Argudioaren Erretorika

Idazmenerako bideak bilatzeko

 

 

0.      Sarrera_ 0-5

0.1.      Idazketaz, Idazkuntzaz eta idazmenaz hausnar 0-5

0.1.1.     Gure idazle klasikoek ziotena Erretorikaren eta Gramatikaren gainean_ 0-7

0.1.1.1.      Gramatikaz eta estiloaz 0-7

0.2.      Erretorikaren gaurkotasuna eta gaurkotzea 0-9

0.3.      Argudiotan_ 0-11

0.3.1.     Argudiotan sartzeko zioak 0-11

0.3.1.1.      Argudiatzearen ondorio praktikoak 0-12

0.3.1.2.      Ustez ondoriorik gabeak diren argudioak 0-12

0.3.1.3.      Egotiko argudioak edo burua atera beharraz 0-12

0.3.2.     Zertaz eztabaidatzen dugun eta zertaz ezin_ 0-13

0.3.2.1.      Datuak 0-13

0.3.2.2.      Datuak Demostratzeaz 0-14

0.3.2.2.1.     Ariketa 0-15

0.3.2.3.      Zaletasunak eta gustuak 0-15

0.3.2.3.1.     Iritzia Edo Aburua 0-15

0.3.2.3.2.     Norberarena Balitz Bezala Ageri Den Baieztapen Argudiagarria 0-16

0.3.2.3.3.     Iritzi Pertsonala Baieztapen Bezala Emana 0-16

0.3.2.3.4.     Oinarri Argudiagarrien Bila 0-16

0.3.2.3.4.1.      Laburbilduz: 0-17

0.3.3.     Argudioa 0-18

0.3.3.1.      Tesiaren Baieztapena 0-18

0.3.3.2.      Entzuleria edo hartzaileak 0-18

0.3.3.3.      Eskakizuna 0-19

0.3.3.4.      Oinarria edo premisa 0-19

0.3.4.     Azken hausnarketa 0-20

1.      Gauzen nolakoa: Zer da? (Deskribapena) 1-20

1.1.      Gauzen nolakotasunaz egiten ditugun baieztapenak_ 1-20

1.1.1.     Uste baino baieztapen gehiago egiten dituzu gauzen gainean_ 1-21

1.1.1.1.      Ariketa 1-21

1.2.      Oinarriko estrategia: argudioa adibideen bidez oinarritu_ 1-21

1.2.1.     Adibide motak 1-21

1.2.1.1.      Adibide partikularrak edo zehatzak 1-21

1.2.1.2.      Adibide iteratiboak edo maiz gerta daitezkeenak 1-22

1.2.1.3.      Alegiazko adibideak edo asmatuak 1-22

1.2.2.     Tipikotasuna: "ez da adibideen zenbatekoa inportanteena" 1-22

1.2.3.     Adibide ez diren adibideak 1-22

1.2.3.1.      Ariketa 1-23

1.2.3.1.1.     Aztertu_ 1-23

1.2.3.1.2.     Ezagutzen duzun norbait deskribatu_ 1-24

1.3.      Gauzen nolakotasunaren gaineko adierazpenak aztertzeko. 1-24

1.3.1.     Subjektuak 1-24

1.3.1.1.      Subjektu bakunak 1-25

1.3.1.2.      Abstraktuak 1-25

1.3.1.3.      Subjektu pluralak 1-26

1.3.1.3.1.     Kopuru mugatuko subjektuak 1-26

1.3.1.3.2.     Kopuru mugagabedun subjektuak 1-26

1.3.1.3.2.1.      Gutxi (batzuk) 1-26

1.3.1.3.2.2.      Batzuk (eta bitzuk) 1-27

1.3.1.3.2.3.      Asko_ 1-27

1.3.1.3.2.4.      Gehienak 1-27

1.3.1.3.2.5.      Denak (direnak) eta guztiak 1-27

1.3.1.4.      Zelan ageri dira unibertsalak argudio idatzietan? 1-27

1.3.1.5.      Multzoen eraikuntza subjektuan_ 1-28

1.3.1.5.1.     Ariketa 1-28

1.3.2.     Predikatuak 1-28

1.3.2.1.      Datua 1-28

1.3.2.2.      Argudiagarria 1-28

1.3.2.3.      Oso argudiagarria 1-29

1.3.2.3.1.     Ariketa 1-29

1.4.      Definizio Beharrezkoa 1-29

1.4.1.     Definizioa ageri behar ez denean_ 1-30

1.4.1.1.      Barrukoen arteko berbak (kode partikularrak) 1-30

1.4.1.1.1.     Ariketa 1-30

1.4.1.2.      Definiziorik gabe argudiaketa zirkularraren arriskua dago_ 1-31

1.4.2.     Definizioa, nola edo hala, ageri behar denean_ 1-31

1.4.2.1.      Kanpokoentzako hitz tekniko, espezializatu edo argota darabilzunean_ 1-31

1.4.2.1.1.     Terminoa birdefinitzea 1-31

1.4.2.1.2.     Termino berria asmaketan_ 1-32

1.4.2.1.3.     Termino zabala birdefinitzea 1-32

1.4.2.1.3.1.      Ariketa 1-33

1.4.3.     Definizioa non kokatu_ 1-33

1.4.3.1.      Definizio isolatuak 1-33

1.4.3.2.      Definizio sakabanatuak 1-33

1.4.3.2.1.     Ariketa 1-34

1.4.4.     Nola Definitu_ 1-35

1.4.4.1.      Sinonimoa 1-35

1.4.4.1.1.     Ariketa 1-36

1.4.4.2.      Genus/diferentzia definizioa (edo zein sailetan sartzen den eta zertan aldentzen den besterengandik) 1-36

1.4.4.2.1.     Zeren antza daukan_ 1-36

1.3.2.1.1.1      Ariketa 1-36

1.4.4.2.2.     Zelan egin daitekeen edo martxan jarri 1-36

1.3.2.1.1.2      Ariketa 1-37

1.4.4.2.3.     Zer egiten duen edo egin beharko lukeen_ 1-37

1.4.4.2.3.1.      Ariketa 1-37

1.4.4.2.4.     Zerez dagoen egina/zeintzuk diren bere atalak 1-37

1.4.4.2.4.1.      Ariketa 1-37

1.4.4.3.      Adibideen bidez definitzea 1-37

1.4.4.3.1.     Ariketa 1-37

1.4.4.4.      Definizio etimologikoa 1-38

1.4.4.4.1.     Ariketa 1-38

1.4.4.5.      Definizio genetikoa eta historikoa 1-38

1.4.4.5.1.     Ariketa 1-38

1.4.4.6.      Ezezkako definizioa 1-38

1.4.4.6.1.     Ariketa 1-39

1.4.4.7.      Irudipenezko definizioa 1-39

1.4.4.7.1.     Ariketa 1-40

1.4.4.8.      Definizio operatiboa 1-40

1.4.4.8.1.     Ariketa 1-40

1.4.4.9.      Definizioa bera oinarritzeko (Autoritatea edo aipua) 1-40

1.4.4.10.     Ariketa Orokorrak 1-41

1.4.4.10.1.1.      Definizio motak bereizteko ariketa 1-41

1.4.4.10.1.2.      Aztertu testu hau_ 1-41

1.4.4.10.1.3.      Aztertu testu hau_ 1-42

1.5.      Konparaketak eta hautakariak_ 1-45

1.5.1.     Konparaketak: gauzek zeren antza duten_ 1-45

1.5.1.1.      Argudiagarritasunaren mailak konparaketan_ 1-45

1.5.1.1.1.     Ariketa 1-46

1.5.1.2.      Zelan egiten ditugun konparaketak 1-46

1.5.1.2.1.     Konparaketa soilak 1-46

1.5.1.2.1.1.      Konparaketaren hurrenkera prestatu_ 1-46

1.5.1.2.1.2.      Ariketa 1-47

1.5.1.2.2.     Konparaketa metaforikoak 1-47

1.5.1.3.      Kontrastea 1-48

1.5.1.3.1.     Kontraste soila: desberdintasuna adierazi 1-48

1.5.1.3.2.     Konparatzea eta kontrastatzea, biak bat eta bera 1-48

1.5.1.3.3.     Konparaketak eta mailakako kontrasteak 1-48

1.5.1.3.3.1.      Batzuk gehiago dute eta bitzuk gutxiago dute 1-48

1.5.1.3.3.2.      Definizio operatiboa 1-49

1.5.2.     Hautakariak 1-50

1.5.2.1.      Hautakari biribila: ez da argudiagarria 1-50

1.5.2.2.      Akastun hautakaria: argudiagarria 1-51

1.5.2.2.1.     Ariketa 1-52

1.5.2.2.1.1.      Limurtzen ote zaitu testu honek? 1-52

1.5.2.2.1.2.      Konparaketaren argudiagarritasuna 1-52

1.6.      Argudioaren egiaztatzea 1-52

1.6.1.     Lehenago Burmuina Eskanerretik Iragazi 1-53

1.6.2.     Zelan Egiaztatu Baieztapena Argudioa Denentz 1-54

1.6.2.1.      Esperientzia pertsonalaren araberako egiaztatzea 1-54

1.6.2.2.      Esamesen edo entzundakoaren arabera egiaztatzea (omen) 1-55

1.6.2.3.      Autoritatearen araberako egiaztatzea 1-56

1.6.2.3.1.     Ariketa: aztertu testuok 1-57

2.      Zelan heldu da horra: gauzen bilakaera (Kontaera) 2-57

2.1.      Kausa motak_ 2-58

2.1.1.     Lehen multzoa: baldintzak, eraginak eta kausak gertarazi 2-59

2.1.1.1.      Baldintzak 2-59

2.1.1.2.      Eraginak edo eragileak 2-59

2.1.1.3.      Kausa gertarazleak 2-59

2.1.2.     Bigarren multzoa: hurbileko eta urruneko kausak 2-59

2.1.2.1.      Hurbileko kausak 2-59

2.1.2.2.      Urruneko kausak 2-59

2.1.3.     Hirugarren multzoa: noraezeko kausak eta kausa nahikoak 2-60

2.1.3.1.      Noraezeko kausak edo baldintzak 2-60

2.1.3.2.      Kausa nahikoak 2-61

2.1.3.2.1.     Ariketa 2-61

2.1.4.     Bestelako kausak 2-61

2.1.4.1.      Erantzukizuna 2-61

2.1.4.2.      Oztopatzen duen kausa baten gabezia 2-61

2.1.4.3.      Kausa elkarreragileak 2-62

2.1.4.4.      Zoria 2-62

2.1.4.5.      Adibidea: Jurgiren kasua 2-62

2.1.4.5.1.     Lehen multzoa 2-62

2.1.4.5.1.1.      Baldintzak 2-62

2.1.4.5.1.2.      Eraginak 2-63

2.1.4.5.1.3.      Kausa gertarazleak 2-63

2.1.4.5.2.     Bigarren multzoa 2-63

2.1.4.5.2.1.      Urruneko kausak 2-63

2.1.4.5.2.2.      Hurbileko kausak 2-63

2.1.4.5.3.     Hirugarren multzoa 2-64

2.1.4.5.3.1.      Noraezeko kausa 2-64

2.1.4.5.3.2.      Kausa nahikoa 2-64

2.1.4.5.4.     Laugarren multzoa 2-64

2.1.4.5.4.1.      Erantzukizuna 2-64

2.1.4.5.4.2.      Kausa oztopagarri edo eragozlerik eza 2-64

2.1.4.5.4.3.      Kausa elkarreragilea 2-64

2.1.4.5.4.4.      Zoria 2-64

2.1.4.6.      Jurgiren kasua 2-65

2.1.4.6.1.     Jurgiren kasutik ondorioak: kausa argudioak egin_ 2-66

2.1.4.6.2.     Ariketak: testuak aztertu_ 2-66

2.2.      Kausa argudioaren taktikak_ 2-67

2.2.1.     Egiletasunaz (eginkariaz) edo agentziaz uste duguna: zerk eragiten dion zeri 2-67

2.2.2.     Harreman kausala oinarritzeko taktikak 2-69

2.2.2.1.      Millen lau metodoak 2-69

2.2.2.1.1.     Faktore komunaren metodoa (Millen adostasunaren metodoa) 2-69

2.2.2.1.1.1.      Ariketa 2-70

2.2.2.1.2.     Desberdintasun bakarraren metodoa (Millen aldentzearen metodoa) 2-70

2.2.2.1.2.1.      Ariketa 2-71

2.2.2.1.3.     Kausa eta ondorio aldaketa bateratuaren metodoa (Millen aldaketa konkomitantearen metodoa) 2-71

2.2.2.1.3.1.      Ariketa 2-71

2.2.2.1.4.     Bazterketa metodoa (Millen soberakinen metodoa) 2-72

2.2.2.2.      Millen metodoak eta egiletasuna 2-72

2.2.3.     Erretorikoki efektiboak diren metodoak 2-72

2.2.3.1.      Kausen kateak 2-72

2.2.3.1.1.     Ariketa 2-73

2.2.3.2.      Haren areanik: Denboran lehentasuna 2-73

2.2.3.3.      Adibideak nabarmendu_ 2-73

2.2.3.4.      Analogia 2-73

2.2.3.4.1.     Ariketa 2-74

2.2.3.5.      Zelan egon daitezkeen txarto kausa argudioak: kausa argudioetan zailtasun maizenak 2-74

2.2.3.5.1.     Ariketa: Testuak aztertu_ 2-74

 

 

0.   Sarrera

0.1.                   Idazketaz, Idazkuntzaz eta idazmenaz hausnar

Hasteko hausnar-bide bi gurako nizkizueke proposatu:

“The teaching of writing in America is almost entirely controlled by the view that teaching writing is teaching verbal skill—from placing of commas to the ordering of paragraphs. This has generated a tremendous industry, but the effect of this teaching is dubious. Why is American prose as bad as it is, even though we have more writing programs than ever?

