
arazotik pixka bat aldentzen.
·
Zuk diozu igerileku horrek
·
Zuk diozu zure osaba Jenarok gerraren ostean ihes egin zuela Mexikora
baina lehenago Donibane Lohitzunetik igaroz, eta zure ahizpak diotsu ezetz,
zuzenean atera zela Bilbotik. Izeko Mariglori zaharrari galdetu eta hark
jakingo du hori ondo.
·
Zuk diozu Errose Buztintza “Kirikiño”ren iloba zela, eta zure lagunak
ezetz, arreba baino. Entziklopedian begiratu eta kito.
Zergatik emango ote digu usteak arnasa alperrik
galtzea dela gai horietaz eztabaidatzea? Ba goiko adibideetan bakarrik egon
daitekeelako alde bat zuzen, erantzun bakarra da zuzena, eta zuzena dena
egiaztatu daiteke zelanbait: holako erantzun idorogarriei datu esaten zaie.
Datua egiaztatu daitekeen baieztapena da; behin
egiaztatzearekin ados egonez gero baietz ala ezetz esatea baino ez zaigu
geratzen. Egiaztabidearekin bat etor bagaitezke, bat egon gaitezke halaber
baieztapen bat datua izan daitekeenentz, edo behintzat datua izan litekeela
egiaztabide egokia eskura eduki ezkero.
Adibidez, Izaron zaudete kanpin-denda batean zu eta
zure lagun bat, eta hark diotsu: “’Orixe’ ezkongabea zen”. Baieztapen hau datua
da ala ez da datua. Entziklopediarik gabe ere, eta eskura egiaztatzeko modurik
bat ere barik ere, badakigu baieztapen hori datua litekeela izan.
¨ Etxepareren Lingua Uasconiae Primitiae
¨ Katuak ugaztunak dira
¨ Oihenart abokatua zen
¨ Jonen platerean bost opil
daude
Baieztapen hauek edo neurriez edo argi moztutako
sailez edo data bezalako zirt edo zart egiteko datuez ari dira. Neurriok
errealitatea sortzeko erabiltzen dugun tresneria dira, mundua antolatzeko
erabiltzen ditugun kontzeptuak. Gainera, baieztapen hauek galdera bihur
daitezke, eta erantzuna bai ala ez izango da. Alabaina:
¨ Jonen motxilan
¨ Emakumezkoak gizonezkoak
baino intuitiboagoak dira
¨ Eusko Jaurlaritzak
astronauta bat bidali beharko luke ilargira
¨ Euskalerrian gehien
kantatzen den abestia “zorionak zuri” da
¨ Txarto dago animaliak jatea
Hauetako bat bera ere ez da datua. Galdera bezala
emanez gero horietako batzuk bai/ez erantzuna jasoko lukete baina ez dago
erantzuna zein den jakiterik. Kontagarritasunaren itxurak ez du esan nahi
elementuok kontatzeko mekanismorik egon daitekeenik. Jonek bere motxilan
sakabanaturik izan ditzakeen dilistek zenbaki mugatua dute, baina zelan
kontatu?[17] Zehaztasunik
ezin daitekeenean lor ez dugu daturik, kalkulu estimaturen bat baino. Beraz
manifestazioetara joan direlako pertsonen kopurua ematerakoan ahaztu edo egiten
zaie kazetariei “estimatua” adjektiboa jartzea.
Bigarren adibidean ezin dugu zehaztasunik lortu ez
baitago “intuitibo” nolakotzailea zehatz-mehatz definitzerik (pentsa ezazue
“emakumeari” zuzendutako aldizkari horietan nola lortzen duten ustezko
zientifikotasun hori).
Hirugarren adibidea, astronautarena alegia, ez da
datua, proposamen bat baino, eta gakoa “luke” aditzean daukagu,
alegiazkotasunean esateko. Gainera erantzunak aukera osoa hartuko luke:
-
erabateko lehentasuna
-
egin beharko genuke duda barik
-
egin beharko genuke
-
Horretaz hausnar egin beharko genuke
-
Dirurik bagenu agian bai
-
Agian hemendik hogei urte barru
-
Ez du balio handiegirik
-
Ideia barregarriagorik!
