Argudioaren Erretorika

Idazmenerako bideak bilatzeko

0. Sarrera_ 0-5

0.1. Idazketaz, Idazkuntzaz eta idazmenaz hausnar 0-5

0.1.1. Gure idazle klasikoek ziotena Erretorikaren eta Gramatikaren gainean_ 0-7

0.1.1.1. Gramatikaz eta estiloaz 0-7

0.2. Erretorikaren gaurkotasuna eta gaurkotzea 0-9

0.3. Argudiotan_ 0-11

0.3.1. Argudiotan sartzeko zioak 0-11

0.3.1.1. Argudiatzearen ondorio praktikoak 0-12

0.3.1.2. Ustez ondoriorik gabeak diren argudioak 0-12

0.3.1.3. Egotiko argudioak edo burua atera beharraz 0-12

0.3.2. Zertaz eztabaidatzen dugun eta zertaz ezin_ 0-13

0.3.2.1. Datuak 0-13

0.3.2.2. Datuak Demostratzeaz 0-14

0.3.2.2.1. Ariketa 0-15

0.3.2.3. Zaletasunak eta gustuak 0-15

0.3.2.3.1. Iritzia Edo Aburua 0-15

0.3.2.3.2. Norberarena Balitz Bezala Ageri Den Baieztapen Argudiagarria 0-16

0.3.2.3.3. Iritzi Pertsonala Baieztapen Bezala Emana 0-16

0.3.2.3.4. Oinarri Argudiagarrien Bila 0-16

0.3.2.3.4.1. Laburbilduz: 0-17

0.3.3. Argudioa 0-18

0.3.3.1. Tesiaren Baieztapena 0-18

0.3.3.2. Entzuleria edo hartzaileak 0-18

0.3.3.3. Eskakizuna 0-19

0.3.3.4. Oinarria edo premisa 0-19

0.3.4. Azken hausnarketa 0-20

1. Gauzen nolakoa: Zer da? (Deskribapena) 1-20

1.1. Gauzen nolakotasunaz egiten ditugun baieztapenak_ 1-20

1.1.1. Uste baino baieztapen gehiago egiten dituzu gauzen gainean_ 1-21

1.1.1.1. Ariketa 1-21

1.2. Oinarriko estrategia: argudioa adibideen bidez oinarritu_ 1-21

1.2.1. Adibide motak 1-21

1.2.1.1. Adibide partikularrak edo zehatzak 1-21

1.2.1.2. Adibide iteratiboak edo maiz gerta daitezkeenak 1-22

1.2.1.3. Alegiazko adibideak edo asmatuak 1-22

1.2.2. Tipikotasuna: "ez da adibideen zenbatekoa inportanteena" 1-22

1.2.3. Adibide ez diren adibideak 1-22

1.2.3.1. Ariketa 1-23

1.2.3.1.1. Aztertu_ 1-23

1.2.3.1.2. Ezagutzen duzun norbait deskribatu_ 1-24

1.3. Gauzen nolakotasunaren gaineko adierazpenak aztertzeko. 1-24

1.3.1. Subjektuak 1-24

1.3.1.1. Subjektu bakunak 1-25

1.3.1.2. Abstraktuak 1-25

1.3.1.3. Subjektu pluralak 1-26

1.3.1.3.1. Kopuru mugatuko subjektuak 1-26

1.3.1.3.2. Kopuru mugagabedun subjektuak 1-26

1.3.1.3.2.1. Gutxi (batzuk) 1-26

1.3.1.3.2.2. Batzuk (eta bitzuk) 1-27

1.3.1.3.2.3. Asko_ 1-27

1.3.1.3.2.4. Gehienak 1-27

1.3.1.3.2.5. Denak (direnak) eta guztiak 1-27

1.3.1.4. Zelan ageri dira unibertsalak argudio idatzietan? 1-27

1.3.1.5. Multzoen eraikuntza subjektuan_ 1-28

1.3.1.5.1. Ariketa 1-28

1.3.2. Predikatuak 1-28

1.3.2.1. Datua 1-28

1.3.2.2. Argudiagarria 1-28

1.3.2.3. Oso argudiagarria 1-29

1.3.2.3.1. Ariketa 1-29

1.4. Definizio Beharrezkoa 1-29

1.4.1. Definizioa ageri behar ez denean_ 1-30

1.4.1.1. Barrukoen arteko berbak (kode partikularrak) 1-30

1.4.1.1.1. Ariketa 1-30

1.4.1.2. Definiziorik gabe argudiaketa zirkularraren arriskua dago_ 1-31

1.4.2. Definizioa, nola edo hala, ageri behar denean_ 1-31

1.4.2.1. Kanpokoentzako hitz tekniko, espezializatu edo argota darabilzunean_ 1-31

1.4.2.1.1. Terminoa birdefinitzea 1-31

1.4.2.1.2. Termino berria asmaketan_ 1-32

1.4.2.1.3. Termino zabala birdefinitzea 1-32

1.4.2.1.3.1. Ariketa 1-33

1.4.3. Definizioa non kokatu_ 1-33

1.4.3.1. Definizio isolatuak 1-33

1.4.3.2. Definizio sakabanatuak 1-33

1.4.3.2.1. Ariketa 1-34

1.4.4. Nola Definitu_ 1-35

1.4.4.1. Sinonimoa 1-35

1.4.4.1.1. Ariketa 1-36

1.4.4.2. Genus/diferentzia definizioa (edo zein sailetan sartzen den eta zertan aldentzen den besterengandik) 1-36

1.4.4.2.1. Zeren antza daukan_ 1-36

1.3.2.1.1.1 Ariketa 1-36

1.4.4.2.2. Zelan egin daitekeen edo martxan jarri 1-36

1.3.2.1.1.2 Ariketa 1-37

1.4.4.2.3. Zer egiten duen edo egin beharko lukeen_ 1-37

1.4.4.2.3.1. Ariketa 1-37

1.4.4.2.4. Zerez dagoen egina/zeintzuk diren bere atalak 1-37

1.4.4.2.4.1. Ariketa 1-37

1.4.4.3. Adibideen bidez definitzea 1-37

1.4.4.3.1. Ariketa 1-37

1.4.4.4. Definizio etimologikoa 1-38

1.4.4.4.1. Ariketa 1-38

1.4.4.5. Definizio genetikoa eta historikoa 1-38

1.4.4.5.1. Ariketa 1-38

1.4.4.6. Ezezkako definizioa 1-38

1.4.4.6.1. Ariketa 1-39

1.4.4.7. Irudipenezko definizioa 1-39

1.4.4.7.1. Ariketa 1-40

1.4.4.8. Definizio operatiboa 1-40

1.4.4.8.1. Ariketa 1-40

1.4.4.9. Definizioa bera oinarritzeko (Autoritatea edo aipua) 1-40

1.4.4.10. Ariketa Orokorrak 1-41

1.4.4.10.1.1. Definizio motak bereizteko ariketa 1-41

1.4.4.10.1.2. Aztertu testu hau_ 1-41

1.4.4.10.1.3. Aztertu testu hau_ 1-42

1.5. Konparaketak eta hautakariak_ 1-45

1.5.1. Konparaketak: gauzek zeren antza duten_ 1-45

1.5.1.1. Argudiagarritasunaren mailak konparaketan_ 1-45

1.5.1.1.1. Ariketa 1-46

1.5.1.2. Zelan egiten ditugun konparaketak 1-46

1.5.1.2.1. Konparaketa soilak 1-46

1.5.1.2.1.1. Konparaketaren hurrenkera prestatu_ 1-46

1.5.1.2.1.2. Ariketa 1-47

1.5.1.2.2. Konparaketa metaforikoak 1-47

1.5.1.3. Kontrastea 1-48

1.5.1.3.1. Kontraste soila: desberdintasuna adierazi 1-48

1.5.1.3.2. Konparatzea eta kontrastatzea, biak bat eta bera 1-48

1.5.1.3.3. Konparaketak eta mailakako kontrasteak 1-48

1.5.1.3.3.1. Batzuk gehiago dute eta bitzuk gutxiago dute 1-48

1.5.1.3.3.2. Definizio operatiboa 1-49

1.5.2. Hautakariak 1-50

1.5.2.1. Hautakari biribila: ez da argudiagarria 1-50

1.5.2.2. Akastun hautakaria: argudiagarria 1-51

1.5.2.2.1. Ariketa 1-52

1.5.2.2.1.1. Limurtzen ote zaitu testu honek? 1-52

1.5.2.2.1.2. Konparaketaren argudiagarritasuna 1-52

1.6. Argudioaren egiaztatzea 1-52