“Our answer is that writing is an intellectual activity, not a bundle of skills. Writing proceeds from thinking. To achieve good prose styles, writers must work through intellectual issues, not merely acquire mechanical techniques. Although it is true that an ordinary intellectual activity like writing must lead to skills, and that skills visibly mark the performance, the activity does not come from skills, nor does it consist of using them. In this way, writing is like conversation—both are linguistic activities, and so require verbal skills, but neither can be mastered by learning verbal skills.” (…)[1]

 

“Estatu Batuetan idazketaren irakaskuntza honako ideia honetan oinarritzen da ia erabat: idazten irakastea hitzaren trebezia irakastea dela: komak jartzetik hasi, eta paragrafoak antolatzeraino. Honek ikaragarrizko industria sortu du, baina irakaskuntza horren emaitza zalantzagarria da. Zergatik da hain txarra Estatu Batuetako prosa, gaur egun inoiz baino idazketa-programa gehiago daukagunean?

“Gure erantzuna hauxe da: idazketa jardun intelektuala da, ez trebetasunen multzo bat. Idaztea pentsatzearen orpotik dator. Prosa estilo onak lortzeko, idazleek auzi intelektualak landu behar dituzte, ez teknika mekanikoak eskuratu beste barik. Egia da idaztea bezalako jardun intelektual arrunt batek trebetasunak erabiltzea dakarrela, eta trebetasunok jardun hori markatzen dutela, baina jarduna ez dator trebetasunetatik, eta ez datza trebetasunen erabileran. Alde horretatik, idaztea solas egitea bezalakoa da: biok dira hizkuntz jardunak, eta neurri horretan hizkuntz trebetasunak eskatzen dituzte, baina hizkuntz trebetasunak ikasiaz ezin gaitezke heldu ez bata ez bestea menderatzera.[2]

 

Hemen idazkuntza gogoaren jarduna bezala ageri zaigu, eta hizkuntz abilezia edo trebeziei oposatzen zaie. Suposatzen da abileziak kanpotikoagoak direla, mekanikoagoak. Mekanika ikasi arren ez omen dugu idazten ikasiko ez badiogu gogoari eragiten. Gogoari zelan eragin, horixe ere ikas daiteke, eta horixe litzateke ikasi beharrekoa ondo idazten ikasi nahi badugu.

Kontuan hartzea gurako nukeen bigarren hausnar bide bat hurrengoa da:

 

“When style is considered the opposite of substance, it seems optional and incidental, even when it is admired. In this way of framing things, substantive thought and meaning can be prior to style and completely separable from it. The identical thought or the identical meaning, it is suggested, can be expressed in many styles—or even in none at all, as when just plain integrity or the unvarnished truth is offered as an alternative to the adornments of style. Style conceived in this way, is something fancy that distracts us from what is essential; it is the varnished that makes the truth at least a little harder to see.”[3]

 

“Estiloa mamiaren kontrakotzat hartzen denean, ematen du bidenabarreko eta aukerako gauza dela, baita miresten denean ere. Planteamendu horren arabera, mamia diren pentsamendu eta esangura horiek estiloaren aurrekoak dira, eta guztiz bereiz daitezke estilotik. Hari beretik, esaten da pentsamendu edo esangura bat eta bera estilo askotan adieraz daitekeela, edo are gehiago: baita inongo estilo barik ere, adibidez ‘apaindu gabeko egia’ edo ‘gauzen osotasun hutsa’ estiloaren horniduraren alternatibatzat aurkezten direnean. Horrela ulertuta, estiloa apaingarri bat da, funtsezkoa denetik distraitzen gaituena; berniz horrexek egiten du egia ikusgaitzago, gutxienik”.

 

Hemen oposaketa baten gezurra azaldu gura zaigu: mamia eta azalaren artekoa alegia. Falazia horren momenturik gorena 18. mendea izan genuen; orduantxe banatu zitzaizkigun ikasgaiak gaurdaino dirauen “ni zientzietakoa naiz/letretakoa naiz” langa zentzunbako horretan. Bereizketa horren azpian datua-egia vs iritzia-argudioa zetzan; suposatzen zen —eta zientzialari batzuek oraindik ere hala sinesten dute—datua gauza objektiboa dela, eta hor ahalmen heristikoak aplika daitezkeela, gauzak idoroz; eta aldiz, physeos-ekin lotura zuzena ez ei duten diziplinek kontu subjektiboez dabiltzala eta hor exegesi edo hermeneutika aplika daitekeela. Hor kokatzen dira garai hartan sortu ziren elkarteak, batzuk elkarte naturalak eta bitzuk elkarte ikasiak; aurrenekoek ekingo zioten “datuak” deskribatzeari (eta horretarako kaiera hartu eta mendira aterako ziren gauza guztiak “gertatu bezala” deskribatzeko), eta hurrengokoek arazo filosofikoei eztabaidatzeari. Zientziak eta humanitateak beraz, alde batetik egia eta bestetik emanaldia. Euskalerrian ere alde batetik Baskongadaren (RSBAP) curriculuma eta agenda iker daitezke, eta bestetik gure prosako gurasoak diren sermolarien kezka nagusia zein zen.

 

Adibide grafiko bat nahi baduzue pentsa ezazue oraindik orain ere enpresa zaharkituetan zertan den nagusiaren lana eta zein idazkariarena: batak diktatu (eta kafea agindu) eta besteak idatzi; berriro ere hortxe ditugu: inventio eta dispositio, lehenago nagusiak pentsatzen du, eta gero idazkariak, prozesu batzuei jarraiki, pentsamendukote horiek papereratzen ditu; gainera egoera horretan generoaren dekonstrukzioa ere egin daiteke: gizonak jakituria du (nagusia), emakumeak abileziak bakarrik (idazkaria), eta abar. 18. mendean Jakituria eta trebetasunen arteko alde soziokulturalaz eta zelan lotzen ziren biok adimenaren gaineko kontzeptuarekin oso ondo azalduta duzue Jane Austenen Harrotasuna eta Aurrejuzkuak nobelari Ana I. Moralesek egin zion sarreran. Labur esan, animaliei trebetasunak irakats dakizkieke, eta jakituria edukitzeko adimena beharrezkoa da, gizonek bakarrik zutena. Azkenik haramen Thomas eta Turnerren ondorioa:

 

“Whether style is viewed as spiritual, fraudulent, or something in-between, any concept of style that treats it as optional is inadequate not only to writing but to any human action. Nothing we do can be done simply and in no style, because style is something inherent in action, not something added to it. In this respect, style is like the typeface in which a text is printed. We may overlook it, and frequently do, but it is always there. (…) We thought we were looking at words pure and simple and did not notice that they are printed in a specific typeface”. (10. orr.)

 

Estiloa gauza espiritualtzat, iruzurtzat nahiz bitarteko gauzatzat jo, estiloa aukerakotzat hartzen duen edozein ikuskera desegokia da, eta ez bakarrik idazketari dagokionez, baita edozein giza ekintzari dagokionez ere. Ezinezkoa da ezer egitea estilorik gabe, estiloa ekintzaren berezko osagaia delako, ez zerbait erantsia. Estiloa testuaren tipografiaren antzekoa da. Oharkabean joan dakiguke, eta sarritan hala egiten zaigu, baina beti dago hor. (...) Askotan uste izaten dugu berba hutsei begira gaudela, eta ez gara konturatzen tipografia jakin batean inprimatuta daudela.

 

Bide nabar, kontura zaitezte zelan gaur egungo testu prozesatzaileek jaso duten XIX mendeko dispositiozko Erretorikak jaso zuen ikusmenaren erretorika hura: letra mota, balorazioa, “estiloa,” paragrafoen agerkera orrian, eta abar. Horretara mugatu zen Erretorikaren gaineko ikuspegia 19 mendean, belletristen ondoren.

 

Beraz, lortu dut landuko dudan esparrura zenbait interpretazio-langa sartzea, hala nola 1) idazkuntza gogo-jarduna dela eta ez abilezia batzuen eskuratzea, 2) estiloa eta mamia banatu ezineko kontzeptuak, a) mamia beti-beti estilo batean datorrelako, estiloa inkontzienteki edo jakin gabean eta mamiarekin batera eskuratzen dena denez gero, eta b) estiloa ez delako hautazko apaingarri hutsa—, eta azpimarratu dut bereizte horrek 18. mendean hartu zuela gaur egun daukan itxura.

0.1.1.   Gure idazle klasikoek ziotena Erretorikaren eta Gramatikaren gainean

Berez, seguruenez egia-apaingarria horrek ez du data historikorik behar, hizkuntza ulertzen dugun moduarekin baitago lotua; tutuaren metaforaren bitartez (Reddy 1978) eta hitzak esangura metatzeko ontzi bezala ikusten baititugu. Alabaina, hizkuntzaren gaineko herri ikuskera honek mamia eta azala bereizi dituen bezala, era berean, hain zuzen gure 18 mendean egon zen Erretorika mota bi bereizteko gai izan zenik ere, hala nola gure Kardaberaz. Erretorika diziplina batekin identifika daiteke, hau da, kultura batean gertatutako eta zenbait dotrina gauzatutako liburu multzo bezala. Baina, garrantzitsuagoa da Erretorika gizakiaren ahalmen batekin identifikatzea, hizkuntzaz baliatzen den esangura eraginkorraren ekoizpena den heinean, erretorika gizakiak bere duen ahalmena litzateke, eta horrela berriz ere Thomas eta Turnerrek aipatzen ziguten aktibitate intelektualarekin bat dator. Hara nola berezi zituen bi-biak Kardaberazek berak:

 

Euskaldun askoren jakineztasun edo errore itsua txit handia da, eta uste dute, erretorika eta honen erregelak eta harmonia ederra, latinarentzat baizik, edo euskararentzat ez direla. Jakizu bada:

I.                    Erregela horiek euskaran, beste lengoaia guzietan bezala direla, eta gure hizkeran Tropo eta Figura diren guziak hain ederki datozela, nola latinean eta beste edozein hizkuntzatan: eta arrazoiaren argia buruan duen gizonak euskarari hau ezin ukatu dio. Jakizu

II.                  Artezko edo erregelekiko erretorika baino izatezko edo bakoitzak bere naturalezako duen erretorika lehenago dela. Hargatik Kintilianok hain argiro esan zuen: (L. 2. C. 17.) "Omnia quae Arts consummaverit, a Natura initia duxisse." Arteak bere erregelekin akabatzen duen guzia, naturalezatik edo berezko izatetik hasten dela. (L. 3. c. 2.) "Initium dicendi dedit natura, initium Artis Observatio." hitz egiteko hasiera Naturalezak, Artearen hasiera oharrak edo obserbazioak eman zuela. (L. 2. C. 19.) "Natura etiam sine doctrina multum valebit; doctrina nulla sine natura esse poterit." Arte edo dotrinak bere gaia naturalezatik edo berez behar duela; bestela ezer balioko ez duela, edo ezer izango ez dela.

Arte gabeko edo berezko erretorika naturala nola den, hobeto erakutsiko dizute, estudio eta eskola gabeko emakume bik: bat Gipuzkoarra, bestea Bizkaitarra, zeinei kontu grazioso bi ziertoak, orain esango ditudan bezala, igaro zitzaien.[4]

0.1.1.1.      Gramatikaz eta estiloaz

Rhetorica Ad Herennium (IV. xi. 16-xii. 17)[5] eskuliburu anonimoak estiloa hurrengo nolakotasunen arabera ezagutzen du: 1) gustu ona edo dotorezia (Elegantia), 2) antolamendu artistikoa (Compositio) eta 3) berezitasun edo duintasuna (Dignitas). Eskuliburu honen arabera, dotoreziadun testuak izan beharko luke argia edo gardena (aperte) eta jatorra (pure). Gustu onaren azpian jausten diren txatalak latintasun zuzena (Latinitas edo Hellenismos) eta argitasuna edo tolesgabea izatea (explanatio) dira. Antzinakoek, beraz, euren hizkuntzaren gramatika (latinitas izan zein hellenismos izan) barbaroenei jazarriz definitzen zuten, eta, hortaz, testu baten gramatikaltasuna (latinitate arteza) barbarismo eta solezismo bezalako terminoekin kontrajarriz azaltzen zen.

Estiloa:

a)      gustu ona edo dotorezia (Elegantia),

i)        Testuak izan behar du

(1)   argia edo gardena (aperte)

(2)   eta jatorra (pure).

ii)       Horren barruan jausten diren txatalak:

(1)   latintasun zuzena edo zuzentasun gramatikala (Latinitas edo Hellenismos)

(a)    Barbarismoa

(b)   Solezismoa

(2)   eta argitasuna edo tolesgabea izatea (explanatio)

b)      antolamendu artistikoa (Compositio) eta

c)      berezitasun edo duintasuna (Dignitas).

 

Orain, har ezazue J. A. Ubillosen Kristau Doktrina Berri-Ekarlearen “Hitzaurre” eta alderatu gaurko grafiara. Irakurri arretaz, ez baitauka galtzekorik. Bi maila aipatu gura ditut: bata da gramatikak duen arauekiko zeregina, eta arauek erausiaren balorazioarekiko dutena, eta bia da arau horiek hartzen duten lekua hizkuntz prozesuan edota kognizioan. Ubillos kexu zaigu sermolarien hizkuntza maila kaxkarraz, mailari kaxkar irizteko zertan hartzen du oinarria litzateke eginbeharreko galdera. Balorazioa egiteko hauxe hartzen du kontuan: iritzi kritikoa eta ohitura (“hitzak ongi ez badirudi edo ohitua ez bada), gaurko berbetan esatera: hiztunaren intuizioa eta erabilera, hurrenez hurren. Bigarren mailak arau horien nolakotasuna erakutsiko digute: hitzunea eta araututsa, hau da lexikoa eta sintaxia, edo nahi bada, paradigma maila eta sintagma, hautaketa eta hurrenkera, berriro ere, inventio eta dispositio.

 

Ikuspegi horrek lituzkeen inplikazio xenofoboez edo garbizaleez gabiltzala, kontura gaitezen garbizalekeria ez dagokiela Aranistei bakarrik (Zuazok uste bezala), hiztun talde batek bere burua beste talde batekiko definitzeko moduarekin baitago lotuta: aldendu, identitatea mantentzeko, edo gerturatu, besteen prestigioak erakarrita[6].