Azken adibidea balorazio bat da, balorazioak ere ez
dira datu, eta proposamenekin gertatzen zitzaiguna egin zaigu hemen ere:
-
Zuzena da
-
Ondo dago txerrikia eta itsaskiak kenduta
-
Segun eta zelan hil dituzten
-
Ostiraletan ez
-
Baina ez gordinik
-
Haragi gorririk ez
-
Txarto dago animaliarik jatea
Beraz, datuaren gainekoa laburtu ditzagun:
1) Era jakin batera neurtzeko
edo sailkatzeko ados gauden zerbaiti buruzkoa izan behar du datuak. Beraz datu-baieztapenak
denboran edo espazioan neurtu dezakegun edo bikoiztasunik gabe identifikatu
dezakegun zerbaiten gainean bakarrik egin ahal izango ditugu
2) Bai ala ez bakarrik erantzun
ahal izango diogu datu-baieztapenari, egiaztatua bada “bai” eta ez bada egiaztatu
“ez”. “Agian” edo “segurutik” bezalakoekin erantzun ahal badiogu orduan
baieztapen eztabaidagarri edo argudiagarria izango da.
Orain, eztabaida (eta oso sutsua gainera) etor
daiteke baieztapen bat “datu” ote den erabakitzean. Adibidez “Philadelphia” pelikulan
defentsako abokatuak behin eta berriz errepikatzen du “datua” datu berez ez
ziren baieztapenen ostean.
Datua inferitzeko edo ateratzeko badira urrats
batzuk hartu beharrekoak. Jardunbide horri demostrazioa
esaten zaio. Demostrazioaren helburua ez da entzuleria limurtzea, baizik eta
jakin gabean ere emaitza onartzea. Beraz, argudioa eta demostrazioa diferenteak
dira honetara: argudioak asko egin du lortzen badu audientziaren kontrako
jarrera ez hain aho batekoa edo biribila izatea; baina hori ez da
demostrazioaren helburua. Argudioek oinarritu egiten dute, baina demostrazioek
probatu egiten dute. Demostrazioetan “dena ala ezer ere ez” da kontua.
Litekeenari buruzko argudioa baino, demostratzea da
berez epaitegietako helburua, nahiz eta gutxitan lorpena. Matematiketan ere
axioma multzo baten arabera ondorioak probatzea izan ohi da helburua. Baina
hemendik jende askok atera ohi du argudio zientifiko oro dela demostrazioa;
argudio zientifikoak demostrazioaren indarra erabili nahiko lukeen arren,
lortzen duenentz entzuleria kontu bat da. Adibidez, Barandiaranek “demostratu”
zuen Santimamiñeko giza aztarnak antzinako euskaldunenak zirela, bere
demostrazioak burezurraren neurketa batean oinarritzen ziren, eta
ondorioztatzen zuen hango gizakiak gaur egungo euskaldunen tipo berekoak
zirela; hau audientzia batzuetan ez da onartzen; ez da onartzen “euskaldun
modernoaren” definizioa, eta ez da onartzen neurketa modu hori.
Demostrazioaren itxura hartzea beraz, oso indartsua
izan daiteke limurtzeari dagokionez, hain indartsua ezen esan dezakegula
argudio orok jotzen duela demostrazio itxura hartzera. Adibidez, kontura
zaitezte zelan ematen zaizkigun berriak, zertan oinarritzen dira egunkariak
“objektibotasun” hori azpimarratzeko? zein alde dago iritzi artikulu batekin?
Saia zaitez bereizten hurrengo testu honetan zer den
edo izan daitekeen datua eta zer ez; ez zaitez nahas puntuazioarekin, datua
esaldia baino gauza laburragoa izan baitaiteke.
Australian orain dela gutxi
aurkitutako fosil batzuek dezente atzerago jarri dute gizakia irlara iritsi
zeneko data, eta gainera osagai berri bat erantsi diote jatorrizko
australiarren ondare genetikoari. Orain dela hogei urte pentsatzen zen
lehenengo aborigenak europarrak baino milenio gutxi batzuk lehenago heldu
zirela Australiara. Uste hori, hala ere, bertan behera geratu zen
"Hasierako aborigenak"
Scientific American
Arretaz entzuten baduzu zure inguruan konturatuko
zara sarritan erabili ohi ditugula “baina hori zeure iritzia baino ez da”
bezalako esapideak besteari argudioa eteteko; edo “bo, hau nire uste
argala/apala da”, edo “usteak erdi ustel” gure baieztapenari indarra kentzeko,
bai ez delako egokia zuzenean kontra jardutea, edota ez gaudelako erabat ziur
esan berri dugunaz, edota gure informazio iturriari eskasa deritzogulako. Beraz
maiz iritzi maila ematen diegu erabat argudiagarriak diren kontuei, ez
ditugulako eztabaida gura; esan nahi da badela alderik gaia eta egoeraren
artean.