1.6.1. Lehenago Burmuina Eskanerretik Iragazi 1-53

1.6.2. Zelan Egiaztatu Baieztapena Argudioa Denentz 1-54

1.6.2.1. Esperientzia pertsonalaren araberako egiaztatzea 1-54

1.6.2.2. Esamesen edo entzundakoaren arabera egiaztatzea (omen) 1-55

1.6.2.3. Autoritatearen araberako egiaztatzea 1-56

1.6.2.3.1. Ariketa: aztertu testuok 1-57

2. Zelan heldu da horra: gauzen bilakaera (Kontaera) 2-57

2.1. Kausa motak_ 2-58

2.1.1. Lehen multzoa: baldintzak, eraginak eta kausak gertarazi 2-59

2.1.1.1. Baldintzak 2-59

2.1.1.2. Eraginak edo eragileak 2-59

2.1.1.3. Kausa gertarazleak 2-59

2.1.2. Bigarren multzoa: hurbileko eta urruneko kausak 2-59

2.1.2.1. Hurbileko kausak 2-59

2.1.2.2. Urruneko kausak 2-59

2.1.3. Hirugarren multzoa: noraezeko kausak eta kausa nahikoak 2-60

2.1.3.1. Noraezeko kausak edo baldintzak 2-60

2.1.3.2. Kausa nahikoak 2-61

2.1.3.2.1. Ariketa 2-61

2.1.4. Bestelako kausak 2-61

2.1.4.1. Erantzukizuna 2-61

2.1.4.2. Oztopatzen duen kausa baten gabezia 2-61

2.1.4.3. Kausa elkarreragileak 2-62

2.1.4.4. Zoria 2-62

2.1.4.5. Adibidea: Jurgiren kasua 2-62

2.1.4.5.1. Lehen multzoa 2-62

2.1.4.5.1.1. Baldintzak 2-62

2.1.4.5.1.2. Eraginak 2-63

2.1.4.5.1.3. Kausa gertarazleak 2-63

2.1.4.5.2. Bigarren multzoa 2-63

2.1.4.5.2.1. Urruneko kausak 2-63

2.1.4.5.2.2. Hurbileko kausak 2-63

2.1.4.5.3. Hirugarren multzoa 2-64

2.1.4.5.3.1. Noraezeko kausa 2-64

2.1.4.5.3.2. Kausa nahikoa 2-64

2.1.4.5.4. Laugarren multzoa 2-64

2.1.4.5.4.1. Erantzukizuna 2-64

2.1.4.5.4.2. Kausa oztopagarri edo eragozlerik eza 2-64

2.1.4.5.4.3. Kausa elkarreragilea 2-64

2.1.4.5.4.4. Zoria 2-64

2.1.4.6. Jurgiren kasua 2-65

2.1.4.6.1. Jurgiren kasutik ondorioak: kausa argudioak egin_ 2-66

2.1.4.6.2. Ariketak: testuak aztertu_ 2-66

2.2. Kausa argudioaren taktikak_ 2-67

2.2.1. Egiletasunaz (eginkariaz) edo agentziaz uste duguna: zerk eragiten dion zeri 2-67

2.2.2. Harreman kausala oinarritzeko taktikak 2-69

2.2.2.1. Millen lau metodoak 2-69

2.2.2.1.1. Faktore komunaren metodoa (Millen adostasunaren metodoa) 2-69

2.2.2.1.1.1. Ariketa 2-70

2.2.2.1.2. Desberdintasun bakarraren metodoa (Millen aldentzearen metodoa) 2-70

2.2.2.1.2.1. Ariketa 2-71

2.2.2.1.3. Kausa eta ondorio aldaketa bateratuaren metodoa (Millen aldaketa konkomitantearen metodoa) 2-71

2.2.2.1.3.1. Ariketa 2-71

2.2.2.1.4. Bazterketa metodoa (Millen soberakinen metodoa) 2-72

2.2.2.2. Millen metodoak eta egiletasuna 2-72

2.2.3. Erretorikoki efektiboak diren metodoak 2-72

2.2.3.1. Kausen kateak 2-72

2.2.3.1.1. Ariketa 2-73

2.2.3.2. Haren areanik: Denboran lehentasuna 2-73

2.2.3.3. Adibideak nabarmendu_ 2-73

2.2.3.4. Analogia 2-73

2.2.3.4.1. Ariketa 2-74

2.2.3.5. Zelan egon daitezkeen txarto kausa argudioak: kausa argudioetan zailtasun maizenak 2-74

2.2.3.5.1. Ariketa: Testuak aztertu_ 2-74

0. Sarrera

0.1. Idazketaz, Idazkuntzaz eta idazmenaz hausnar

Hasteko hausnar-bide bi gurako nizkizueke proposatu:

“The teaching of writing in America is almost entirely controlled by the view that teaching writing is teaching verbal skill—from placing of commas to the ordering of paragraphs. This has generated a tremendous industry, but the effect of this teaching is dubious. Why is American prose as bad as it is, even though we have more writing programs than ever?

“Our answer is that writing is an intellectual activity, not a bundle of skills. Writing proceeds from thinking. To achieve good prose styles, writers must work through intellectual issues, not merely acquire mechanical techniques. Although it is true that an ordinary intellectual activity like writing must lead to skills, and that skills visibly mark the performance, the activity does not come from skills, nor does it consist of using them. In this way, writing is like conversation—both are linguistic activities, and so require verbal skills, but neither can be mastered by learning verbal skills.” (…)[1]

“Estatu Batuetan idazketaren irakaskuntza honako ideia honetan oinarritzen da ia erabat: idazten irakastea hitzaren trebezia irakastea dela: komak jartzetik hasi, eta paragrafoak antolatzeraino. Honek ikaragarrizko industria sortu du, baina irakaskuntza horren emaitza zalantzagarria da. Zergatik da hain txarra Estatu Batuetako prosa, gaur egun inoiz baino idazketa-programa gehiago daukagunean?

“Gure erantzuna hauxe da: idazketa jardun intelektuala da, ez trebetasunen multzo bat. Idaztea pentsatzearen orpotik dator. Prosa estilo onak lortzeko, idazleek auzi intelektualak landu behar dituzte, ez teknika mekanikoak eskuratu beste barik. Egia da idaztea bezalako jardun intelektual arrunt batek trebetasunak erabiltzea dakarrela, eta trebetasunok jardun hori markatzen dutela, baina jarduna ez dator trebetasunetatik, eta ez datza trebetasunen erabileran. Alde horretatik, idaztea solas egitea bezalakoa da: biok dira hizkuntz jardunak, eta neurri horretan hizkuntz trebetasunak eskatzen dituzte, baina hizkuntz trebetasunak ikasiaz ezin gaitezke heldu ez bata ez bestea menderatzera.[2]

Hemen idazkuntza gogoaren jarduna bezala ageri zaigu, eta hizkuntz abilezia edo trebeziei oposatzen zaie. Suposatzen da abileziak kanpotikoagoak direla, mekanikoagoak. Mekanika ikasi arren ez omen dugu idazten ikasiko ez badiogu gogoari eragiten. Gogoari zelan eragin, horixe ere ikas daiteke, eta horixe litzateke ikasi beharrekoa ondo idazten ikasi nahi badugu.