 

Guri zuzentasunaren definizioak ardura digu, erreferentziazko hiztun talde baten erabileran oinarritzeak, alegia; Hau da, baldin hiztun talde batek harako egitura bat badarabil, orduan egitura hori zuzena izango da talde horrentzat. Badakit Rhetorica Ad Herenniumen kasuan testua apur bat manipulatzen nabilena: autoreak barbarismoa huts lexikaltzat jotzen baitu, eta solezismoa, berriz, joskeran hutsegitetzat (komunztaduran huts), Ubillosek labur eta dotore eman izan digun bezala. Alabaina, kontzeptuakaz eurakaz dihardut, eta dagozkien tradizioetan hartzen dituzten rolakaz, ez testuarekin, bera berez denez, testua prae-textus edo aitzakiatan baino erabili ez baitut. Edolan ere, lan klasiko baten irakurketa zehatzago edo askeago hau gora behera, garrantzitsua da ondo notatzea Antzinatekoen iritzirako gramatika erretorikaren azpiatala zela, Estiloaren alorrekoa; berba batean, Antzinatekoentzat gramatika hautaketa eta estilo kontua zen.

 

Hautaketa eta estiloa da gramatika Erretorikaren eskutik irakasten denean erabiltzen den oinarria. Adibidez Martha Kolln Rhetorical Grammar[7]. Honelako liburuen oinarrian dagoena zera da: hiztunak badaki gramatika, ez dio Hizkuntzaren Akademia batek ezer irakatsiko, eta hiztunak gramatika ikasten duenean berez dakizkien arauei buruz ari da ikasten. Hautaketa gramatikala egiteak ondorio erretoriko diferenteak dakartza, eta ondorio erretoriko horien gaineko hausnarketa da bilatzen dena.

0.2.                   Erretorikaren gaurkotasuna eta gaurkotzea

Erretorikak diskurtsoaren sorkuntza eta antolakuntza ikertzen du, pertsuasioaren edo burutara ematearen ikuspegitik. Antzinatean ahozkotasunak zuen lehentasuna, batez ere diskurtso politikoan edota judizialean (oratoriak), hots, zelan eman burutara mezu bat, zelan limur senatua Katilina epaitu eta hil egin behar zela edota Persiarren kontra gerra egin behar zela. Erretorikak beraz ez dauka zer ikusirik ez engainu ez apaingarriekin, baizik eta beste arazo funtsezkoagoekin: zeintzuk diskurtso, iragarki, konsigna politiko, sermoi, egunkariko berri, testuliburuko lehen paragrafo,... ulertzen ditugun errazago eta zeintzuekin gauden ados(ago). Ba ote du ados egote horrek oinarri unibertsalik?

 

Europan Erretorika ikasteari utzi zitzaion Bigarren Mundu Gerraren ostean, faxismoek ikus-entzunezko erretorikaren bitartez irabazi zutelakoan (gogoratu Hitlerrek “demokratikoki” irabazi zuela, Francok ez bezala). Beraz, eskuliburu edo arlo teorikoan behintzat, berrogeita hamargarrenetara arte itxaron beharko da Europan erretorikaz zer edo zer begietaratzeko.

 

Ameriketan berriz ez zioten erretorika ikasten utzi; esan dezagun ikasketa klasikoetatik egin zuela jauzia 20. mendearen bigarren hamarkadan. Honek zehaztapen askoz ere zehatzagoak eskatzen ditu zeinetarako hemen ez daukadan lekurik[8]. Baina ideia orokorra horixe da, jauzi horretan imitatzeko ereduak izan zirela auzi, eta, guztiarekin ere, erretorika klasikotikorik gehiago igaro zela gurean baino. Antzeko zerbaiten aztarna da guk gure akordukoan latina ikasi izana, latina baino latinetik gaztelaniara itzultzen ikasi izana. Dena den, idazkuntza (eta idazmena) lantzerako, testu eredugarri batzuen ezaugarriak kontuan hartu ordez, erretorika diziplina eta gaitasuna den aldetik aintzakotzat hartzeak hauxe dakar: hitzetaratzeak baino garrantzia handiagoa duela pentsamenduaren antolakuntza, eta pentsamenduaren antolakuntza horrek eskatuko duela nahitaez era bateko edo bestetarako hitzetaratzea; bestela esan, aukera ez dela abilezia mekanikoen mailan egiten, mamiarekin batera baizik.

 

Bigarren Mundu Gerraren ostean adibidez, Amerikarrek Japoniako diskurtso ororen nondik norakoak kontrolatuko zituzten; besteak beste zeintzuk ziren tabu-hitzak eta zeintzuk Jainko-berbak[9]. Tabu-hitza da hizkuntz komunitate batek saihesten duen hitza.[10] Tabu-hitzen bat aipatzen ausartzen denak entzuleriaren desadostasuna (edo are gorrotoa) bereganatuko du. Tabu-hitzak dira, hortaz, hizkuntz komunitate batek bere eguneroko jardunean onartzen ez dituenak. Horren kontrakoak jainko-hitzak dira: entzuleria batek berehala onartze du hitz horiek darabiltzan edozein diskurtso, komunitate horretako sinesteekin bat datozelako; jainko-hitzek berehala erakartzen dute entzuleriaren adostasuna, entzuleriak dituen iritzi komunetan oso sendo daudelako ezarrita[11]. Hori hitz eta terminoekin gertatzen bada, hots, hitzak afektiboki eta pertsuasiboki neutroak ez izatearena, pentsa ezazue zer izan daitekeen diskurtsoaren gainontzeko alderdiekin. Horregatik Amerikarrek Bigarren Mundu Gerraren ostean Japoniara soldaduak eramateaz gain, hizkuntzalari, semantikari, semiotikan eta erretorikan adituak eraman zituzten.

 

Esan daroagun legez, berrogeita hamargarrenetan belgikar batzuek, Perelman eta Olbrechts-Tytecak alegia, oso liburu eragingarria plazaratu zuten: “Erretorika Berria” izenekoa[12]. Hain eraginkorra ze liburu hauxe izaten baita kazetarien iturri nagusia —eta kazetariek mundua definitzen dute politikoen esanetara—. Liburu honek, berez, erretorika klasikoko hainbat puntu uzten ditu kanpoan, eta aldiz errotik eusten dio argumentuaren erretorikari. Hots, egokitu egiten ditu erretorika klasikoko ikasketak gaur egun inportantetzat jotzen diren alorretara, eta gaur egun inportantetzat argudioa jotzen da[13]. Orain bakarrik geratzen zaigu ezagutzea zertan datzan argumentu dena delako hori.

 

Argumentua, argudioa… Euskaraz “eztabaida” (ez-da-bai-da) berba darabilgu batzuetan. Ariketa gisara egin dezagun hausnar apur batean eztabaida testuinguruari dagozkion euskarazko espresio eta adierazpideen gainean: “ni ere horretan nago”, “neureari eutsiko diot”, “bat etorri ginen”, “ez geunden ados” (=a-dos), “iritziak bereiz zebiltzan”, “iritzi batean” “nire iritzi argalean/apalean…”, “azkenean bigundu/beratu zitzaion bihotza”, “limurketa”, “burutara eman”, “zenbat buru hainbat aburu”, “usteak ematen dit…”, “usteak erdi ustel”. Labur eman, esan dezakegu euskarak iritziak bateratu edo bereizi daitezkeen bideak bezala metaforizatzen dituela. Bestalde, metaforikoki jarrera edo posizio bat hartzen da eta “leku horri eusten” zaio—metafora militarra dirudi.

 

Horrez gain, norbait konbentzitzea norbait horren bihotza biguntzea bada, bihotza organo kognitibo bezala ulertzearekin batera, ideia berria organo horren barruan sartzeko objektu bezala ulertzen da euskaraz (buruan sartu), eta horretarako organo horren materia bigundu behar da, hots, ideia berriari jazarpena organoaren materiak jartzen duen erresistentzia fisikoarekin identifikatzen da. Berriz, euskarak mailegatu behar ditu persuasion eta convinction (cum+vincere, irabazi) bezalako hitzak: konbentzitu, pertsuaditu, etab[14]. Beste datu interesante bat zera da, ez dirudiela euskarak, nik dakidala behintzat, iritzia baino gauza “objektiboago”rako terminorik daukanik.

 

Argudioa eta argudiaketa teknikoagoak dira erretorikan. Hemen zentzu teknikoan erabiliko ditugu, baina terminoa erabaki baino lehen goazen ikustera zer den argudiaketa. Hauexek dira aste honetarako ikusi gurako nituzkeen puntuak, batik bat, Jeanne Fahnestock eta Marie Secor-en A Rhetoric of Argument 1990 1982 liburuari jarraiturik[15].

 

0.        Eztabaidatzeko arrazoiak:

0.1.      Ondorio praktikoak

0.2.      Ageriko ondorio gabeko Egiak

0.3.      Ego-agandiko eztabaidak

1.        Zeren gainean ez dugun eztabaidatzen

1.1.      Datuak, hala direlakoak

1.1.1.           Datuen demostrazioa

1.2.      Zaletasun pertsonalak edo norberaren gogokoak

1.2.1.           “Iritzi” edo “aburu” berbak

1.2.2.           Baieztapen argudiagarria pertsonala delakoaren pean ezkutatua

1.2.3.           Baieztapen pertsonala argudiagarri gisa datorkiguna

1.2.4.           Oinarri argudiagarrien bila

2.        Argudioa zertan den

2.1.      Tesiaren baieztapena

2.2.      Entzuleria (Audience=hartzaileak)

2.3.      Eskakizuna (hizpidea)

2.4.      Oinarria

 

 

 

 

0.3.                   Argudiotan

0.3.1.   Argudiotan sartzeko zioak

Imajina ezazu oso gogoko duzula zientzia-fikzioa irakurtzea, Asimov, Bradbury, Le Guin eta holakoak. Baina zure lagun batek holakoren bat botatzen dizula: “Bof! zientzia-fikzioa kakatza da, ezin dut jasan”. Uste duzu zure laguna benetan oso gauza ona galtzen ari dela eta Asimov bezalako idazleek pentsarazten dizutela eta gogoeta interesgarriak sortarazten dizkizutela. Zelan eman hori burutara? Ba ote da esan zeniezaiokeen gauzarik?

 

Galdetu ahal diozu, adibidez, “eta zergatik diozu hori?” Erantzuten badizu ez duela egundo ere zientzia fikziorik irakurri baina ez dela “bat ere holakoen zale”, orduan ez du arrazoibiderik eman eta ezin diozu kontrarik egin. Ziur badituena arrazoi asko, baina ez da kapaz berbetan emateko, edo ez ditu eman nahi, aurrejuzku horien jatorria segurutik ahaztuxeak ditu, baina hitzetan ematen ez dituen arte ezin diozu kontrarik egin, edo ezertaz limurtu: akabo eztabaida. Askoz jota gomendatu ahalko zenioke libururen bat, baina hortik aurrera ezer gutxi. Hori bai, bakoitza bere iritzia ematearekin pozarren egon zaitezkete

0.3.1.1.      Argudiatzearen ondorio praktikoak

Aurreko adibidean ikusi dugu zelan zaletasun diferenteez ez dagoen eztabaidatzerik, edo, ez dagoen eztabaidan aurrera egiterik. Baina zerbait daukagunean jokoan, eztabaida horretatik ondoriorik sor daitekeenean, orduan bai eztabaidatu berriz! Lortu nahi duzun zerbaiten gainean eztabaidatzen duzunean, ez duzu beti zurekin bat ez datozenekin eztabaidatzen. Berez, eztabaida gehienak alde batekoak ez bestekoak ez direnei zuzentzen zaizkie, edota tartean daudenei, zirt edo zart egin gabe baina sinpatia pixka bat erakusten dutenei (gogoratu, adibidez EAJ-EAren garaipena azken hauteskundeetan biztanleria parte bat abstentziotik ateratzegatik izan zela), argudiogilearen ikuspegitik zelanbait hurbil daudenei zuzendua. Argudiogilearen eginkizunetako bat, beraz, oraindik erabat limurtuta ez dagoen audientziari ikuspegi berri batzuk eskaintzean datza.

 

Audientzia edo entzuleria (hartzaile multzoa) aukera horretan egon daiteke, erabat ados egotetik erabat aldenduta egotera bitarte horretan. Adostasunera hurbiltzea lortzen duen argudioa, nahiz eta oso gutxi hurbildu) bada garaitza nahikoa, baita audientziak zure ikuspuntuari eduki liezaiokeen mesprezua gutxiagotzea ere, hori ere bada garaipen mota bat. Martin Luther Kingek ez zuen inor konbentzitu Eliza Katolikoaren prelatuen aurrean “Here I stand” diskurtso famatua bota zuenean, baina, duda barik, bere buruarekin hobeto sentitu zen, behintzat bere jarrera justifikatu zuen, erakutsirik bazela arrazoirik jarrera horretarako.

 

Aldeko duzun audientzia bati zuzendutako argudioek badute ondorio praktikorik ostera antzean ere: talde kohesioa sortzen baitute. Honen ildoan, esan genezake irizpideak batzen dituen argudioak ekintzarako prest dagoen giza taldea sortu duela.

0.3.1.2.      Ustez ondoriorik gabeak diren argudioak

Denok egon gara inoiz goizeko izarretara arte eztabaidatzen ustez bat ere ondoriorik ez zuten gaiez: ea estropadak biziagoak ote diren herri kirolak baino, edota unibertsoa orain dela 20 mila miloi urte inguru sortu ote zen Eztanda Nagusiaren ondorioz ala betidanik egon ote da hor, edota Napoleonek Europa osoa konkistatuko ote zuen Errusiaren kontra jo izan ez balu, edota Agirre lehendakari ona izan zenentz ala lehen lehendakaria beste barik.

 

Alde batekoek irabazi arren eztabaida hauen ondorioz ez da ezer aldatzen. Ematen du galdera hauek guztiak ez dutela ondoriorik, ez digute eta ezertan ere eragiten ez bada gure integritate intelektualean. Gure iritzia ere beste edozein pentsalari bezain zorrotza izan daitekeela nahi dugu nabarmendu.

 

Gainera, holako baieztapen batetik atera daitezkeen ondorioek izan lezakete esku hartzerik gure etorkizuneko erabakiren batean; adibidez, Agirre Lekube lehendakariaz pentsatzen dudanak izan lezake ondoriorik hurrengo lehendakaria hautatzean. Puntu isolatu horiek inoiz lot daitezke, eta hala ondorio katea bat sortu etorkizunerako. Eztabaidatuz dakiguna ikertzen dugu[16], zenbateraino eta zelan dakigun puntu horretaz, besteak gurera zenbateraino ekar genitzakeen neurtuz.