Hemen ez ditugu egoerak landuko, baina bai berriz
gaiak. Gaiari dagokionez ezin ditugu eztabaidatu oinarri erabat eta guztiz
pertsonalak baino ez dituen gaiak. Osterantzean, zelan oinarritu genezake ba
“arrain-zopa asko gustatzen zait” bezalako baieztapenak? “zopa gustatzen
zaidalako” eta “arraina gustatzen zaidalako” bezalako arrazoiekin? Hori egitea
gogokotasuna azaltzea litzateke, ez ordea argudioak ematea. Ezin baduzu
pertsonala ez den eta konpartitu edo erkidetu daitekeen eztabaida zorurik edo
kutsurik eskaini, ezin duzu argudiorik atera aurrera; hori aburua duzu,
iritzia, eta azaldu ahal duzu iritzi hori beste iritzi batzuekin, eta orduan
zeure burua hobeto ezagutzera hel zaitezke, eta zu maite zaituen jendeak zu
hobeto ezagutzea, baina ez duzu argudiorik, ezin da horretaz eztabaidatu.
·
Beraz, iritzia hauxe da:
Iritzia zaletasunaren gaineko baieztapena da,
erabat eta bakarrik kontu pertsonaletan oinarritua dena.
·
Eta beraz hauxe da argudiorako gaia:
Baieztapen argudiagarria atxikimendu mailak
ekar ditzake entzule edo hartzaileen artean, eta oinarrirako zorua ez datza
baieztapenari eusten dioten indibiduoengan.
Kontuz ibili behar dugu baieztapenak zelan ematen
diren aditzera, hau da, hitzek ezin gaituzte nahastu, iritzia eta baieztapen
argudiagarriaren arteko aldea ez datza pertsonengan, oinarrian baizik[18].
· Uste dut taxilari gehienak eskuma zaleak direla COPE entzuten dutelako
· Nire iritziz Zentral Nuklearrak itxi beharko lituzkete
Askotan baieztapen argudiagarriari eransten dizkiogu
“nire ustez” bezalakoak ez dugulako eztabaidan sartu nahi. Goikoak baieztapen
argudiagarriak dira, zergatik?
· Gorria kriston kolorea da
· Eskiatzea ez da bat ere atsegina
· Opium lurrina lurrinik exkisitoena duzu
Galdetu hala dioenari oinarritzeko baieztapen hori,
berehalakoan aterako da “nire ustez”en bat. Iritzia zer den jakiteko oinarriari
begiratu eta igarri ea erabat eta bakarrik pertsonaren zaletasunean oinarritzen
den.
Imajina ezazu asmatutako hurrengo adibidea.
Unibertsitatean karrera bat egin nahi duzu, baina eskaintzen diren
titulazioetatik batek ere ez zaitu asetzen. Zuk nahiko zenuke zure gustuko
titulazio bat diseinatu, handik eta hemendik interesatzen zaizkizun kredituak
hautatuz, eta berori egin. Izan ere, zure interesak ez dira ildo bakar batera
mugatzen: historia, biologia, matematika, artea, hizkuntzalaritza, geografia
eta marrazketa teknikoa berdin-berdin interesatzen zaizkizu. Unibertsitateko
Irakaskuntza Gidaliburuan egon zara begiratzen, eta badakizu legeak zirrikitu
bat uzten duela horrelako aukera baterako, nahiz eta, jakina, izugarrizko
salbuespena izan, eta, dirudienez, ez oso atsegina unibertsitateko
agintarientzat. Aurreikusita dagoen titulazio berezi horrek “Unibertsitateko
Goi Mailako Titulu Anitza” du izena, eta bi baldintza bete behar dira berori
egiteko: ikaslearen UBIko eta Hautaprobetako batez besteko nota
1. Zergatik izan behar dira
hain “kolore bakarrekoak” unibertsitateko ikasketak? Gizakia hori baino askoz
ere aberatsagoa da, eta mugaketa horrek, guztiz artifiziala izateaz gain,
norberaren ahalmen eta trebeziei oztopoak jartzea baino ez dakar.