Kontuan hartzea gurako nukeen bigarren hausnar bide bat hurrengoa da:

“When style is considered the opposite of substance, it seems optional and incidental, even when it is admired. In this way of framing things, substantive thought and meaning can be prior to style and completely separable from it. The identical thought or the identical meaning, it is suggested, can be expressed in many styles—or even in none at all, as when just plain integrity or the unvarnished truth is offered as an alternative to the adornments of style. Style conceived in this way, is something fancy that distracts us from what is essential; it is the varnished that makes the truth at least a little harder to see.”[3]

“Estiloa mamiaren kontrakotzat hartzen denean, ematen du bidenabarreko eta aukerako gauza dela, baita miresten denean ere. Planteamendu horren arabera, mamia diren pentsamendu eta esangura horiek estiloaren aurrekoak dira, eta guztiz bereiz daitezke estilotik. Hari beretik, esaten da pentsamendu edo esangura bat eta bera estilo askotan adieraz daitekeela, edo are gehiago: baita inongo estilo barik ere, adibidez ‘apaindu gabeko egia’ edo ‘gauzen osotasun hutsa’ estiloaren horniduraren alternatibatzat aurkezten direnean. Horrela ulertuta, estiloa apaingarri bat da, funtsezkoa denetik distraitzen gaituena; berniz horrexek egiten du egia ikusgaitzago, gutxienik”.

Hemen oposaketa baten gezurra azaldu gura zaigu: mamia eta azalaren artekoa alegia. Falazia horren momenturik gorena 18. mendea izan genuen; orduantxe banatu zitzaizkigun ikasgaiak gaurdaino dirauen “ni zientzietakoa naiz/letretakoa naiz” langa zentzunbako horretan. Bereizketa horren azpian datua-egia vs iritzia-argudioa zetzan; suposatzen zen —eta zientzialari batzuek oraindik ere hala sinesten dute—datua gauza objektiboa dela, eta hor ahalmen heristikoak aplika daitezkeela, gauzak idoroz; eta aldiz, physeos-ekin lotura zuzena ez ei duten diziplinek kontu subjektiboez dabiltzala eta hor exegesi edo hermeneutika aplika daitekeela. Hor kokatzen dira garai hartan sortu ziren elkarteak, batzuk elkarte naturalak eta bitzuk elkarte ikasiak; aurrenekoek ekingo zioten “datuak” deskribatzeari (eta horretarako kaiera hartu eta mendira aterako ziren gauza guztiak “gertatu bezala” deskribatzeko), eta hurrengokoek arazo filosofikoei eztabaidatzeari. Zientziak eta humanitateak beraz, alde batetik egia eta bestetik emanaldia. Euskalerrian ere alde batetik Baskongadaren (RSBAP) curriculuma eta agenda iker daitezke, eta bestetik gure prosako gurasoak diren sermolarien kezka nagusia zein zen.

Adibide grafiko bat nahi baduzue pentsa ezazue oraindik orain ere enpresa zaharkituetan zertan den nagusiaren lana eta zein idazkariarena: batak diktatu (eta kafea agindu) eta besteak idatzi; berriro ere hortxe ditugu: inventio eta dispositio, lehenago nagusiak pentsatzen du, eta gero idazkariak, prozesu batzuei jarraiki, pentsamendukote horiek papereratzen ditu; gainera egoera horretan generoaren dekonstrukzioa ere egin daiteke: gizonak jakituria du (nagusia), emakumeak abileziak bakarrik (idazkaria), eta abar. 18. mendean Jakituria eta trebetasunen arteko alde soziokulturalaz eta zelan lotzen ziren biok adimenaren gaineko kontzeptuarekin oso ondo azalduta duzue Jane Austenen Harrotasuna eta Aurrejuzkuak nobelari Ana I. Moralesek egin zion sarreran. Labur esan, animaliei trebetasunak irakats dakizkieke, eta jakituria edukitzeko adimena beharrezkoa da, gizonek bakarrik zutena. Azkenik haramen Thomas eta Turnerren ondorioa:

“Whether style is viewed as spiritual, fraudulent, or something in-between, any concept of style that treats it as optional is inadequate not only to writing but to any human action. Nothing we do can be done simply and in no style, because style is something inherent in action, not something added to it. In this respect, style is like the typeface in which a text is printed. We may overlook it, and frequently do, but it is always there. (…) We thought we were looking at words pure and simple and did not notice that they are printed in a specific typeface”. (10. orr.)

Estiloa gauza espiritualtzat, iruzurtzat nahiz bitarteko gauzatzat jo, estiloa aukerakotzat hartzen duen edozein ikuskera desegokia da, eta ez bakarrik idazketari dagokionez, baita edozein giza ekintzari dagokionez ere. Ezinezkoa da ezer egitea estilorik gabe, estiloa ekintzaren berezko osagaia delako, ez zerbait erantsia. Estiloa testuaren tipografiaren antzekoa da. Oharkabean joan dakiguke, eta sarritan hala egiten zaigu, baina beti dago hor. (...) Askotan uste izaten dugu berba hutsei begira gaudela, eta ez gara konturatzen tipografia jakin batean inprimatuta daudela.

Bide nabar, kontura zaitezte zelan gaur egungo testu prozesatzaileek jaso duten XIX mendeko dispositiozko Erretorikak jaso zuen ikusmenaren erretorika hura: letra mota, balorazioa, “estiloa,” paragrafoen agerkera orrian, eta abar. Horretara mugatu zen Erretorikaren gaineko ikuspegia 19 mendean, belletristen ondoren.

Beraz, lortu dut landuko dudan esparrura zenbait interpretazio-langa sartzea, hala nola 1) idazkuntza gogo-jarduna dela eta ez abilezia batzuen eskuratzea, 2) estiloa eta mamia banatu ezineko kontzeptuak, a) mamia beti-beti estilo batean datorrelako, estiloa inkontzienteki edo jakin gabean eta mamiarekin batera eskuratzen dena denez gero, eta b) estiloa ez delako hautazko apaingarri hutsa—, eta azpimarratu dut bereizte horrek 18. mendean hartu zuela gaur egun daukan itxura.

0.1.1. Gure idazle klasikoek ziotena Erretorikaren eta Gramatikaren gainean

Berez, seguruenez egia-apaingarria horrek ez du data historikorik behar, hizkuntza ulertzen dugun moduarekin baitago lotua; tutuaren metaforaren bitartez (Reddy 1978) eta hitzak esangura metatzeko ontzi bezala ikusten baititugu. Alabaina, hizkuntzaren gaineko herri ikuskera honek mamia eta azala bereizi dituen bezala, era berean, hain zuzen gure 18 mendean egon zen Erretorika mota bi bereizteko gai izan zenik ere, hala nola gure Kardaberaz. Erretorika diziplina batekin identifika daiteke, hau da, kultura batean gertatutako eta zenbait dotrina gauzatutako liburu multzo bezala. Baina, garrantzitsuagoa da Erretorika gizakiaren ahalmen batekin identifikatzea, hizkuntzaz baliatzen den esangura eraginkorraren ekoizpena den heinean, erretorika gizakiak bere duen ahalmena litzateke, eta horrela berriz ere Thomas eta Turnerrek aipatzen ziguten aktibitate intelektualarekin bat dator. Hara nola berezi zituen bi-biak Kardaberazek berak:

Euskaldun askoren jakineztasun edo errore itsua txit handia da, eta uste dute, erretorika eta honen erregelak eta harmonia ederra, latinarentzat baizik, edo euskararentzat ez direla. Jakizu bada:

I. Erregela horiek euskaran, beste lengoaia guzietan bezala direla, eta gure hizkeran Tropo eta Figura diren guziak hain ederki datozela, nola latinean eta beste edozein hizkuntzatan: eta arrazoiaren argia buruan duen gizonak euskarari hau ezin ukatu dio. Jakizu

II. Artezko edo erregelekiko erretorika baino izatezko edo bakoitzak bere naturalezako duen erretorika lehenago dela. Hargatik Kintilianok hain argiro esan zuen: (L. 2. C. 17.) "Omnia quae Arts consummaverit, a Natura initia duxisse." Arteak bere erregelekin akabatzen duen guzia, naturalezatik edo berezko izatetik hasten dela. (L. 3. c. 2.) "Initium dicendi dedit natura, initium Artis Observatio." hitz egiteko hasiera Naturalezak, Artearen hasiera oharrak edo obserbazioak eman zuela. (L. 2. C. 19.) "Natura etiam sine doctrina multum valebit; doctrina nulla sine natura esse poterit." Arte edo dotrinak bere gaia naturalezatik edo berez behar duela; bestela ezer balioko ez duela, edo ezer izango ez dela.