0.3.1.3.      Egotiko argudioak edo burua atera beharraz

Eztabaida batean murgiltzeko beste zio bat ere onartu beharrean gaude: egoagandiko argudioa; hau da, batzuetan burua atera nahi dugu, irten geure hitzarekin jakin dakigun arren ez dugula arrazoia, edota begitan dugun pertsona batek dioenari kontra egitearren. Zio honek seguruenez ahozko diskurtso gehiago sortuko du idatzizkorik baino, suposatzen baita idatzizkoa gehiago zaintzen dela (nahiz eta kazetarien prosa eta arrazoiketa ikusita hori suposamendu hutsala baino ez den), edota, hobeto esatera, idatzizkoak irakurle asko suposatzen duenez ez diogulako (begitan dugun) pertsona bakar horri kontra egin behar, gure irakurleen artean aldekorik ere izango baitugu, idatzizkoak beraz, laguntzen du distantzia bat hartzen, arazotik pixka bat aldentzen.

0.3.2.   Zertaz eztabaidatzen dugun eta zertaz ezin

0.3.2.1.      Datuak

 

·        Zuk diozu igerileku horrek 25 metro dituela, zure lagunak 27. Ez dago eztabaidatzerik. Neurtu edo galdetu polikiroldegiko norbaiti.

·        Zuk diozu zure osaba Jenarok gerraren ostean ihes egin zuela Mexikora baina lehenago Donibane Lohitzunetik igaroz, eta zure ahizpak diotsu ezetz, zuzenean atera zela Bilbotik. Izeko Mariglori zaharrari galdetu eta hark jakingo du hori ondo.

·        Zuk diozu Errose Buztintza “Kirikińo”ren iloba zela, eta zure lagunak ezetz, arreba baino. Entziklopedian begiratu eta kito.

 

Zergatik emango ote digu usteak arnasa alperrik galtzea dela gai horietaz eztabaidatzea? Ba goiko adibideetan bakarrik egon daitekeelako alde bat zuzen, erantzun bakarra da zuzena, eta zuzena dena egiaztatu daiteke zelanbait: holako erantzun idorogarriei datu esaten zaie.

 

Datua egiaztatu daitekeen baieztapena da; behin egiaztatzearekin ados egonez gero baietz ala ezetz esatea baino ez zaigu geratzen. Egiaztabidearekin bat etor bagaitezke, bat egon gaitezke halaber baieztapen bat datua izan daitekeenentz, edo behintzat datua izan litekeela egiaztabide egokia eskura eduki ezkero.

 

Adibidez, Izaron zaudete kanpin-denda batean zu eta zure lagun bat, eta hark diotsu: “’Orixe’ ezkongabea zen”. Baieztapen hau datua da ala ez da datua. Entziklopediarik gabe ere, eta eskura egiaztatzeko modurik bat ere barik ere, badakigu baieztapen hori datua litekeela izan.

 

¨      Etxepareren Lingua Uasconiae Primitiae 1545ean argitaratu zen

¨      Katuak ugaztunak dira

¨      Oihenart abokatua zen

¨      Jonen platerean bost opil daude

 

Baieztapen hauek edo neurriez edo argi moztutako sailez edo data bezalako zirt edo zart egiteko datuez ari dira. Neurriok errealitatea sortzeko erabiltzen dugun tresneria dira, mundua antolatzeko erabiltzen ditugun kontzeptuak. Gainera, baieztapen hauek galdera bihur daitezke, eta erantzuna bai ala ez izango da. Alabaina:

 

¨      Jonen motxilan 4.356.432 dilista daude sakabanaturik

¨      Emakumezkoak gizonezkoak baino intuitiboagoak dira

¨      Eusko Jaurlaritzak astronauta bat bidali beharko luke ilargira

¨      Euskalerrian gehien kantatzen den abestia “zorionak zuri” da

¨      Txarto dago animaliak jatea

 

Hauetako bat bera ere ez da datua. Galdera bezala emanez gero horietako batzuk bai/ez erantzuna jasoko lukete baina ez dago erantzuna zein den jakiterik. Kontagarritasunaren itxurak ez du esan nahi elementuok kontatzeko mekanismorik egon daitekeenik. Jonek bere motxilan sakabanaturik izan ditzakeen dilistek zenbaki mugatua dute, baina zelan kontatu?[17] Zehaztasunik ezin daitekeenean lor ez dugu daturik, kalkulu estimaturen bat baino. Beraz manifestazioetara joan direlako pertsonen kopurua ematerakoan ahaztu edo egiten zaie kazetariei “estimatua” adjektiboa jartzea.

 

Bigarren adibidean ezin dugu zehaztasunik lortu ez baitago “intuitibo” nolakotzailea zehatz-mehatz definitzerik (pentsa ezazue “emakumeari” zuzendutako aldizkari horietan nola lortzen duten ustezko zientifikotasun hori).

 

Hirugarren adibidea, astronautarena alegia, ez da datua, proposamen bat baino, eta gakoa “luke” aditzean daukagu, alegiazkotasunean esateko. Gainera erantzunak aukera osoa hartuko luke:

-         erabateko lehentasuna

-         egin beharko genuke duda barik

-         egin beharko genuke

-         Horretaz hausnar egin beharko genuke

-         Dirurik bagenu agian bai

-         Agian hemendik hogei urte barru

-         Ez du balio handiegirik

-         Ideia barregarriagorik!

 

Azken adibidea balorazio bat da, balorazioak ere ez dira datu, eta proposamenekin gertatzen zitzaiguna egin zaigu hemen ere:

-         Zuzena da

-         Ondo dago txerrikia eta itsaskiak kenduta

-         Segun eta zelan hil dituzten

-         Ostiraletan ez

-         Baina ez gordinik

-         Haragi gorririk ez

-         Txarto dago animaliarik jatea

 

Beraz, datuaren gainekoa laburtu ditzagun:

 

1)      Era jakin batera neurtzeko edo sailkatzeko ados gauden zerbaiti buruzkoa izan behar du datuak. Beraz datu-baieztapenak denboran edo espazioan neurtu dezakegun edo bikoiztasunik gabe identifikatu dezakegun zerbaiten gainean bakarrik egin ahal izango ditugu

2)      Bai ala ez bakarrik erantzun ahal izango diogu datu-baieztapenari, egiaztatua bada “bai” eta ez bada egiaztatu “ez”. “Agian” edo “segurutik” bezalakoekin erantzun ahal badiogu orduan baieztapen eztabaidagarri edo argudiagarria izango da.

 

Orain, eztabaida (eta oso sutsua gainera) etor daiteke baieztapen bat “datu” ote den erabakitzean. Adibidez “Philadelphia” pelikulan defentsako abokatuak behin eta berriz errepikatzen du “datua” datu berez ez ziren baieztapenen ostean.

0.3.2.2.      Datuak Demostratzeaz

Datua inferitzeko edo ateratzeko badira urrats batzuk hartu beharrekoak. Jardunbide horri demostrazioa esaten zaio. Demostrazioaren helburua ez da entzuleria limurtzea, baizik eta jakin gabean ere emaitza onartzea. Beraz, argudioa eta demostrazioa diferenteak dira honetara: argudioak asko egin du lortzen badu audientziaren kontrako jarrera ez hain aho batekoa edo biribila izatea; baina hori ez da demostrazioaren helburua. Argudioek oinarritu egiten dute, baina demostrazioek probatu egiten dute. Demostrazioetan “dena ala ezer ere ez” da kontua.

 

Litekeenari buruzko argudioa baino, demostratzea da berez epaitegietako helburua, nahiz eta gutxitan lorpena. Matematiketan ere axioma multzo baten arabera ondorioak probatzea izan ohi da helburua. Baina hemendik jende askok atera ohi du argudio zientifiko oro dela demostrazioa; argudio zientifikoak demostrazioaren indarra erabili nahiko lukeen arren, lortzen duenentz entzuleria kontu bat da. Adibidez, Barandiaranek “demostratu” zuen Santimamińeko giza aztarnak antzinako euskaldunenak zirela, bere demostrazioak burezurraren neurketa batean oinarritzen ziren, eta ondorioztatzen zuen hango gizakiak gaur egungo euskaldunen tipo berekoak zirela; hau audientzia batzuetan ez da onartzen; ez da onartzen “euskaldun modernoaren” definizioa, eta ez da onartzen neurketa modu hori.

 

Demostrazioaren itxura hartzea beraz, oso indartsua izan daiteke limurtzeari dagokionez, hain indartsua ezen esan dezakegula argudio orok jotzen duela demostrazio itxura hartzera. Adibidez, kontura zaitezte zelan ematen zaizkigun berriak, zertan oinarritzen dira egunkariak “objektibotasun” hori azpimarratzeko? zein alde dago iritzi artikulu batekin?

0.3.2.2.1.    Ariketa

Saia zaitez bereizten hurrengo testu honetan zer den edo izan daitekeen datua eta zer ez; ez zaitez nahas puntuazioarekin, datua esaldia baino gauza laburragoa izan baitaiteke.

 

Australian orain dela gutxi aurkitutako fosil batzuek dezente atzerago jarri dute gizakia irlara iritsi zeneko data, eta gainera osagai berri bat erantsi diote jatorrizko australiarren ondare genetikoari. Orain dela hogei urte pentsatzen zen lehenengo aborigenak europarrak baino milenio gutxi batzuk lehenago heldu zirela Australiara. Uste hori, hala ere, bertan behera geratu zen 1960etan. Izan ere, garai hartan 10.000-15.000 urte bitarteko buru hezur bat aurkitu zuten, tipo fisikoaren aldetik aborigena zena, Kow Swamp izeneko tokian, Australia ekialdeko Victoria estatuan. Harrezkero 20.000 urterainoko giza fosilak aurkitu izan dituzte Victoriako Murray ibaian barrena. Orain giza fosil gehiago aurkitu dituzte New South Wales-eko laku sikuetako hondarretan lurperatuta, Murray ibaitik 50 miliara iparralderantz. Badirudi Kow Swampeko burezurra baino bi bider zaharragoak direla, edo are zaharragoak.

 

"Hasierako aborigenak"

Scientific American

0.3.2.3.      Zaletasunak eta gustuak

0.3.2.3.1.    Iritzia Edo Aburua

Arretaz entzuten baduzu zure inguruan konturatuko zara sarritan erabili ohi ditugula “baina hori zeure iritzia baino ez da” bezalako esapideak besteari argudioa eteteko; edo “bo, hau nire uste argala/apala da”, edo “usteak erdi ustel” gure baieztapenari indarra kentzeko, bai ez delako egokia zuzenean kontra jardutea, edota ez gaudelako erabat ziur esan berri dugunaz, edota gure informazio iturriari eskasa deritzogulako. Beraz maiz iritzi maila ematen diegu erabat argudiagarriak diren kontuei, ez ditugulako eztabaida gura; esan nahi da badela alderik gaia eta egoeraren artean.

 

Hemen ez ditugu egoerak landuko, baina bai berriz gaiak. Gaiari dagokionez ezin ditugu eztabaidatu oinarri erabat eta guztiz pertsonalak baino ez dituen gaiak. Osterantzean, zelan oinarritu genezake ba “arrain-zopa asko gustatzen zait” bezalako baieztapenak? “zopa gustatzen zaidalako” eta “arraina gustatzen zaidalako” bezalako arrazoiekin? Hori egitea gogokotasuna azaltzea litzateke, ez ordea argudioak ematea. Ezin baduzu pertsonala ez den eta konpartitu edo erkidetu daitekeen eztabaida zorurik edo kutsurik eskaini, ezin duzu argudiorik atera aurrera; hori aburua duzu, iritzia, eta azaldu ahal duzu iritzi hori beste iritzi batzuekin, eta orduan zeure burua hobeto ezagutzera hel zaitezke, eta zu maite zaituen jendeak zu hobeto ezagutzea, baina ez duzu argudiorik, ezin da horretaz eztabaidatu.

 

·        Beraz, iritzia hauxe da:

 

Iritzia zaletasunaren gaineko baieztapena da, erabat eta bakarrik kontu pertsonaletan oinarritua dena.

 

·        Eta beraz hauxe da argudiorako gaia:

 

Baieztapen argudiagarria atxikimendu mailak ekar ditzake entzule edo hartzaileen artean, eta oinarrirako zorua ez datza baieztapenari eusten dioten indibiduoengan. 

 

Kontuz ibili behar dugu baieztapenak zelan ematen diren aditzera, hau da, hitzek ezin gaituzte nahastu, iritzia eta baieztapen argudiagarriaren arteko aldea ez datza pertsonengan, oinarrian baizik[18].

0.3.2.3.2.    Norberarena Balitz Bezala Ageri Den Baieztapen Argudiagarria

 

·          Uste dut taxilari gehienak eskuma zaleak direla COPE entzuten dutelako

·          Nire iritziz Zentral Nuklearrak itxi beharko lituzkete

 

Askotan baieztapen argudiagarriari eransten dizkiogu “nire ustez” bezalakoak ez dugulako eztabaidan sartu nahi. Goikoak baieztapen argudiagarriak dira, zergatik?

0.3.2.3.3.    Iritzi Pertsonala Baieztapen Bezala Emana

 

·          Gorria kriston kolorea da

·          Eskiatzea ez da bat ere atsegina

·          Opium lurrina lurrinik exkisitoena duzu

 

Galdetu hala dioenari oinarritzeko baieztapen hori, berehalakoan aterako da “nire ustez”en bat. Iritzia zer den jakiteko oinarriari begiratu eta igarri ea erabat eta bakarrik pertsonaren zaletasunean oinarritzen den.