2. Gainera, unibertsitatearen
izenak berak dioenez (lat. universitas) osotasun edo aniztasun hori bultzatzeko
sortu zen erakunde hau.
3. Arlo bereko gaietara
mugatzen bazaituzte ez duzu unibertsitatean iraungo; bi hilabete garrenean
asperduraz hilko zara.
4. Zergatik inposatu behar
dizute kredituak nola hautatu? Ez al zara zu ordaintzen duena?
5. Unibertsitatetik ateratzen
diren ikasle askok gero ez dute lan egiten eurek ikasitako arloan.
6. Unibertsitatea espezialistak
eta espezialistak ari da sortzen, baina gizartearen errealitate anitzak
generalistak ere behar ditu, hau da, hainbat arlotako arazoei aurre egiteko
prest dauden pertsonak.
7. Legeak titulazio berezi
horretarako aukera uzten badu, lege horren egileek abantailaren bat ikusiko
ziotelako izango da.
8. Zurea bezalako nota batek
erakusten du ikasle arduratsua zarela, eta motibatuta zaudenean badakizula
emaitza onak ematen. Beraz, zure eskaria onartzen badute, oso litekeena da
honetan ere emaitza bikainak izatea.
Aztertu
ezazu goiko zerrenda hori. Argudioetako batzuk iritzi pertsonal edo gustu
hutsean oinarritzen dira (“kolore bakarreko ikasketak vs ikasketa anitz eta
aberasgarriak”, “bi hilabete garrenean aspertuko nintzateke”...). Horrekin ados
egon daiteke epaimahaia, edo ez. Gainera, erraz aspertzen diren eta konstantzia
edo egonarririk ez duten alditsu, sinoti eta apetatsu horietako bat zarela ere
pentsa lezake epaimahaiak. Argudio konbentzigarriak bultzatzeko komeni zaizu
konpartitu daitezkeen argudioak bilatzea, hau da, zure uste eta gustu
partikularretatik harago doazenak. Esaterako,
Argudioa eraikitzeak zera esan gura du: zaletasun pertsonala dirudiena
gizarteak ezagut ditzakeen datu eta konpartitu ditzakeen baloreetara ekartzea.
1. Sineste baieztapen batez
hasi zara. Baieztapen horren jatorria ezer izatekotan emozioan oinarritzen zen,
pentsamendua bainoago.
2. Egoera batek eta entzuleria
batek eraginda, begiratu duzu ea zein diren sineste horri eusteko zenituen
arrazoiak. Arrazoi gehienek ez zuten ematen gauza handirik balio zutenik baina
horietako batek bai
3.
Behin
“hain pertsonala” ez zen arrazoi hori lokalizatuz gero, zure hasierako sineste
hori birformulatu ahal duzu era ez hain pertsonalean.
Behin baieztapen argudiagarri bat izanez gero eta
dagokion baieztapen oinarria (oinarri hori gabe ez bailegoke baieztapen
argudiagarririk), berriz begiratu diezu “arrazoi” horiei eta horietako
batzuetarako konpartitu daitezkeen sustraiak aurkitu dituzu, eta hola
aurrerantzean ere.
Argudio guztik lau osagarri hauek izan beharko ditu:
1. Tesi baieztapenen bat: oinarritu behar den baieztapenen bat, probabilitate kontu batez
diharduena, eta ez daturik ezta zaletasun edo gogokotasun kontuez ere.
2. Tesi baieztapen horretaz
limurtu beharreko audientzia edo
entzuleria bat.
3.
Eskakizuna edo egoera
erretorikoa:
momentu batean ingurune batean edota helburu batekin argudiatzeko beharrizana.
4.
Oinarriak, arrazoiak, edota teknikoki
esan ohi zaien bezala premisak,
baieztapena oinarrituko dutenak.
Argudio orok, luzera gora behera, azpian baieztapen
bakarra du. Argudiogileak beti erantzun ahal beharko dio honako galderari: zein
da puntua/kontua? zer esaten ari zara? Liburu oso bat ere baieztapen bakarrera
ekarri behar ahal izango dugu; argudio osoa baieztapen horren alde sortu da.
Oso argudio korapilotsuek eduki ditzakete azpiko argudio txikiago batzuk,
argudio nagusiaren alderdiren bat lantzen dutenak. Argudioaren unitatea
paragrafoa izan zein liburu oso bat izan, azpiko baieztapen nagusia erraz
aurkitu ahal izango da, bestela txarto eratuta dagoela esan daiteke[20].