Arte gabeko edo berezko erretorika naturala nola den, hobeto erakutsiko dizute, estudio eta eskola gabeko emakume bik: bat Gipuzkoarra, bestea Bizkaitarra, zeinei kontu grazioso bi ziertoak, orain esango ditudan bezala, igaro zitzaien.[4]

0.1.1.1. Gramatikaz eta estiloaz

Rhetorica Ad Herennium (IV. xi. 16-xii. 17)[5] eskuliburu anonimoak estiloa hurrengo nolakotasunen arabera ezagutzen du: 1) gustu ona edo dotorezia (Elegantia), 2) antolamendu artistikoa (Compositio) eta 3) berezitasun edo duintasuna (Dignitas). Eskuliburu honen arabera, dotoreziadun testuak izan beharko luke argia edo gardena (aperte) eta jatorra (pure). Gustu onaren azpian jausten diren txatalak latintasun zuzena (Latinitas edo Hellenismos) eta argitasuna edo tolesgabea izatea (explanatio) dira. Antzinakoek, beraz, euren hizkuntzaren gramatika (latinitas izan zein hellenismos izan) barbaroenei jazarriz definitzen zuten, eta, hortaz, testu baten gramatikaltasuna (latinitate arteza) barbarismo eta solezismo bezalako terminoekin kontrajarriz azaltzen zen.

Estiloa:

a) gustu ona edo dotorezia (Elegantia),

i) Testuak izan behar du

(1) argia edo gardena (aperte)

(2) eta jatorra (pure).

ii) Horren barruan jausten diren txatalak:

(1) latintasun zuzena edo zuzentasun gramatikala (Latinitas edo Hellenismos)

(a) Barbarismoa

(b) Solezismoa

(2) eta argitasuna edo tolesgabea izatea (explanatio)

b) antolamendu artistikoa (Compositio) eta

c) berezitasun edo duintasuna (Dignitas).

Orain, har ezazue J. A. Ubillosen Kristau Doktrina Berri-Ekarlearen “Hitzaurre” eta alderatu gaurko grafiara. Irakurri arretaz, ez baitauka galtzekorik. Bi maila aipatu gura ditut: bata da gramatikak duen arauekiko zeregina, eta arauek erausiaren balorazioarekiko dutena, eta bia da arau horiek hartzen duten lekua hizkuntz prozesuan edota kognizioan. Ubillos kexu zaigu sermolarien hizkuntza maila kaxkarraz, mailari kaxkar irizteko zertan hartzen du oinarria litzateke eginbeharreko galdera. Balorazioa egiteko hauxe hartzen du kontuan: iritzi kritikoa eta ohitura (“hitzak ongi ez badirudi edo ohitua ez bada), gaurko berbetan esatera: hiztunaren intuizioa eta erabilera, hurrenez hurren. Bigarren mailak arau horien nolakotasuna erakutsiko digute: hitzunea eta araututsa, hau da lexikoa eta sintaxia, edo nahi bada, paradigma maila eta sintagma, hautaketa eta hurrenkera, berriro ere, inventio eta dispositio.

Ikuspegi horrek lituzkeen inplikazio xenofoboez edo garbizaleez gabiltzala, kontura gaitezen garbizalekeria ez dagokiela Aranistei bakarrik (Zuazok uste bezala), hiztun talde batek bere burua beste talde batekiko definitzeko moduarekin baitago lotuta: aldendu, identitatea mantentzeko, edo gerturatu, besteen prestigioak erakarrita[6].

Guri zuzentasunaren definizioak ardura digu, erreferentziazko hiztun talde baten erabileran oinarritzeak, alegia; Hau da, baldin hiztun talde batek harako egitura bat badarabil, orduan egitura hori zuzena izango da talde horrentzat. Badakit Rhetorica Ad Herenniumen kasuan testua apur bat manipulatzen nabilena: autoreak barbarismoa huts lexikaltzat jotzen baitu, eta solezismoa, berriz, joskeran hutsegitetzat (komunztaduran huts), Ubillosek labur eta dotore eman izan digun bezala. Alabaina, kontzeptuakaz eurakaz dihardut, eta dagozkien tradizioetan hartzen dituzten rolakaz, ez testuarekin, bera berez denez, testua prae-textus edo aitzakiatan baino erabili ez baitut. Edolan ere, lan klasiko baten irakurketa zehatzago edo askeago hau gora behera, garrantzitsua da ondo notatzea Antzinatekoen iritzirako gramatika erretorikaren azpiatala zela, Estiloaren alorrekoa; berba batean, Antzinatekoentzat gramatika hautaketa eta estilo kontua zen.

Hautaketa eta estiloa da gramatika Erretorikaren eskutik irakasten denean erabiltzen den oinarria. Adibidez Martha Kolln Rhetorical Grammar[7]. Honelako liburuen oinarrian dagoena zera da: hiztunak badaki gramatika, ez dio Hizkuntzaren Akademia batek ezer irakatsiko, eta hiztunak gramatika ikasten duenean berez dakizkien arauei buruz ari da ikasten. Hautaketa gramatikala egiteak ondorio erretoriko diferenteak dakartza, eta ondorio erretoriko horien gaineko hausnarketa da bilatzen dena.

0.2. Erretorikaren gaurkotasuna eta gaurkotzea

Erretorikak diskurtsoaren sorkuntza eta antolakuntza ikertzen du, pertsuasioaren edo burutara ematearen ikuspegitik. Antzinatean ahozkotasunak zuen lehentasuna, batez ere diskurtso politikoan edota judizialean (oratoriak), hots, zelan eman burutara mezu bat, zelan limur senatua Katilina epaitu eta hil egin behar zela edota Persiarren kontra gerra egin behar zela. Erretorikak beraz ez dauka zer ikusirik ez engainu ez apaingarriekin, baizik eta beste arazo funtsezkoagoekin: zeintzuk diskurtso, iragarki, konsigna politiko, sermoi, egunkariko berri, testuliburuko lehen paragrafo,... ulertzen ditugun errazago eta zeintzuekin gauden ados(ago). Ba ote du ados egote horrek oinarri unibertsalik?

Europan Erretorika ikasteari utzi zitzaion Bigarren Mundu Gerraren ostean, faxismoek ikus-entzunezko erretorikaren bitartez irabazi zutelakoan (gogoratu Hitlerrek “demokratikoki” irabazi zuela, Francok ez bezala). Beraz, eskuliburu edo arlo teorikoan behintzat, berrogeita hamargarrenetara arte itxaron beharko da Europan erretorikaz zer edo zer begietaratzeko.

Ameriketan berriz ez zioten erretorika ikasten utzi; esan dezagun ikasketa klasikoetatik egin zuela jauzia 20. mendearen bigarren hamarkadan. Honek zehaztapen askoz ere zehatzagoak eskatzen ditu zeinetarako hemen ez daukadan lekurik[8]. Baina ideia orokorra horixe da, jauzi horretan imitatzeko ereduak izan zirela auzi, eta, guztiarekin ere, erretorika klasikotikorik gehiago igaro zela gurean baino. Antzeko zerbaiten aztarna da guk gure akordukoan latina ikasi izana, latina baino latinetik gaztelaniara itzultzen ikasi izana. Dena den, idazkuntza (eta idazmena) lantzerako, testu eredugarri batzuen ezaugarriak kontuan hartu ordez, erretorika diziplina eta gaitasuna den aldetik aintzakotzat hartzeak hauxe dakar: hitzetaratzeak baino garrantzia handiagoa duela pentsamenduaren antolakuntza, eta pentsamenduaren antolakuntza horrek eskatuko duela nahitaez era bateko edo bestetarako hitzetaratzea; bestela esan, aukera ez dela abilezia mekanikoen mailan egiten, mamiarekin batera baizik.