0.3.2.3.4.    Oinarri Argudiagarrien Bila

Imajina ezazu asmatutako hurrengo adibidea. Unibertsitatean karrera bat egin nahi duzu, baina eskaintzen diren titulazioetatik batek ere ez zaitu asetzen. Zuk nahiko zenuke zure gustuko titulazio bat diseinatu, handik eta hemendik interesatzen zaizkizun kredituak hautatuz, eta berori egin. Izan ere, zure interesak ez dira ildo bakar batera mugatzen: historia, biologia, matematika, artea, hizkuntzalaritza, geografia eta marrazketa teknikoa berdin-berdin interesatzen zaizkizu. Unibertsitateko Irakaskuntza Gidaliburuan egon zara begiratzen, eta badakizu legeak zirrikitu bat uzten duela horrelako aukera baterako, nahiz eta, jakina, izugarrizko salbuespena izan, eta, dirudienez, ez oso atsegina unibertsitateko agintarientzat. Aurreikusita dagoen titulazio berezi horrek “Unibertsitateko Goi Mailako Titulu Anitza” du izena, eta bi baldintza bete behar dira berori egiteko: ikaslearen UBIko eta Hautaprobetako batez besteko nota 9’2 izatea eta agintari akademikoek osatutako epaimahai batek ikaslearen eskaria onartzea[19]. Zuk bete egiten duzu bataz besteko notarekiko baldintza (9’2 daukazu gainera!), baina orain beste partea geratzen zaizu: epaimahai hori zure eskaria onartzeko konbentzitzea. Idazki bat prestatu behar duzu, beraz, zure argudioak modu sendoan azalduz. Hainbat ideia bururatu zaizkizu:

 

1.      Zergatik izan behar dira hain “kolore bakarrekoak” unibertsitateko ikasketak? Gizakia hori baino askoz ere aberatsagoa da, eta mugaketa horrek, guztiz artifiziala izateaz gain, norberaren ahalmen eta trebeziei oztopoak jartzea baino ez dakar.

2.      Gainera, unibertsitatearen izenak berak dioenez (lat. universitas) osotasun edo aniztasun hori bultzatzeko sortu zen erakunde hau.

3.      Arlo bereko gaietara mugatzen bazaituzte ez duzu unibertsitatean iraungo; bi hilabete garrenean asperduraz hilko zara.

4.      Zergatik inposatu behar dizute kredituak nola hautatu? Ez al zara zu ordaintzen duena?

5.      Unibertsitatetik ateratzen diren ikasle askok gero ez dute lan egiten eurek ikasitako arloan.

6.      Unibertsitatea espezialistak eta espezialistak ari da sortzen, baina gizartearen errealitate anitzak generalistak ere behar ditu, hau da, hainbat arlotako arazoei aurre egiteko prest dauden pertsonak.

7.      Legeak titulazio berezi horretarako aukera uzten badu, lege horren egileek abantailaren bat ikusiko ziotelako izango da.

8.      Zurea bezalako nota batek erakusten du ikasle arduratsua zarela, eta motibatuta zaudenean badakizula emaitza onak ematen. Beraz, zure eskaria onartzen badute, oso litekeena da honetan ere emaitza bikainak izatea.

 

Aztertu ezazu goiko zerrenda hori. Argudioetako batzuk iritzi pertsonal edo gustu hutsean oinarritzen dira (“kolore bakarreko ikasketak vs ikasketa anitz eta aberasgarriak”, “bi hilabete garrenean aspertuko nintzateke”...). Horrekin ados egon daiteke epaimahaia, edo ez. Gainera, erraz aspertzen diren eta konstantzia edo egonarririk ez duten alditsu, sinoti eta apetatsu horietako bat zarela ere pentsa lezake epaimahaiak. Argudio konbentzigarriak bultzatzeko komeni zaizu konpartitu daitezkeen argudioak bilatzea, hau da, zure uste eta gustu partikularretatik harago doazenak. Esaterako, 5. argudioa: unibertsitatetik ateratako ikasle askok beste arlo batean egiten dute lan gero. Egia da hori, gero? Tira, zuk hiru lagun gutxienez ezagutzen dituzu. Ildo honek jorratzea merezi dezake. Datuak batu behar dituzu: joan bibliotekara eta begiratu ea nonbait dagoen horri buruzko daturik, azken bost urteetako lizentziatuen portzentajerik, adibidez. Edo 4. argudioa: zu zara bezeroa, eta nahi duzun produktua hautatzeko eskubidea aldarrikatzen duzu. Argudio horren bidez unibertsitateari gogoratzen duzu enpresa ere badela, eta agian komeniko litzaiokeela bere bezeriaren interesak hobeto zerbitzatzea, bezerorik gabe ez baitauka zereginik.

 

Argudioa eraikitzeak zera esan gura du: zaletasun pertsonala dirudiena gizarteak ezagut ditzakeen datu eta konpartitu ditzakeen baloreetara ekartzea.

 

0.3.2.3.4.1.            Laburbilduz:

 

1.      Sineste baieztapen batez hasi zara. Baieztapen horren jatorria ezer izatekotan emozioan oinarritzen zen, pentsamendua bainoago.

2.      Egoera batek eta entzuleria batek eraginda, begiratu duzu ea zein diren sineste horri eusteko zenituen arrazoiak. Arrazoi gehienek ez zuten ematen gauza handirik balio zutenik baina horietako batek bai

3.        Behin “hain pertsonala” ez zen arrazoi hori lokalizatuz gero, zure hasierako sineste hori birformulatu ahal duzu era ez hain pertsonalean.

 

Behin baieztapen argudiagarri bat izanez gero eta dagokion baieztapen oinarria (oinarri hori gabe ez bailegoke baieztapen argudiagarririk), berriz begiratu diezu “arrazoi” horiei eta horietako batzuetarako konpartitu daitezkeen sustraiak aurkitu dituzu, eta hola aurrerantzean ere.

 

0.3.3.   Argudioa

Argudio guztik lau osagarri hauek izan beharko ditu:

 

1.      Tesi baieztapenen bat: oinarritu behar den baieztapenen bat, probabilitate kontu batez diharduena, eta ez daturik ezta zaletasun edo gogokotasun kontuez ere.

2.      Tesi baieztapen horretaz limurtu beharreko audientzia edo entzuleria bat.

3.        Eskakizuna edo egoera erretorikoa: momentu batean ingurune batean edota helburu batekin argudiatzeko beharrizana.

4.        Oinarriak, arrazoiak, edota teknikoki esan ohi zaien bezala premisak, baieztapena oinarrituko dutenak.

0.3.3.1.      Tesiaren Baieztapena

Argudio orok, luzera gora behera, azpian baieztapen bakarra du. Argudiogileak beti erantzun ahal beharko dio honako galderari: zein da puntua/kontua? zer esaten ari zara? Liburu oso bat ere baieztapen bakarrera ekarri behar ahal izango dugu; argudio osoa baieztapen horren alde sortu da. Oso argudio korapilotsuek eduki ditzakete azpiko argudio txikiago batzuk, argudio nagusiaren alderdiren bat lantzen dutenak. Argudioaren unitatea paragrafoa izan zein liburu oso bat izan, azpiko baieztapen nagusia erraz aurkitu ahal izango da, bestela txarto eratuta dagoela esan daiteke[20].

 

Datu bat baieztatzen baduzu eta gero probatzen baduzu, demostratzen ari zara, baina ez argudiatzen. Iritzi pertsonala adierazten bazabiltza eta berori azaldu, iritzia konpartitzen zabiltza baina ez argudiatzen.

 

Argudioek ez dute loturarik ez datuekin ez zaletasun pertsonalekin, litekeenaren edo probablea den tarteko lurralde horrekin guztiarekin baino. Aintzira bat lur barruko ur multzoa dela datua da, lakuan uda edo oporraldia ematea gustu kontua da, baina laku baten inguruan oporraldietarako eraikinak egitea ala ez hori argudiatu beharreko kontua da. Holakoek ez dute erantzun zuzenik, bai/ez erantzunik, borondate onez eta datu berberez alde bietako edozeini eutsi ahal baitzaio. Argudio hori irabazten duenak ere ez du “egia” ezarri, bakarrik aukera baten zuhurtzia probablea edo litekeenekoa.

0.3.3.2.      Entzuleria edo hartzaileak

Orain pentsa ezazu mendi tontor batean zaudela eta hasten zarela “laku honek bere horretan iraun beharko luke, basa eta aske, gizakiak ukitu gabe”. Tesi ederra, baina argudiorik bat ere ez. Zergatik? Ba entzuleria falta delako. Argudioak konbentzitzeko giza entzulea behar du —argudioaren helburua horixe baita— bai sineste bat sinestarazteko, bai duten sineste batean sendotzeko zein duten sineste horren arabera eragiteko.

 

Entzuleria zehatz batek eragingo dizu era batera edo bestera argudiatzera: hotz ala bero, ahul ala sendo sineste horri eutsiz, gainetik edo detaile zehatzekin. Pentsa ezazu: “Artikutza lakua turismorako zabaldu beharko zen” eta orain imajina bakoitzean hartzaile multzo diferenteen aurrean zaudela: Itoizko aktibisten aurrean, Confebaskeko enpresarien aurrean, Donostiako talde ekologista baten aurrean, edo Donostia aldeko ostatuen elkarteko kideen aurrean, Gernika aldeko ehiztarien aurrean, Elhuyar aldizkariko editoreen aurrean, eta abar. Donostiakoek segurutik oinarriko informazio gutxiago beharko dute: Artikutza non dagoen, zer den, eta holakoak. Elhuyar-ekoek segurutik datu gehiago eskatuko dizkizute, Confebask-ekoek eta ostatu elkartekoek harrera hobea egingo liokete halako proposamen bati, talde ekologistakoek eta aktibistek haserre ageriko lirateke, eta abar. Beraz alde handia dago entzuleria batetik bestera, eta alde horrek jarduna aldaraziko dizu ederto asko.

0.3.3.3.      Eskakizuna

Lakuaren aldeko kanpaina hartan, nola imajinatzen duzu gure hizlaria? Ba harako bilera edo herriko asanblada batean berbetan. Benetako argudioa gerta dadin, fororen bat edo plazaratze bat egon behar da; argudioa dagokion sasoian, behar bezalako zirkunstantzietan eta helburu jakin batekin gertatu behar da. Faktore guzti hauen bilguneari deitu izan zaio eskakizuna edo egoera erretorikoa. Argudioak eskakizunari erantzungo dio bere garaiari, egoerari eta entzuleriari hitz egiten dionean. Imajinatu bestela kaletik zoazela eta inondik ezagutzen ez duzun bat hasten zaizula ez dagoela deretxorik oraingo lapikoak berez-berez apurtzen direla eta. Zer da falta dena? Eskakizuna, bistan da.

 

Ahozko egoeretan halako denbora eta lekuko eskakizunak ezinbestekoak dira, eta erraz antzeman daitezke, baina idatzizkoan besterik da; idazlearen oraina ez da irakurlearen oraina. Idazleak ezin du suposatu irakurleak arazoaren larriari erreparatuko dionik, eta ezin du hitzaldia egokitu argitasunak emanez entzuleak harridura-keinuen bitartez eskatu heinean, entzulea eta igorlea ez baitaude aurrez aurre. Idatzizkoari berez dagokion irakurleriarekiko desoreka honi aurre egiteko argudio idatziak bere eskakizun propioa sortu beharko du[21]. Irakurleari eman beharko dio irakurtzeko arrazoiren bat, saihestu nahi den harako galdera beldurgarri honi: eta niri zer? Beste era batean esanda, egokitu beharrean entzuleriari, eskakizuneko argudio batek berak sortu beharko ditu irakurle egokituak.

0.3.3.4.      Oinarria edo premisa

Berriz ere imajinatu herriko asanblada batean, gure laguna altxatu da bere jesarlekutik eta honetaradio: “laku honek bere horretan iraun beharko luke, aske eta basa, gizakiak ukitu barik”. Eta hori esanda berriz esertzen da. Hemen ere oraindik ez dugu argudiorik, zergatik? Baieztapen tesia daukagu, entzuleria, eta eskakizuna, baina oraindik argudioa ez dago oso. Argudioak behar duen laugarren osagarria premisa edo oinarria da. Gure lagunari entzunda berez-berez aterako zaigu “zeren...” bezalako zer edo zer. “Laku honek bere horretan iraun beharko luke, aske eta basa, gizakiak ukitu barik, zeren bakarrik horrela egon gaitezke ziur gure seme-alabek eta are ilobek ere profitatu ahal izango dutela.” Orain bai, orain badaukagu argudio oso bat: Tesia, entzuleria, eskakizuna eta oinarria edo premisa. Bi elementu hauek, tesia eta premisa, esplizituki ageri behar lukete.

 

Orain ohar zaitez aipatu ez dugun ezarri gabeko beste gauza batekin ere bazabiltzala jokatzen: suposamendua, zer ari garen azpitik onartzen. Gure kasuan onartzen ari garena zera da, Lakuaz gozatzeko edo profitatzeko modu bakarra ukitu gabe egotea dela. Baina ezin da inolaz ere argudiatu ez badugu zer edo zer suposatzen, beti geratuko zaigu zirrikituren bat; horixe da hain zuzen zoru komuna edo auzo-lurra. Auzo-lur hori barik ezin gara bat etorri; eta kontrara, bat ez datozenak auzo-lur hori beretzat hartzen ez dutelako izango da. Auzo-lur hori komunitate batek komunean dituen sineste eta aurreiritziak dira

0.3.4.   Azken hausnarketa

Argudio orotan lau osagarriok ezin dira banandu: tesia, entzuleria, eskakizuna eta oinarria. Aldagarriena entzuleria da, gizabanako adina entzule izango dugunez gero, eta oraindino garrenean areago, pertsona berak talde batean edo beste batean, egoera batean edo bestean, entzule diferentea eratuko duen legez.

 

Argudio batek eskatzen duen oinarria baieztapen tesiaren pentsurakoa da, baina zenbaterainoko oinarria beharko dugun entzuleriaren araberakoa da, eta beraz, nahikoa aldagarria da. Nahi beste tesi sor zenitzake, gaiak askotarikoak direnez, baina, zelanbait esan, lau tesi motatara ekar genitzake horiek guztiok: baieztapen tesiek giltzarriko lau itaun hauei erantzungo diete:

 

*      zer da?

*      zelan heldu da hori izatera?

*      ona ala txarra ote da?

*      zer egin beharko genuke horren aurrean?

 

Lehen lauhilabetean aurreneko biei oratuko diegu.

 

1.   Gauzen nolakoa: Zer da? (Deskribapena)

1.1.                   Gauzen nolakotasunaz egiten ditugun baieztapenak

Gauzen existentziaz ohartzea, izendatzea, sailkatzea, edota deskribatzea oinarriko ekintzak dira, guztiok egiten ditugunak. Hurrengo esaldiok hori dakarte gogora. Ezagutu beharko zenuke, lehen hiruak, egiaztatu ezkero, datu baieztapenak direla izan. Laugarrena eta bosgarrena aldiz argudiagarriak dira.

 

v     Hori katua da

v     Katua ugaztuna da

v     Ez da katurik Antarcticatikorik

v     Katu hori txarto gobernatuta dago

v     Katuak ez dira inoiz erabat etxekotzen

 

Esaldi hauetan guztiotan hiru gauza ezagutu genitzake: subjektua, lotura aditza eta subjektuari buruz esaten dena. Hala komeni zaigulako, hirugarren honetaz jarduteko gramatikatik mailegatuko dugun terminoarekin izendatuko dugu: osagarria. Osagarria eta aditza batera hartuta, berriz, predikatua litzateke.

 

            Subjektua

Predikatua

Osagarria

Lotura aditza 

Katua

Ugaztuna

da

Katu hori

txarto gobernatuta

dago

 

Termino horietakoren bat ulertu gabean ere, antzeratsu sortutako esaldi guzti ezagutzeko gai gara:  adibidez, “Futbola errito homoerotikoa da”. “Homoerotikoa” zer den jakin barik ere esaldia kokatzen dugu, eta zatiki horiek identifikatu.

 

Emaniko adibideok guztiok gauzen nolakotasunari buruzkoak dira, eta oso eremu zabala hartzen dute, datuak eta baieztapen argudiagarriak barne, baina kanpoan geratzen dira aginduak, galderak eta harridurazkoak. “Gure txakurrak ardiak ditu” bada, baina “kendu nire altzotik”, “kenduko zinateke nire altzotik?” eta “hau dun hau!” ez dira.

 

Gauzen nolakotasunaren gaineko baieztapenak subjektua predikatuari lotzen diote hiru era hauetako batean:

v     Subjektua predikatuaren barruan dago “Etxeko garbiketa ariketa fisiko mota bat da”

v     Subjektuak zer ikusiren bat dauka predikatuarekin: “Maitasuna askotan ilusio mota bat da”

v     Predikatua erabat aldendurik dago subjektutik: “Merkurioko ezein astronauta ez zen zientzialari”

1.1.1.   Uste baino baieztapen gehiago egiten dituzu gauzen gainean

 

Baina berbetan dihardugunean ez dugu holako subjektu-lotura aditz-predikatu garbi moztutako esaldiak sortzen beti.

 

Abokatu gehienek iruzur egiten dute > Abokatu gehienak iruzurtiak dira.

 

1.1.1.1.      Ariketa

Itzuli esaldia izan aditza erabiliz:

-          Jatetxetako menuek askotan gezurra diote deskribatzen duten janariaren gainean

1.2.                   Oinarriko estrategia: argudioa adibideen bidez oinarritu

 

1.1.1.  Adibide motak

1.1.1.1.  Adibide partikularrak edo zehatzak

1.1.1.2.  Adibide iteratiboak edo maiz gerta daitezkeenak

1.1.1.3.  Alegiazko Adibideak edo “asmatuak”

1.1.2.  Tipikotasuna, edo bestera, "ez da adibideen zenbatekoa inportanteena"

1.1.3.  Adibide ez diren adibideak

 

Batzuetan gauzen nolakotasunaren gaineko adierazpen bat instantzia partikularren laburpen orokortzat jo daiteke. Beraz, gauzak deskribatu daitezke orokorki edo adibide zehatzak emanez:

 

Orokorra: “Nire pisukidea utzi hutsa da”

Partikularra:

-         Bere logelan galtzerdi norezek hiru aste daramate lurretik hor-han-hemendik botata

-         Ez da dutxatu lauhilabeteko hau hasi zenetik eta gora.

-         Bere idazmahaian bokata bat dago erdi janda

1.2.1.    Adibide motak

1.2.1.1.      Adibide partikularrak edo zehatzak

Nire pisu-kidea deskribatzeko adibideak adibide partikularrak dira: egoera, gertaera edo objektuak deskribatzen dituzte, leku bati, denbora bati eta, kasu honetan, pertsona bati lotutakoak. Holakoak oso eraginkorrak dira argudiaketan, beste begi batzuentzako konpartitu daitekeen errealitate bat sortzen dutelako.

1.2.1.2.      Adibide iteratiboak edo maiz gerta daitezkeenak

Orokortasunerantz maila bat igo genezake adibide iteratiboekin. Adibide iteratiboek gertaera bat aurkezten dute halako maneran non ematen duen gertaera hori sarri errepikatzen dela (ohi, sarri, usu, maiz, -ten)

 

Gure aita beti dago kantaten. Goiko kaletik inoiz pasatzen bazara arratsaldeko bostetan entzungo duzu abesti bat, ezetz jakin nor den kantaria?

 

Adibide iteratiboak markatzeko diren ezaugarrien artean, hona batzuk:

-         plurala erabiltzea “Futbol zaleak burua irrintzika zeuden”

-         Zehaztugabeko behatzailea: “Zelai Eliseoetan edonork ikus litzake sexu langileak posteen kontra itxaroten”

-         Subjektu singularra baina talde baten ordez dagoena: “Gazte jendeak zapatu gauak “Kutxin” gora eta behera ematen ditu”

 

Bere onenean, adibide iteratiboak instantzia errepikatuak ekarriko ditu gogora, irudi espezifikoa ere sortzen duen bitartean

1.2.1.3.      Alegiazko adibideak edo asmatuak

Alegiazko adibidea adibide irudikatua da, fikziozkoa, beren beregi sortutakoa. Egileak beraz nahi beste xehetasun erantsi ahal dio. Kontuz eduki behar da honekin, zeren egileak esaten badu benetan gertatu zela eta gero hartzailea konturatzen baldin bada bere asmatu izaeraz, ba, sinesgarritasun guztia galduko du. (Adibidez Rigoberta Menchuri gertatu zitzaiona). Askotan definizio ideala eraikitzeko erabiltzen dira, baita prozesu kausaletan ere, erakusteko zelan dabilen harako prozesu kausalak (“imajinatu zu ari zarela...etab.).

1.2.2.    Tipikotasuna: "ez da adibideen zenbatekoa inportanteena"

Zenbat adibide beharko ditugu? Adierazpen bat oinarritzeko ekarritako adibide bakoitzean, adibide horren tipikotasunari buruzko uste, edo iritzi, edo defentsaren bat egon behar da. Tipikotasun hori behar bezain indartsua bada, nahikoa izango dugu adibide bakar batekin. Zenbat eta entzuleriak tipikoagotzat jo zure adibidea, orduan eta adibide gutxiago beharko dituzu; azken batez entzuleriak zure adibideetatik zure baieztapenera egin beharko du salto; jauzi horrek txikia eman beharko du, bestela entzuleriak ez du urrats hori eman nahi izango.

1.2.3.    Adibide ez diren adibideak

Esperientzia espezifikoa izan arren, ez dugu beti adibide zehatzetara edo partikularretara jotzen, zehatzetik orokorrera gabiltza, adibide iteratiboetatik igaroz. Areago, sarri askotan adierazpen orokorra oinarritzeko adibideen bila gabiltzanean, bakarrik jaisten gara belaun bat orokortasunaren katean, eta “adibide”tzat jotzen ditugunak ez dira beherengoko mailako adierazpen orokorrak baino, edo adierazpen ez hain orokorrak. Kasurako:

 

“Nire laguna irresponsable hutsa da. Egundo ez du ezer garaiz egiten, berdin etxerako eskola-lana izan zein bilera batera hitzemandako orduan iritsi. Areago, ez du bere burua zuritzen berandu heltzeagatik, ezta barkeske ibili behar denik pentsatu ere. Ez da bere gauzez arduratzen, eta hala ere, inoren lepoan uzten du zeregin hori, eta haserretu egiten da besteek ez dizkiotenean gauzak jagoten. Ez da kezkatzen aurrez planeatzearekin, eta sarri ez du bere partea planotan betetzen. Lekuetara joan ohi da bidaiarako behar duen diru nahikoa aldean hartu gabe, eta besteen pentsura uzten du bueltako bidaia. Maiz alde egiten du nora doan esan gabe edota noiz duen itzultzeko asmoa adierazi gabe.”

 

1.        Nire laguna arduragabe hutsa da

2.        Egundo ez du ezer garaiz egiten

3.        Ez da bere gauzez arduratzen

4.        Ez da kezkatzen aurrez planeatzearekin

5.        Etxerako eskola lanak

6.        bilera batera heltzea

7.        Ez du bere burua zuritzen berandutzeagatik

 

8.        Lekuetara doa diru barik, eta besteen pentsura utzi  bueltako bidaia

9.        Alde egiten du nora doan eta noiz itzuliko den esan gabe

 

 

Ř       Lehen lerroa (1): oinarrituko den adierazpenik orokorrena

Ř       Bigarren lerrokoak (2-4) Arduragabearen definizio bat da. Argudiaketa txiki honen arabera, arduragea da gauzak garaiz ez egitea, norbere gauzez ez arduratzea, eta planekin ez kezkatzea.

Ř       Hirugarren lerrokoak: adibide iteratiboen aipamenak dira. Zelanbait, “lekuetara doa bidaiarako behar duen diru nahikoa gabe” bezalako adierazpenak beste gertaera konkretuen gainean dago, baina ez dira adibide zehatzak

 

Komeni da adibide zehatzak jartzea, alde batetik kontaketa biziagotzeko (eta beraz, irakurketa errazteko), eta bestetik, irakurle gehienak adosago egongo liratekeelako idazlearekin proba zehatza, gertaera erreala konpartitu ahal izanez gero.

1.2.3.1.      Ariketa

1.2.3.1.1.    Aztertu

Aztertu hurrengo paragrafoa eta erabaki egileok adibideetara jaisten direnentz; hala bada, nolakoak dira adibideok, partikularrak ala iteratiboak (zehatzak ala ohikoak)?

 

Nire ahizpa jenio hutsa da matematiketan. Eusko Jaurlaritzaren zientzialari gazteen saria irabazi zuen matematika eta fisikako ikerlan bategatik. Sorbonako Unibertsitatean ikasten ari zenean, bigarren lauhilabeterako Matematika Departamenduko zuzendariarekin zuzenean hasi zen lanean laugarren dimentsioari buruzko ekuazioetan. Udako oporretan Microsoft-en egon da lanean ordenadore eta kalkulagailu programa berriak asmatzen, Fisika eta Matematikako doktore askoren zuzendaritzapean.

 

Nire neba Jon arropa erosle itsua da. “Erosketa” berba entzuten dueneko, prest egoten da beti kalera joateko. Kontuak dauzka bost boutiquetan, eta horrek, VISA txartelarekin batera, modua ematen dio arropa eta osagarriak kapritxora erosteko. Haren etxea ikusiko bazenu, berehala erreparatuko zenieke haren gelan dauden lau armairu handiei: bakoitza urtaro baterako. Armairua zabalduz gero, konturatuko zinateke zelan arropak koloreka antolatuta dauden, hori argienetatik beltz ilunenetaraino. Ohartuko zinateke, halaber, zintzilik dauden etiketa ugariez, oraindik estreinatu ez dituen arropenak, alegia.

 

Nire pisukidea oso pertsona bihotz zabala da. Beti dago hurbil eta prest beste batek barrenak lasaitzeko norbait behar duenean.. Beste inork jasaten ez dugun hura ere berak jasaten du. Etengabe dabil gauza txikiak egiten besteei laguntzeko asmoz, bere bihotz onaren onaz beste barik. Bere jarrera ulerkorragatik beste guztiak beregana erakartzen dituen pertsona horietako bat da. Nik esango nuke lagun interesatua zer den jakin ere ez dakiela.

 

 

Sarritan, adibideak erreskadan eta elkarri loturik ageri badira, ez da beharrezkoa oinarritzen duten baieztapen orokorra egitea. Irakurleek eurek asmatuko dute bat. Irakurri hurrengo paragrafoak eta saiatu asmatzen zein den azpian dagoen baieztapen orokorra edo tesia[22].

 

Japonen pil-pilean daude aire zabaleko denbora pasei buruzko aldizkariak. 2000 kanpin eta kirol dendatik gora zabaldu dituzte, orain dela hamarkada bat baino 10 bider gehiago, eta txitean-pitean aurkitzen dituzu bigarren eskuko mendi-materialen dendak: mendirako botak, arrantzarako kanaberak, mendiko txalekoak, buffak, lo-zakuak... Japoneko Kirol Industriaren Aldizkariaren arabera, aurten 1.5 bilioi euroko salmentak egongo dira aire zabaleko materialetan, orain dela 4 urtekoaren bi halakora ia-ia. Hori aparte utzita oporretarako etxeak eta aterpetxeak (horiek ere pil-pilean badaude ere) edota “matxo-man” 4X4ak (azken sei urtean hirukoiztu direnak ia).

 

“Aldaketarako garaia dela uste dugu”

Larry Bowek hitz beldurgarri horiek entzun ditu, eta larunbatean San Diegoko saski baloi taldearen entrenatzaile izateari utzi zion. Chuck Tonnerrek maiatzaren 22an entzun dituen, eta jadanik ez da Atlantako taldearen prestatzaile. Philadelphiako taldearen entrenatzaile Mike Keenari kalerako lelo berbera maiatzaren 11an esan zioten, Saint Louis Blues-eko Jacques Martinek gauza bera maiatzaren 17an entzun zuen, eta Phoenik Suns taldearen entrenatzaile John Wetzelek, berriz, maiatzaren 3an. Bestalde, Montreal Canadian taldeko Jean Perronek, presiopean, maiatzaren 16an utzi zuen kargua, eta K. C. Jonesek maiatzaren 22an berretsi zuen hurrengo urtean ez duela Boston Celtics taldearen entrenatuko.

 

1.2.3.1.2.    Ezagutzen duzun norbait deskribatu

Lehenago bere nolakotasunen bat adierazi, eta gero nolakotasun hori horrela dela erakutsi adibideen bitartez. Saiatu hiru eratako adibideak erabiltzen: zehatzak, iteratiboak eta alegiazkoak.[23]

1.3.                   Gauzen nolakotasunaren gaineko adierazpenak aztertzeko.

Pentsa ezazue baduzuela zer-edo-zeren gaineko baieztapenen bat formulaturik. Orain arazoa da jakitea zer behar duzun baieztapen hori oinarritzeko zure entzuleriak sinets zaitzan. Eraso modu bat hauxe izan daiteke, banandu subjektua eta predikatua, begitu banan-banan eta gero euron arteko hartu-emana aztertu. Oro harturik, subjektuak honetan bereiziko dira: 1) abstrakzio maila diferenteak izatean, eta 2) zenbatekoan. Predikatuak, berriz, honetan bereiziko dira: entzuleriari predikatu hori zenbateraino definitu beharko zaion.