Bigarren Mundu Gerraren ostean adibidez, Amerikarrek Japoniako diskurtso ororen nondik norakoak kontrolatuko zituzten; besteak beste zeintzuk ziren tabu-hitzak eta zeintzuk Jainko-berbak[9]. Tabu-hitza da hizkuntz komunitate batek saihesten duen hitza.[10] Tabu-hitzen bat aipatzen ausartzen denak entzuleriaren desadostasuna (edo are gorrotoa) bereganatuko du. Tabu-hitzak dira, hortaz, hizkuntz komunitate batek bere eguneroko jardunean onartzen ez dituenak. Horren kontrakoak jainko-hitzak dira: entzuleria batek berehala onartze du hitz horiek darabiltzan edozein diskurtso, komunitate horretako sinesteekin bat datozelako; jainko-hitzek berehala erakartzen dute entzuleriaren adostasuna, entzuleriak dituen iritzi komunetan oso sendo daudelako ezarrita[11]. Hori hitz eta terminoekin gertatzen bada, hots, hitzak afektiboki eta pertsuasiboki neutroak ez izatearena, pentsa ezazue zer izan daitekeen diskurtsoaren gainontzeko alderdiekin. Horregatik Amerikarrek Bigarren Mundu Gerraren ostean Japoniara soldaduak eramateaz gain, hizkuntzalari, semantikari, semiotikan eta erretorikan adituak eraman zituzten.

Esan daroagun legez, berrogeita hamargarrenetan belgikar batzuek, Perelman eta Olbrechts-Tytecak alegia, oso liburu eragingarria plazaratu zuten: “Erretorika Berria” izenekoa[12]. Hain eraginkorra ze liburu hauxe izaten baita kazetarien iturri nagusia —eta kazetariek mundua definitzen dute politikoen esanetara—. Liburu honek, berez, erretorika klasikoko hainbat puntu uzten ditu kanpoan, eta aldiz errotik eusten dio argumentuaren erretorikari. Hots, egokitu egiten ditu erretorika klasikoko ikasketak gaur egun inportantetzat jotzen diren alorretara, eta gaur egun inportantetzat argudioa jotzen da[13]. Orain bakarrik geratzen zaigu ezagutzea zertan datzan argumentu dena delako hori.

Argumentua, argudioa… Euskaraz “eztabaida” (ez-da-bai-da) berba darabilgu batzuetan. Ariketa gisara egin dezagun hausnar apur batean eztabaida testuinguruari dagozkion euskarazko espresio eta adierazpideen gainean: “ni ere horretan nago”, “neureari eutsiko diot”, “bat etorri ginen”, “ez geunden ados” (=a-dos), “iritziak bereiz zebiltzan”, “iritzi batean” “nire iritzi argalean/apalean…”, “azkenean bigundu/beratu zitzaion bihotza”, “limurketa”, “burutara eman”, “zenbat buru hainbat aburu”, “usteak ematen dit…”, “usteak erdi ustel”. Labur eman, esan dezakegu euskarak iritziak bateratu edo bereizi daitezkeen bideak bezala metaforizatzen dituela. Bestalde, metaforikoki jarrera edo posizio bat hartzen da eta “leku horri eusten” zaio—metafora militarra dirudi.

Horrez gain, norbait konbentzitzea norbait horren bihotza biguntzea bada, bihotza organo kognitibo bezala ulertzearekin batera, ideia berria organo horren barruan sartzeko objektu bezala ulertzen da euskaraz (buruan sartu), eta horretarako organo horren materia bigundu behar da, hots, ideia berriari jazarpena organoaren materiak jartzen duen erresistentzia fisikoarekin identifikatzen da. Berriz, euskarak mailegatu behar ditu persuasion eta convinction (cum+vincere, irabazi) bezalako hitzak: konbentzitu, pertsuaditu, etab[14]. Beste datu interesante bat zera da, ez dirudiela euskarak, nik dakidala behintzat, iritzia baino gauza “objektiboago”rako terminorik daukanik.

Argudioa eta argudiaketa teknikoagoak dira erretorikan. Hemen zentzu teknikoan erabiliko ditugu, baina terminoa erabaki baino lehen goazen ikustera zer den argudiaketa. Hauexek dira aste honetarako ikusi gurako nituzkeen puntuak, batik bat, Jeanne Fahnestock eta Marie Secor-en A Rhetoric of Argument 1990 1982 liburuari jarraiturik[15].

0. Eztabaidatzeko arrazoiak:

0.1. Ondorio praktikoak

0.2. Ageriko ondorio gabeko Egiak

0.3. Ego-agandiko eztabaidak

1. Zeren gainean ez dugun eztabaidatzen

1.1. Datuak, hala direlakoak

1.1.1. Datuen demostrazioa

1.2. Zaletasun pertsonalak edo norberaren gogokoak

1.2.1. “Iritzi” edo “aburu” berbak

1.2.2. Baieztapen argudiagarria pertsonala delakoaren pean ezkutatua

1.2.3. Baieztapen pertsonala argudiagarri gisa datorkiguna

1.2.4. Oinarri argudiagarrien bila

2. Argudioa zertan den

2.1. Tesiaren baieztapena

2.2. Entzuleria (Audience=hartzaileak)

2.3. Eskakizuna (hizpidea)

2.4. Oinarria

0.3. Argudiotan

0.3.1. Argudiotan sartzeko zioak

Imajina ezazu oso gogoko duzula zientzia-fikzioa irakurtzea, Asimov, Bradbury, Le Guin eta holakoak. Baina zure lagun batek holakoren bat botatzen dizula: “Bof! zientzia-fikzioa kakatza da, ezin dut jasan”. Uste duzu zure laguna benetan oso gauza ona galtzen ari dela eta Asimov bezalako idazleek pentsarazten dizutela eta gogoeta interesgarriak sortarazten dizkizutela. Zelan eman hori burutara? Ba ote da esan zeniezaiokeen gauzarik?

Galdetu ahal diozu, adibidez, “eta zergatik diozu hori?” Erantzuten badizu ez duela egundo ere zientzia fikziorik irakurri baina ez dela “bat ere holakoen zale”, orduan ez du arrazoibiderik eman eta ezin diozu kontrarik egin. Ziur badituena arrazoi asko, baina ez da kapaz berbetan emateko, edo ez ditu eman nahi, aurrejuzku horien jatorria segurutik ahaztuxeak ditu, baina hitzetan ematen ez dituen arte ezin diozu kontrarik egin, edo ezertaz limurtu: akabo eztabaida. Askoz jota gomendatu ahalko zenioke libururen bat, baina hortik aurrera ezer gutxi. Hori bai, bakoitza bere iritzia ematearekin pozarren egon zaitezkete

0.3.1.1. Argudiatzearen ondorio praktikoak

Aurreko adibidean ikusi dugu zelan zaletasun diferenteez ez dagoen eztabaidatzerik, edo, ez dagoen eztabaidan aurrera egiterik. Baina zerbait daukagunean jokoan, eztabaida horretatik ondoriorik sor daitekeenean, orduan bai eztabaidatu berriz! Lortu nahi duzun zerbaiten gainean eztabaidatzen duzunean, ez duzu beti zurekin bat ez datozenekin eztabaidatzen. Berez, eztabaida gehienak alde batekoak ez bestekoak ez direnei zuzentzen zaizkie, edota tartean daudenei, zirt edo zart egin gabe baina sinpatia pixka bat erakusten dutenei (gogoratu, adibidez EAJ-EAren garaipena azken hauteskundeetan biztanleria parte bat abstentziotik ateratzegatik izan zela), argudiogilearen ikuspegitik zelanbait hurbil daudenei zuzendua. Argudiogilearen eginkizunetako bat, beraz, oraindik erabat limurtuta ez dagoen audientziari ikuspegi berri batzuk eskaintzean datza.