1.3.1.   Subjektuak

Subjektu mota asko dago, adibidez:

Bakuna edo bakarra: gure katua mitxitxi

Askokoa: auzuneko katuak

Unibertsala: katu guzti

Zehatzak: Idoia

Abstraktuak: gizateria, krisi energetikoa

 

Batzuetan entzuleriak berehala harrapatuko du nortaz ari zaren (adib. Lakua), beste batzuetan argitu beharko duzu gehiago segun eta norentzat ari zaren (adib. Manikeismoa)

1. Subjektu bakunak

2. Abstrakzioak

3. Subjektu pluralak

3.1. Kopuru mugatudun subjektuak

3.2. Kopuru mugagabedun subjektuak

3.2.1. Gutxi (batzuk)

3.2.2. Batzuk (eta bitzuk)

3.2.3. Asko

3.2.4. Gehienak

3.2.5. Denak (direnak) eta guztiak

1.3.1.1.      Subjektu bakunak

Baieztapen bat egin ahal dugu gauza bakar baten gainean, edo norbanako baten gainean (Nork ere kopiatu zuen eskuizkribu hau ikaslea zen), edo entitate bakun bati buruz (Epaitegi Gorena beti dabil bueltaka).

Gizakiok beti jotzen dugu jeneralizatzera, partikularra orokor egitera, gizakiok sailkatzea gogoko dugulako, eta horrela, jendea aldez aurretiaz ditugun sailetan kokaturik ulertzen dugu .

1.3.1.2.      Abstraktuak

-          Kirol antolatua hedatzen ari da

-          Infalibilitate papala gogor kritikatutako dotrina da

-          Errepresentazio Gobernuak denbora asko galtzen du alperrik

-          Sozialismo hutsa ez da sekulan existitu bere forma berezkoenean.

-          Zoriona guztion helburu da

 

Utz ditzagun alde batera predikatuak eta goazen subjektuei erreparatzera.

 

“Kirol antolatua”ren pean gauza asko sartzen dira: Bermeoko jaietako idi-probak, zein Europako futbol txapelketa, zein gure etxepeko tabernako mus txapelketa auzo osoa sona handikoa. Hots, ia dena sartzen da barruan, baldin eta ez bada hondartzan lau lagun bildu direla palatan ibiltzeko. Kirol antolatuaren gaineko zerbait konbentzigarri esan nahi baduzu, kategoria diferenteetatik atera beharko dituzu adibideak. Hala ere, agian komenigarriago, zintzoago izateaz gainera, suerta dakizuke orokortasun maila horretatik apur bat jaistea; adibidez, aterpeko kirola, edota zabaleko kirola, edota talde kirola…

 

Infabilitate papala termino teknikoa da. Ez du esangura Aita Santuak esaten duen guztia infaliblea denik. Jende askok hala ulertzen du termino hori, eta horregatik birdefinitu beharra dago, erromatar katolikoen dogman jantzita ez daudenak ez bailukete ulertuko.

 

Errepresentaziozko Gobernua. Gobernu hitza hartzen badugu, segurutik akordura datorkigun lehen gauza nazio bateko gobernua izango da, baina terminoak aginte modu guzti hartzen du bere kautan: komite bateko gobernua, polikiroldegi batekoa, teilapeko batekoa, herri batekoa, arrantzaleen kofradia, laborarien kooperatiba, etab. “Errepresentazio” terminoak, boterea hein batean edo bestean delegatzen dela esan nahi du, baina hau ere zehaztu beharrekoa da arian-arian. Erabakitzen baduzu maila orokorrean jarraitzea, adibiderik ezean zure entzuleriak esan diezazuke ez duzula munduaz egiten berba, hodeietatik zabiltzala eta horrelakoak. Edota, kontrara, erabakitzen baduzu instantzia bakoitzeko adibide bat jartzea, entzuleria hil-arterainoko asperdurak jota utz zenezake. Orduan, erabaki ahal duzu adibide kopuru arbitrario bat, esaterako, zure ikasle garaiko eskolako ordezkaria zineneko sasoitik bi adibide, beste bi egunkaritik hartuta, eta beste pare bat interneten bilatuak. Baina agian adibideok ez dira tipikotzat hartuko, edota ez dira egokiak izango, ezin jakin horrela. Kontua da, hain abstraktua den subjektu batekin lanean diharduzunean estrategiaren bat hautatu beharko duzula zehatzago hitz egiteko horretaz; entzuleriaren gaineko ezagutzak edo susmoak lagunduko dizu behar bezala murrizten gaia.

 

Sozialismo hitzak arazo ber-beretsuak ditu, sozialismo Fabianarra? Proudhonena? Utopikoa? Swediako gobernukoa? Kasuan, seguruenez sozialismoaren formarik teorikoena hautatuko duzu, gaiak hala jarraituko duelako. Zer esanik ez Zoriona kontzeptuaz, Aristotelerengandik hasita Freudganaino, mundu guztiak esan du zoriona on bat dela, baina inork ezin izan du unibertsalki definitu. Beraz, zeuk ere zure entzuleriara ekarri beharko duzu.

 

Abstrakzio horiek guztiok definizioa eskatzen dute. Argudiatzen jarraitu baino lehen, errealitatearen esparruren bati langak jarri beharko dizkiozu.

1.3.1.3.      Subjektu pluralak

1.3.1.3.1.    Kopuru mugatuko subjektuak

Gauzen nolakotasunaren gaineko baieztapen baten subjektuak ez du popertza ideia edo norbanako bakuna zertan izan, partaide multzo definitu bat izan daiteke, eta baieztapena direnon guzti horiei buruzkoa izan. Multzo horretako partaideak gutxi badira, argudioak banan-banan egokitu beharko zaio bakoitzari, bestela, zertarako espezifikatu dituzu hola aipatuz?

 

Adibidez, “Gasteizek eta Donostiak jazz jaialdi bana dute”, edota “Institutuan kimika aplikatua hautatu zuten ikasleak gogoan hartuta diseinatu ziren Kimika departamenduan eskaintzen diren oinarriko ikastaroetako hiru.” Zentzuak ematen digun arauak dio zenbaki mugatu eta txikiko partaideez osatutako subjektua daukazunean partaideok banan-banan aipatu beharko dituzula.

 

Baina imajinatu hurrengoa, “Nazio Batuetan hamazortzi herrik ordezkari larregi dituzte,” hots, kopuru mugatua baina handiegia hala ere banan-banan lantzeko. Aipatu ahal dituzu denak, entzulearen jakin-mina asetzeko, baina, gero, multzotik bizpahiru hautatu, xehetasunez landu, eta tipikoak edo besteen ordezko direla berretsi. Hiru horien gainean egia denak egia izan behar du gainontzekoentzat ere. Baina Nazio Batuen aurrean hitz egiteko bazina, orduan ez, orduan zehatzago izan beharko zinateke eta banaka aztertu eta landu. Zenbat eta zama handiago jokoan, orduan eta zehatzago izan behar, eta laburbideak onartezinagoak.

 

Beste estrategia bat izan daiteke subjektu hori talde txikiagoetan zatikatzea; adibidez hamazortzi herri horiek banandu daitezke, hasierako partaide boteretsuak, betoa dutenak eta herri txirotuenak, eta hurren, “ordezkari larregidunak” aipatzen dituzunean denak berdintzat tratatu.

1.3.1.3.2.    Kopuru mugagabedun subjektuak

Gauzen nolakotasunaz argudiatzen dugunean maiz sarritan taldeko batzuk baina ez guztien gainean dihardugu. Batzuk edo asko bezalako graduatzaile mugagabea darabilgu jakin dakigunean ezin diegula taldeko kide guztiei predikatua erantsi, baina ez dakigunean (edo jakiterik ez dagoenean) taldeko zenbati lepora dakiokeen. Esate baterako, “harako irakasgaia askok ez dute gaindituko,” baina ezin esan 10ek ala 30ek suspendituko ote duten. Hona hemen graduatzaile batzuk:

 

-         pare bat, gutxi batzuk, bizpahiru, hirutzuk, bost-bat-lau,

-         batzuk, kopuru bat,

-         asko, mordo bat, kopuru handi bat,

-         gehienak, ez denak, guztiak.

 

Mugagabeak izanda ere, hauek guztiak sailka daitezke gutxitik askora. Goazen batzuk-batzuk kontsideratzera.

1.3.1.3.2.1.            Gutxi (batzuk)

Gutxi batzuk ia-ia zenbaki mugatua da, zenbaki txiki baten lekua hartzen du, eta zenbaki zehatza eskura ezina edo desegokia denean edo beharrezkoa ez denean erabiltzen da argudiaketa idatzian. Begiratu adibideok:

 

-         Herri honetan egunkari gutxi dira ideologia politikorako organo

-         Herri honetan egunkari gutxi batzuk dira ideologia politikorako organo.

 

Ba ote da alderik bi adibideon artean? Bigarrenak segurutik eskatuko lizuke bizpahiru egunkarietako adibide zehatzak ekartzea. Lehenak, berriz, eskatuko lizuke oso bestetarako oinarria. (i) esakeran esaten ari zarena beste hauxe da, “ez da bada harrigarria benetan gehienak ez izatea?” Hau da, agian argudiatu nahi duzuna kontrakoa da, gehienak ez direna. Hots gutxi eta asko elkarren korolari dira.

1.3.1.3.2.2.            Batzuk (eta bitzuk)

Batzuk arriskurik gabeko determinatzailea duzu: zure argudiaketarekin bat datozen adibide batzuk dituzun kasurako erabil daiteke, baina, hala ere, ez biderik ez beharrik ez duzunean areago espezifikatzeko.

1.3.1.3.2.3.            Asko

Askok esan gura du batzuk baino gehiago. Asko mugagabea da, baina, guztiarekin ere, batzuk erakusten duena baino osotasunetik kopuru handiagoa dakar berarekin.

 

Ř       Euskalerriko etorkin batzuk integraturik daude.

Ř       Euskalerriko etorkin asko integraturik daude.

 

Bigarren baieztapena lehena baino gogorragoa da. Eta zenbat adibide dira beharrezko bata eta bestea oinarritzeko? Berez berdin baterako zein besterako, baina Askok tipikotasun handiagoa dauka Batzuk baino, beraz, entzuleriari jauzi handiagoa egin dezala eskatzen zaio: eman diren adibide horietatik Asko horretarainoko jauzia, alegia.

1.3.1.3.2.4.            Gehienak

Gehienak erdia baino gehiago dira. Izan ere, “gehien”dun perpausa “denak ez esateagatik” erabili ohi da: zeure burua baieztapen gogorregietatik begiratzeko modu bat izan daiteke. “Gehien”dun perpausak zintzoagoak ere izan daitezke, askotan ezin baita multzo bateko osagarri guztiak aztertu, edota, bestela esan, gure errealitatearen esperientzia beti baita mugatua, den zabala delarik ere. Goiko graduatzaileekin dagoen aldea adibideen tipikalitatean datza; “gehienak” diozunean, eta adibideren bat eman, esaten ari zarena zera da, adibide horren tipikotasuna sendoagoa dela. Gauzaren esentziaz ari zara. Zelanbait esan, subjektua eta predikatuaren arteko lotura sendoa dela.

Adibidez: Chow-chow (txakur arraza bat) gehienak gaiztoak dira. Arraza, eta arraza horretako aleak. Ale batek dituen ezaugarriak arraza osoarenak direlako ustea.

1.3.1.3.2.5.            Denak (direnak) eta guztiak

 

Ř      Orokortze guztiak gezurra dira, hauxe berau barne.

Ř      Pit-bull guztiak okerrak dira

Ř      Woody Allenen pelikula guztiak barregarriak dira

Ř      Elur maluta bakoitza desberdina da.

 

“Guzti” edo “den”dun perpausari unibertsala deitzen zaio, multzo bateko osagarri guztien gainean baieztapen bat egiten duelako. Eta nola heldu harako emaitzara? osagarri guzti-guztiak banan-banan aztertuta? Ba ez. Egia da, hala ere, multzoko osagarriak gutxi baldin badira joan beharko duzula banan-banan holako baieztapen gogorra botatzeko bazara. Baina osterantzean, “guztiak” erabiltzen dugunean ez gabiltza bakarrik osagarri gutxiko multzoez. Adibideak pilatzea ez da nahikoa izango multzo handiaz diharduzunean, subjektua definitu beharko duzu halako maneraz zein predikatuan diozunak subjektuaren noraezeko atributua izan behar duen, eta ez eratorria. Adibideak kasuotan ilustrazio gisa erabiltzen dira, ez ezer probatzekotan.

1.3.1.4.       Zelan ageri dira unibertsalak argudio idatzietan?

 

Normalean ez dugu gogoko “denak” erabiltzea, beldur garelako baieztapen gogorregiak egin barik. Baina horrek ez du esan nahi ez dugunik unibertsalik erabiltzen. Sarri askotan izen kolektiboak darabiltzagu, “denak” esan beharrean:

-          Baserritarrak paisaiaren arkitektoak dira

-          Otsoak otsokia ez nahi jan

-          Gizona gizonarentzako otso

-          Ballet dantzariak athletak dira

 

Espresuki ez dugunean “batzuetan,” gehienetan” eta holakoak erabiltzen “denak” inplikatzen dugu. Hau da, subjektu biluzia multzo osoaren ordezkaria izan ohi da.

1.3.1.5.      Multzoen eraikuntza subjektuan

 

Denak edo guztiak saihestu izanez gero, baina, hala ere, baieztapen unibertsala eraiki nahi baduzu, bada beste modu bat ere. Baieztapen handinahia sortu beharrean, subjektu mugatua baina unibertsaltzat jo daitekeena jarri ahal duzu mahai gainean:

 

-          Herri txikietan sortutako telebistarako berriak odolzaleak dira

-          Pisu zahar eta denda txikiko auzuneak eta jende langile eta umilaren bizilekuak dira.