Audientzia edo entzuleria (hartzaile multzoa) aukera horretan egon daiteke, erabat ados egotetik erabat aldenduta egotera bitarte horretan. Adostasunera hurbiltzea lortzen duen argudioa, nahiz eta oso gutxi hurbildu) bada garaitza nahikoa, baita audientziak zure ikuspuntuari eduki liezaiokeen mesprezua gutxiagotzea ere, hori ere bada garaipen mota bat. Martin Luther Kingek ez zuen inor konbentzitu Eliza Katolikoaren prelatuen aurrean “Here I stand” diskurtso famatua bota zuenean, baina, duda barik, bere buruarekin hobeto sentitu zen, behintzat bere jarrera justifikatu zuen, erakutsirik bazela arrazoirik jarrera horretarako.

Aldeko duzun audientzia bati zuzendutako argudioek badute ondorio praktikorik ostera antzean ere: talde kohesioa sortzen baitute. Honen ildoan, esan genezake irizpideak batzen dituen argudioak ekintzarako prest dagoen giza taldea sortu duela.

0.3.1.2. Ustez ondoriorik gabeak diren argudioak

Denok egon gara inoiz goizeko izarretara arte eztabaidatzen ustez bat ere ondoriorik ez zuten gaiez: ea estropadak biziagoak ote diren herri kirolak baino, edota unibertsoa orain dela 20 mila miloi urte inguru sortu ote zen Eztanda Nagusiaren ondorioz ala betidanik egon ote da hor, edota Napoleonek Europa osoa konkistatuko ote zuen Errusiaren kontra jo izan ez balu, edota Agirre lehendakari ona izan zenentz ala lehen lehendakaria beste barik.

Alde batekoek irabazi arren eztabaida hauen ondorioz ez da ezer aldatzen. Ematen du galdera hauek guztiak ez dutela ondoriorik, ez digute eta ezertan ere eragiten ez bada gure integritate intelektualean. Gure iritzia ere beste edozein pentsalari bezain zorrotza izan daitekeela nahi dugu nabarmendu.

Gainera, holako baieztapen batetik atera daitezkeen ondorioek izan lezakete esku hartzerik gure etorkizuneko erabakiren batean; adibidez, Agirre Lekube lehendakariaz pentsatzen dudanak izan lezake ondoriorik hurrengo lehendakaria hautatzean. Puntu isolatu horiek inoiz lot daitezke, eta hala ondorio katea bat sortu etorkizunerako. Eztabaidatuz dakiguna ikertzen dugu[16], zenbateraino eta zelan dakigun puntu horretaz, besteak gurera zenbateraino ekar genitzakeen neurtuz.

0.3.1.3. Egotiko argudioak edo burua atera beharraz

Eztabaida batean murgiltzeko beste zio bat ere onartu beharrean gaude: egoagandiko argudioa; hau da, batzuetan burua atera nahi dugu, irten geure hitzarekin jakin dakigun arren ez dugula arrazoia, edota begitan dugun pertsona batek dioenari kontra egitearren. Zio honek seguruenez ahozko diskurtso gehiago sortuko du idatzizkorik baino, suposatzen baita idatzizkoa gehiago zaintzen dela (nahiz eta kazetarien prosa eta arrazoiketa ikusita hori suposamendu hutsala baino ez den), edota, hobeto esatera, idatzizkoak irakurle asko suposatzen duenez ez diogulako (begitan dugun) pertsona bakar horri kontra egin behar, gure irakurleen artean aldekorik ere izango baitugu, idatzizkoak beraz, laguntzen du distantzia bat hartzen, arazotik pixka bat aldentzen.

0.3.2. Zertaz eztabaidatzen dugun eta zertaz ezin

0.3.2.1. Datuak

· Zuk diozu igerileku horrek 25 metro dituela, zure lagunak 27. Ez dago eztabaidatzerik. Neurtu edo galdetu polikiroldegiko norbaiti.

· Zuk diozu zure osaba Jenarok gerraren ostean ihes egin zuela Mexikora baina lehenago Donibane Lohitzunetik igaroz, eta zure ahizpak diotsu ezetz, zuzenean atera zela Bilbotik. Izeko Mariglori zaharrari galdetu eta hark jakingo du hori ondo.

· Zuk diozu Errose Buztintza “Kirikiño”ren iloba zela, eta zure lagunak ezetz, arreba baino. Entziklopedian begiratu eta kito.

Zergatik emango ote digu usteak arnasa alperrik galtzea dela gai horietaz eztabaidatzea? Ba goiko adibideetan bakarrik egon daitekeelako alde bat zuzen, erantzun bakarra da zuzena, eta zuzena dena egiaztatu daiteke zelanbait: holako erantzun idorogarriei datu esaten zaie.

Datua egiaztatu daitekeen baieztapena da; behin egiaztatzearekin ados egonez gero baietz ala ezetz esatea baino ez zaigu geratzen. Egiaztabidearekin bat etor bagaitezke, bat egon gaitezke halaber baieztapen bat datua izan daitekeenentz, edo behintzat datua izan litekeela egiaztabide egokia eskura eduki ezkero.

Adibidez, Izaron zaudete kanpin-denda batean zu eta zure lagun bat, eta hark diotsu: “’Orixe’ ezkongabea zen”. Baieztapen hau datua da ala ez da datua. Entziklopediarik gabe ere, eta eskura egiaztatzeko modurik bat ere barik ere, badakigu baieztapen hori datua litekeela izan.

¨ Etxepareren Lingua Uasconiae Primitiae 1545ean argitaratu zen

¨ Katuak ugaztunak dira

¨ Oihenart abokatua zen

¨ Jonen platerean bost opil daude

Baieztapen hauek edo neurriez edo argi moztutako sailez edo data bezalako zirt edo zart egiteko datuez ari dira. Neurriok errealitatea sortzeko erabiltzen dugun tresneria dira, mundua antolatzeko erabiltzen ditugun kontzeptuak. Gainera, baieztapen hauek galdera bihur daitezke, eta erantzuna bai ala ez izango da. Alabaina:

¨ Jonen motxilan 4.356.432 dilista daude sakabanaturik

¨ Emakumezkoak gizonezkoak baino intuitiboagoak dira

¨ Eusko Jaurlaritzak astronauta bat bidali beharko luke ilargira

¨ Euskalerrian gehien kantatzen den abestia “zorionak zuri” da

¨ Txarto dago animaliak jatea

Hauetako bat bera ere ez da datua. Galdera bezala emanez gero horietako batzuk bai/ez erantzuna jasoko lukete baina ez dago erantzuna zein den jakiterik. Kontagarritasunaren itxurak ez du esan nahi elementuok kontatzeko mekanismorik egon daitekeenik. Jonek bere motxilan sakabanaturik izan ditzakeen dilistek zenbaki mugatua dute, baina zelan kontatu?[17] Zehaztasunik ezin daitekeenean lor ez dugu daturik, kalkulu estimaturen bat baino. Beraz manifestazioetara joan direlako pertsonen kopurua ematerakoan ahaztu edo egiten zaie kazetariei “estimatua” adjektiboa jartzea.

Bigarren adibidean ezin dugu zehaztasunik lortu ez baitago “intuitibo” nolakotzailea zehatz-mehatz definitzerik (pentsa ezazue “emakumeari” zuzendutako aldizkari horietan nola lortzen duten ustezko zientifikotasun hori).

Hirugarren adibidea, astronautarena alegia, ez da datua, proposamen bat baino, eta gakoa “luke” aditzean daukagu, alegiazkotasunean esateko. Gainera erantzunak aukera osoa hartuko luke:

- erabateko lehentasuna

- egin beharko genuke duda barik

- egin beharko genuke

- Horretaz hausnar egin beharko genuke

- Dirurik bagenu agian bai

- Agian hemendik hogei urte barru

- Ez du balio handiegirik

- Ideia barregarriagorik!

Azken adibidea balorazio bat da, balorazioak ere ez dira datu, eta proposamenekin gertatzen zitzaiguna egin zaigu hemen ere:

- Zuzena da

- Ondo dago txerrikia eta itsaskiak kenduta

- Segun eta zelan hil dituzten

- Ostiraletan ez

- Baina ez gordinik

- Haragi gorririk ez

- Txarto dago animaliarik jatea

Beraz, datuaren gainekoa laburtu ditzagun:

1) Era jakin batera neurtzeko edo sailkatzeko ados gauden zerbaiti buruzkoa izan behar du datuak. Beraz datu-baieztapenak denboran edo espazioan neurtu dezakegun edo bikoiztasunik gabe identifikatu dezakegun zerbaiten gainean bakarrik egin ahal izango ditugu

2) Bai ala ez bakarrik erantzun ahal izango diogu datu-baieztapenari, egiaztatua bada “bai” eta ez bada egiaztatu “ez”. “Agian” edo “segurutik” bezalakoekin erantzun ahal badiogu orduan baieztapen eztabaidagarri edo argudiagarria izango da.

Orain, eztabaida (eta oso sutsua gainera) etor daiteke baieztapen bat “datu” ote den erabakitzean. Adibidez “Philadelphia” pelikulan defentsako abokatuak behin eta berriz errepikatzen du “datua” datu berez ez ziren baieztapenen ostean.

0.3.2.2. Datuak Demostratzeaz

Datua inferitzeko edo ateratzeko badira urrats batzuk hartu beharrekoak. Jardunbide horri demostrazioa esaten zaio. Demostrazioaren helburua ez da entzuleria limurtzea, baizik eta jakin gabean ere emaitza onartzea. Beraz, argudioa eta demostrazioa diferenteak dira honetara: argudioak asko egin du lortzen badu audientziaren kontrako jarrera ez hain aho batekoa edo biribila izatea; baina hori ez da demostrazioaren helburua. Argudioek oinarritu egiten dute, baina demostrazioek probatu egiten dute. Demostrazioetan “dena ala ezer ere ez” da kontua.

Litekeenari buruzko argudioa baino, demostratzea da berez epaitegietako helburua, nahiz eta gutxitan lorpena. Matematiketan ere axioma multzo baten arabera ondorioak probatzea izan ohi da helburua. Baina hemendik jende askok atera ohi du argudio zientifiko oro dela demostrazioa; argudio zientifikoak demostrazioaren indarra erabili nahiko lukeen arren, lortzen duenentz entzuleria kontu bat da. Adibidez, Barandiaranek “demostratu” zuen Santimamiñeko giza aztarnak antzinako euskaldunenak zirela, bere demostrazioak burezurraren neurketa batean oinarritzen ziren, eta ondorioztatzen zuen hango gizakiak gaur egungo euskaldunen tipo berekoak zirela; hau audientzia batzuetan ez da onartzen; ez da onartzen “euskaldun modernoaren” definizioa, eta ez da onartzen neurketa modu hori.

Demostrazioaren itxura hartzea beraz, oso indartsua izan daiteke limurtzeari dagokionez, hain indartsua ezen esan dezakegula argudio orok jotzen duela demostrazio itxura hartzera. Adibidez, kontura zaitezte zelan ematen zaizkigun berriak, zertan oinarritzen dira egunkariak “objektibotasun” hori azpimarratzeko? zein alde dago iritzi artikulu batekin?

0.3.2.2.1. Ariketa

Saia zaitez bereizten hurrengo testu honetan zer den edo izan daitekeen datua eta zer ez; ez zaitez nahas puntuazioarekin, datua esaldia baino gauza laburragoa izan baitaiteke.

Australian orain dela gutxi aurkitutako fosil batzuek dezente atzerago jarri dute gizakia irlara iritsi zeneko data, eta gainera osagai berri bat erantsi diote jatorrizko australiarren ondare genetikoari. Orain dela hogei urte pentsatzen zen lehenengo aborigenak europarrak baino milenio gutxi batzuk lehenago heldu zirela Australiara. Uste hori, hala ere, bertan behera geratu zen 1960etan. Izan ere, garai hartan 10.000-15.000 urte bitarteko buru hezur bat aurkitu zuten, tipo fisikoaren aldetik aborigena zena, Kow Swamp izeneko tokian, Australia ekialdeko Victoria estatuan. Harrezkero 20.000 urterainoko giza fosilak aurkitu izan dituzte Victoriako Murray ibaian barrena. Orain giza fosil gehiago aurkitu dituzte New South Wales-eko laku sikuetako hondarretan lurperatuta, Murray ibaitik 50 miliara iparralderantz. Badirudi Kow Swampeko burezurra baino bi bider zaharragoak direla, edo are zaharragoak.

"Hasierako aborigenak"

Scientific American

0.3.2.3. Zaletasunak eta gustuak

0.3.2.3.1. Iritzia Edo Aburua

Arretaz entzuten baduzu zure inguruan konturatuko zara sarritan erabili ohi ditugula “baina hori zeure iritzia baino ez da” bezalako esapideak besteari argudioa eteteko; edo “bo, hau nire uste argala/apala da”, edo “usteak erdi ustel” gure baieztapenari indarra kentzeko, bai ez delako egokia zuzenean kontra jardutea, edota ez gaudelako erabat ziur esan berri dugunaz, edota gure informazio iturriari eskasa deritzogulako. Beraz maiz iritzi maila ematen diegu erabat argudiagarriak diren kontuei, ez ditugulako eztabaida gura; esan nahi da badela alderik gaia eta egoeraren artean.

Hemen ez ditugu egoerak landuko, baina bai berriz gaiak. Gaiari dagokionez ezin ditugu eztabaidatu oinarri erabat eta guztiz pertsonalak baino ez dituen gaiak. Osterantzean, zelan oinarritu genezake ba “arrain-zopa asko gustatzen zait” bezalako baieztapenak? “zopa gustatzen zaidalako” eta “arraina gustatzen zaidalako” bezalako arrazoiekin? Hori egitea gogokotasuna azaltzea litzateke, ez ordea argudioak ematea. Ezin baduzu pertsonala ez den eta konpartitu edo erkidetu daitekeen eztabaida zorurik edo kutsurik eskaini, ezin duzu argudiorik atera aurrera; hori aburua duzu, iritzia, eta azaldu ahal duzu iritzi hori beste iritzi batzuekin, eta orduan zeure burua hobeto ezagutzera hel zaitezke, eta zu maite zaituen jendeak zu hobeto ezagutzea, baina ez duzu argudiorik, ezin da horretaz eztabaidatu.

· Beraz, iritzia hauxe da:

Iritzia zaletasunaren gaineko baieztapena da, erabat eta bakarrik kontu pertsonaletan oinarritua dena.

· Eta beraz hauxe da argudiorako gaia:

Baieztapen argudiagarria atxikimendu mailak ekar ditzake entzule edo hartzaileen artean, eta oinarrirako zorua ez datza baieztapenari eusten dioten indibiduoengan.

Kontuz ibili behar dugu baieztapenak zelan ematen diren aditzera, hau da, hitzek ezin gaituzte nahastu, iritzia eta baieztapen argudiagarriaren arteko aldea ez datza pertsonengan, oinarrian baizik[18].

0.3.2.3.2. Norberarena Balitz Bezala Ageri Den Baieztapen Argudiagarria

· Uste dut taxilari gehienak eskuma zaleak direla COPE entzuten dutelako

· Nire iritziz Zentral Nuklearrak itxi beharko lituzkete

Askotan baieztapen argudiagarriari eransten dizkiogu “nire ustez” bezalakoak ez dugulako eztabaidan sartu nahi. Goikoak baieztapen argudiagarriak dira, zergatik?

0.3.2.3.3. Iritzi Pertsonala Baieztapen Bezala Emana

· Gorria kriston kolorea da

· Eskiatzea ez da bat ere atsegina

· Opium lurrina lurrinik exkisitoena duzu

Galdetu hala dioenari oinarritzeko baieztapen hori, berehalakoan aterako da “nire ustez”en bat. Iritzia zer den jakiteko oinarriari begiratu eta igarri ea erabat eta bakarrik pertsonaren zaletasunean oinarritzen den.

0.3.2.3.4. Oinarri Argudiagarrien Bila

Imajina ezazu asmatutako hurrengo adibidea. Unibertsitatean karrera bat egin nahi duzu, baina eskaintzen diren titulazioetatik batek ere ez zaitu asetzen. Zuk nahiko zenuke zure gustuko titulazio bat diseinatu, handik eta hemendik interesatzen zaizkizun kredituak hautatuz, eta berori egin. Izan ere, zure interesak ez dira ildo bakar batera mugatzen: historia, biologia, matematika, artea, hizkuntzalaritza, geografia eta marrazketa teknikoa berdin-berdin interesatzen zaizkizu. Unibertsitateko Irakaskuntza Gidaliburuan egon zara begiratzen, eta badakizu legeak zirrikitu bat uzten duela horrelako aukera baterako, nahiz eta, jakina, izugarrizko salbuespena izan, eta, dirudienez, ez oso atsegina unibertsitateko agintarientzat. Aurreikusita dagoen titulazio berezi horrek “Unibertsitateko Goi Mailako Titulu Anitza” du izena, eta bi baldintza bete behar dira berori egiteko: ikaslearen UBIko eta Hautaprobetako batez besteko nota 9’2 izatea eta agintari akademikoek osatutako epaimahai batek ikaslearen eskaria onartzea[19]. Zuk bete egiten duzu bataz besteko notarekiko baldintza (9’2 daukazu gainera!), baina orain beste partea geratzen zaizu: epaimahai hori zure eskaria onartzeko konbentzitzea. Idazki bat prestatu behar duzu, beraz, zure argudioak modu sendoan azalduz. Hainbat ideia bururatu zaizkizu:

1. Zergatik izan behar dira hain “kolore bakarrekoak” unibertsitateko ikasketak? Gizakia hori baino askoz ere aberatsagoa da, eta mugaketa horrek, guztiz artifiziala izateaz gain, norberaren ahalmen eta trebeziei oztopoak jartzea baino ez dakar.

2. Gainera, unibertsitatearen izenak berak dioenez (lat. universitas) osotasun edo aniztasun hori bultzatzeko sortu zen erakunde hau.

3. Arlo bereko gaietara mugatzen bazaituzte ez duzu unibertsitatean iraungo; bi hilabete garrenean asperduraz hilko zara.

4. Zergatik inposatu behar dizute kredituak nola hautatu? Ez al zara zu ordaintzen duena?

5. Unibertsitatetik ateratzen diren ikasle askok gero ez dute lan egiten eurek ikasitako arloan.

6. Unibertsitatea espezialistak eta espezialistak ari da sortzen, baina gizartearen errealitate anitzak generalistak ere behar ditu, hau da, hainbat arlotako arazoei aurre egiteko prest dauden pertsonak.

7. Legeak titulazio berezi horretarako aukera uzten badu, lege horren egileek abantailaren bat ikusiko ziotelako izango da.

8. Zurea bezalako nota batek erakusten du ikasle arduratsua zarela, eta motibatuta zaudenean badakizula emaitza onak ematen. Beraz, zure eskaria onartzen badute, oso litekeena da honetan ere emaitza bikainak izatea.

Aztertu ezazu goiko zerrenda hori. Argudioetako batzuk iritzi pertsonal edo gustu hutsean oinarritzen dira (“kolore bakarreko ikasketak vs ikasketa anitz eta aberasgarriak”, “bi hilabete garrenean aspertuko nintzateke”...). Horrekin ados egon daiteke epaimahaia, edo ez. Gainera, erraz aspertzen diren eta konstantzia edo egonarririk ez duten alditsu, sinoti eta apetatsu horietako bat zarela ere pentsa lezake epaimahaiak. Argudio konbentzigarriak bultzatzeko komeni zaizu konpartitu daitezkeen argudioak bilatzea, hau da, zure uste eta gustu partikularretatik harago doazenak. Esaterako, 5. argudioa: unibertsitatetik ateratako ikasle askok beste arlo batean egiten dute lan gero. Egia da hori, gero? Tira, zuk hiru lagun gutxienez ezagutzen dituzu. Ildo honek jorratzea merezi dezake. Datuak batu behar dituzu: joan bibliotekara eta begiratu ea nonbait dagoen horri buruzko daturik, azken bost urteetako lizentziatuen portzentajerik, adibidez. Edo 4. argudioa: zu zara bezeroa, eta nahi duzun produktua hautatzeko eskubidea aldarrikatzen duzu. Argudio horren bidez unibertsitateari gogoratzen duzu enpresa ere badela, eta agian komeniko litzaiokeela bere bezeriaren interesak hobeto zerbitzatzea, bezerorik gabe ez baitauka zereginik.

Argudioa eraikitzeak zera esan gura du: zaletasun pertsonala dirudiena gizarteak ezagut ditzakeen datu eta konpartitu ditzakeen baloreetara ekartzea.

0.3.2.3.4.1. Laburbilduz:

1. Sineste baieztapen batez hasi zara. Baieztapen horren jatorria ezer izatekotan emozioan oinarritzen zen, pentsamendua bainoago.

2. Egoera batek eta entzuleria batek eraginda, begiratu duzu ea zein diren sineste horri eusteko zenituen arrazoiak. Arrazoi gehienek ez zuten ematen gauza handirik balio zutenik baina horietako batek bai

3. Behin “hain pertsonala” ez zen arrazoi hori lokalizatuz gero, zure hasierako sineste hori birformulatu ahal duzu era ez hain pertsonalean.

Behin baieztapen argudiagarri bat izanez gero eta dagokion baieztapen oinarria (oinarri hori gabe ez bailegoke baieztapen argudiagarririk), berriz begiratu diezu “arrazoi” horiei eta horietako batzuetarako konpartitu daitezkeen sustraiak aurkitu dituzu, eta hola aurrerantzean ere.

0.3.3. Argudioa

Argudio guztik lau osagarri hauek izan beharko ditu:

1. Tesi baieztapenen bat: oinarritu behar den baieztapenen bat, probabilitate kontu batez diharduena, eta ez daturik ezta zaletasun edo gogokotasun kontuez ere.

2. Tesi baieztapen horretaz limurtu beharreko audientzia edo entzuleria bat.

3. Eskakizuna edo egoera erretorikoa: momentu batean ingurune batean edota helburu batekin argudiatzeko beharrizana.

4. Oinarriak, arrazoiak, edota teknikoki esan ohi zaien bezala premisak, baieztapena oinarrituko dutenak.

0.3.3.1. Tesiaren Baieztapena

Argudio orok, luzera gora behera, azpian baieztapen bakarra du. Argudiogileak beti erantzun ahal beharko dio honako galderari: zein da puntua/kontua? zer esaten ari zara? Liburu oso bat ere baieztapen bakarrera ekarri behar ahal izango dugu; argudio osoa baieztapen horren alde sortu da. Oso argudio korapilotsuek eduki ditzakete azpiko argudio txikiago batzuk, argudio nagusiaren alderdiren bat lantzen dutenak. Argudioaren unitatea paragrafoa izan zein liburu oso bat izan, azpiko baieztapen nagusia erraz aurkitu ahal izango da, bestela txarto eratuta dagoela esan daiteke[20].