-          Egunean hamar kilometro baino gehiagora doan jendea zerbaitetik dabil ihesi.

 

Subjektua horrela mugatzea definitzeko modu bat da, eta horrela joan zaitezke datuetara, subjektuaz gehiago arduratu gabe. Baina gogoratu, unibertsalen bat daukazunean ondo asko lotu beharko duzula subjektua eta predikatua era konbentzigarrian.

1.3.1.5.1.    Ariketa

Hona hemen unibertsalen zerrenda bat. Komentatu albokoarekin horietako zein tratatuko zenukeen benetako unibertsaltzat eta zein mugatuko zenukeen eta zelan:

·          Politikoek gezurra diote euren iraganaren gainean

·          Bibolin joleek euren instrumentuak maite dituzte

·          Beldurrezko pelikulak sexistak dira

1.3.2.   Predikatuak

Subjektuari buruz esaten duguna predikatua da. Baina ezin ditugu predikatuak sailkatu subjektuak sailkatu ditugun eratara. Predikatuak entzuleriaren arabera hobeto edo txartoago dabiltzalako. Predikatuak datua edo egitatea eta baieztapen eztabaidagarria izatearen artean bereizten dira. Datua eta baieztapen arteko muga ez da hain garbia askotan, baina graduak igarri bai igar daitezkeena.

1.3.2.1.      Datua

 

-          Nematodoak parasitoak dira

-          Brontosaurioa desagertuta dago

-          Izparringia egunkaria esateko neologismoa da.

1.3.2.2.      Argudiagarria

 

-          Nire pisukidea utzi hutsa da

 

Baieztapen hau adibideen bitartez demostratu daiteke, jende gehiena bat datorrelako “utzia” izatea zertan datzan ideiarekin. “Utzi” definitutzat jo daiteke.

 

-          Euskalerriko kostaldeko legatza desagertuta dago

 

Hemen, badira aztarren batzuk demostratzen dutenak kasu hau ez dela brontosaurioren kasua bezain argia. Inoiz edo behin amuarekin harrapatzen da baten bat, etab. Datuen gainean desadostasuna dagoenean, gaia argudiagarria da.

 

-          Iradier esploratzaile ausarta izan zen.

 

Baieztapen hau argudiagarria izan arren, nekez aurkituko duzu hau demostratzeko daturik. Alabaina, jenteak onartu egingo du berehalakoan, segurutik hainbeste bider entzunez gero onartzeko prestago gaudelako. Guztiarekin ere, “ausarta” terminoak ez du esanahi finkorik, eta agian historiagileren batek “ausarta” terminoa defini dezake Iradier kanpoan utziaz.

 

Orain, imajinatu baieztapen hau botatzen duzula Iradier kaleaz edo pertsonaiaz ezertxo ere ez dakitenen aurrean. Segurutik baieztapena sinistuko lizukete bakarrik zure borondate onean oinarriturik (hots, ez duzula engainatzeko asmorik pentsatuz). Beste audientzia posible bat izan daiteke Afrikako Iradierrek “esploratutako” herrietako biztanleen aurrean, eta orduan desadostasuna “esploratzaile” terminoan egon daiteke (eurok euren buruak aspaldi zituzten esploratuta). Halandaze, predikatua osatzen duten bi terminoek izan dezakete definitu beharra.

1.3.2.3.      Oso argudiagarria

 

-          Espainola hein handi batean topa-gune hizkuntza izan da beti.

 

Honelako esaldi bat Espainiako erregeak esan zuen orain gutxi. Espainolaren definizio positiboa ematen saiatzen da, normalean (munduan, Estatuan ez) espainolari lotzen zaizkion genozidio eta inkulturizazioen horrorearen kontrara. “Hein handi batean” dauka baieztapena leuntzeko, baina, hala ere, Espainola ez zela inposatua dakar berarekin. Zer esan nahi du “topagune” hitzak? Zelan igarri zer den topa gune eta zer ez?[24]

 

-          Gezur guztiak, egoera guztietan, oker daude moralki.

 

Guzti honekin zera esaten saiatu naiz, entzuleria bera kontutan harturik, baieztapenek eztabaidagarritasun gradu diferentea dutela esaten dutenaren arabera.

1.3.2.3.1.    Ariketa

Argudiatu nahi duzun baieztapenen bat pentsatu, eta emaiozu zenbatekoa bere argudiagarritasunari.

1.4.                   Definizio Beharrezkoa

 

1.1.    Definizioak agertu behar ez duenean

1.1.1.  Barrukoen arteko berbak

1.1.2.  Definizio barik argudio zirkularrerako bidean zaude

1.2.    Definizioak nola edo hala agertu behar duenean

1.2.1.  Kanpokoentzako hitz tekniko, espezializatu edo argota

1.2.2.  Termino bat berriro definitzea

1.2.3.  Termino berriren bat asmatzea

1.2.4.  Termino orokor bat birdefinitzea

1.3.    Definizioa non kokatu

1.3.1.  Definizio isolatuak

1.3.2.  Definizio sakabanatuak

 

Subjektuak direnean definizioa edo azalpena behar dutenak, definitze mota hori basoa garbitzea bezalako da; gauzak argitzea baieztapena bota baino lehen. Aitzitik, oso bestera da predikatuak behar duenean definizioa, horrek lotura zuzena baitauka argudiaketarekin. Definizioa ezinbesteko eta noraezeko bilakatzen da baieztapena argudiagarria denean. Zenbat eta argudiagarriagoa predikatua orduan eta beharrezkoagoa definizioa, edo kontrara esanda, zenbat eta predikatu batek definizioa beharrago izan, orduan eta baieztapena argudiagarriagoa. Adibidez:

 

Nire pisukidea utzi hutsa da. Bere oheko edredoia lau zentimetro luzeago jausten da oinen aldetik ohapuruaren aldetik baino. Bere idazmahaiko boligrafoen ontzia ez dago erabat erdian. Areago, ontziko oinarrian tinta mantxa bat dago. Bere apaletako liburu bati barruan sartuta daukan paper zatitxoa ikusten zaio zirrikitu batetik. Oraindik are nazkagarriagoa, arropak makinan asterik bi aldiz bakarrik garbitzen ditu, eta gaur ez ditu hortzak garbitu bazkaldu ostean.

 

Adibide horiek, konbentzitzen al zaituzte autorearen pisukidea “utzi hutsa” izateari buruz? Argi dago, paragrafo hau idatzi zuen pertsonak “utzi hutsa” izateari buruzko oso definizio pertsonala zuela, ezta? Gehienok “utzia” izatearen gaineko oso bestelako definizioa daukagu. Bere definizioa agerian eta hasiera jarriko balu ere, oso jende gutxi etorriko zen berarekin bat. Hemendik zera atera genezake:

1-     Egin nahi duzun baieztapenerako predikatuaren definizioa funtsezkoa baldin bada, azal eta zabal jar ezazu.

2-     Ez ezarri, ez eta are inplikatu ere, zure entzuleriak onartuko ez duen edo bat etorriko ez den definiziorik, behintzat aldez aurretik definizio horren gainean argudiatu baino lehen.

1.4.1.   Definizioa ageri behar ez denean

Entzuleriak berehalakoan onartuko badizu zure argudiaketako predikatu giltzarriaren definizioa, ez duzu definizioa esplizituki edo agerian eman beharko. Baina holako kasuetan, ageriko definiziorik beharrezko ez denetan, ez dago lar eztabaidatzekorik, horren erraz onartuko diren baieztapenek ez dute idatzizko argudio luzerik beharko: elkarrizketarako gaia bai, edo agian parraforen bat, baina ez areagokorik.

 

-          Mikel gezurtia da

-          Gure osaba xuhurra da

-          Txinga-eroate kirola nekagarria da oso.

-          Hiri handietako inguruko autobideetatik gidatzea kirioak dantzan jartzeko modukoa da.

 

Holako baieztapen sinpleetarako zuzen jo genezake adibideetara, predikatu guztiek oso begi-bistako esangura dutelako entzuleria gehienentzako: “gezurtia”, “xuhurra”, “nekagarria”, “kirioak dantzan jartzeko modukoa”. Predikatuok azal eta zabal definitu barik ere, adibideen bitartez, bai adibide zehatzen nahiz adibide iteratiboen bitartez, edota testuan esangura antzeko berbekin, berez definitzen dira.

1.4.1.1.       Barrukoen arteko berbak (kode partikularrak)

Beti da entzuleria argudiatzailearen definitzeko beharra erabakitzen duena. Pentsa ezazue erderazko Piija/-o hitzaz. Berba honek jende batentzat oso esangura zehatza dauka. Institutuko ikasle batek beste bati esaten badio “Hasier pijo bat da”, ez dago areagoko azalpenenen beharrik. Baina laurogei urtetik gora duen gure izeko Mariri esango bazenio “Hasier pijo bat da,” erantzungo lizuke “zer dela diozu?” Izeko Marik definizio bat behar du ez baitaki gazteen argotean. Argota talde baten hizkera pribatua da. Taldetik kanpo erabiliko bada, hizkera hori definitu beharko da.

 

Zientzialariak, akademikoak, legelariak, burokratak, guztiok darabilte argota edo euren lanbideari berezko zaion idiolektoa; hau da, erabili ohi dituzten terminoek oso esangura zehatza dute euren arteko jardunean, baina ez kanpotarrentzako. Euren artean ari direnean terminook erabil ditzakete azaldu beharrik gabe (definizioa bera ez denena hizpide, noski). Literatur kritikoek jardun dezakete bildungsromanez, erretorikoek teoria tagnemikoaz, artearen historiagileek manierismoaz, eta biokimikariak alosteriaz; alabaina heldu berriari zuzentzen zaizkonean terminook itzuli beharko dituzte. (Azalpen honek begi-bistakoa ematen badu ere, horretan datza gure museoen eta gida turistikoetako azalpenen desegokitasuna eta, azken batez, txirotasuna beste herri batzuetakoekin konparatuta. Gurean dabilen ustea honetara azal daiteke: zenbat eta ilunagoa testua orduan eta teknikoagoa eta beraz maila altuagokoa, hots hobea; pentsatu beharrean testu hori txarto idatzita dagoela besterik gabe).

1.4.1.1.1.    Ariketa

Lortu Gasteizko (edo errazen duzun tokiko) monumentu historiko baten azalpen turistikoa. Atera hortik ulertzen ez dituzun hitzak. Horretan oinarriturik erabaki zelakoa den idazleak gogoan zuen entzuleria. Orain hartu eskolako ikasleen gida, eta ohar zaitez zeintzuk izan daitezkeen kanpoko batek ulertuko ez lituzkeen hitzak.

1.4.1.2.       Definiziorik gabe argudiaketa zirkularraren arriskua dago

Zer gerta daiteke zure entzuleriak ez duenean ulertzen edo ez duenean onartzen predikatuan bota duzun termino baten esangura? Aterako duten definizioa eman dizkiezun adibideen bitartez lortuko dute, baina adibide horiei bakarrik lotuta.

 

Nire pisukidea pijoa da. Desirée neska jatorra da, eta ondo hartzen dugu elkar, baina benetan pijo hutsa da. Beti erabiltzen ditu QuickSilverreko arropak. Monogramak eta marken izenak sarri ageri dira bere arropetan; bere Yve Saint Laurent niki arrosak hizki brodatuak dauzka patrikaren gainetan, erabiltzen dituen jertseak ere horretakoak dira eta bere izena brodaturik dakarte erdian, eta bere Snoopyko eskuko poltsa motxilatxolakoa... Dena batera janzten duenean oso neska pijoa ematen du.

 

Goikoa irakurri duzuneko, nahikoa ideia argia daukazu pertsona pijo baten ezaugarriak zein izan daitezkeen. Baina konbentzitu ote zaitu testuak Desirée pijoa dela? Zein da argudiaketa txiki honen helburua? Aldez aurretik ez bazeneki zer esan gura duen “pijo” terminoak, argudio honek bakarrik konbentzitu zintuzke argudiaketa zirkularra onartuko bazenu: Desirée pijoa da, Zer da pijoa? Pijoa da Desirée dena. Baina kanpoko erreferente barik, zelan jakin ez zaituztela engainatu? Zelan jakin adibideok egoki definitzen dutela terminoa? Aholku ez oso errealista bat izan zitekeen esatea beti definitzea egingo duzun predikatuko terminoa. Baina hori ez da errealitatean gertatzen. Imajinatu, “parranda oso dibertigarria da” bezalako argudioa, eta hiztegitiko zazpi orrialdeko definizioa “dibertigarria” azaltzeko. Beraz, ezin aholkatu beti definitzeko terminoa. Baina gogoratu, bakarrik utzi ahal duzula predikatuko terminoa(k) definitu barik argudioan larregi jokatzen ez denean eta zure entzuleriak berehalakoan onartuko d(it)uenean termino(ar)en esangura.

1.4.2.   Definizioa, nola edo hala, ageri behar denean

Hurrengo kasuetan definizioak parte hartu behar du halabeharrez argudiaketan:

1.      Zure entzuleriak agian ulertuko ez duen argot terminoa, edota termino teknikoa edota espezializatua darabilzunean.

2.       “Benetan” edo “berez” edo “oinarrian” edo “egia esan” bezalako markaren bat predikatuari eransten diozunean terminoaren definizio berri edo probokatzailea egingo duzula anuntziatzen duena.

3.      Termino berriren bat asmatu edo zahar bat metaforikoki erabili, edo sail berri bat sortu duzunean subjektua barruan kokatzeko asmoaz

4.      Termino orokor bat birdefinitzen duzunean, edota bere esanguraren parte txiki bat erabiliko duzunean zure datuekin bat eratortzeko.

 

Honetaz aparte, gogoratu zure entzuleriak daukala azken hitza, eta ikusten baduzu zure baieztapena ez dela berehalakoan onartuko, agian komeni zaizu definitzea entzuleriaren atxakiei aurre egin ahal izateko

1.4.2.1.      Kanpokoentzako hitz tekniko, espezializatu edo argota darabilzunean

 

Hauetan kasu guztiotan terminoak definitu beharko dira:

·          Marcel Duchamp Dadaista zen

·          Apunte hauek argudiaketarako heuristika azaltzen dute

·          XX mendeko Biologia Errusiarra Lamarckdarraioa da

·          Voltaire theista zen, ez deista

1.4.2.1.1.    Terminoa birdefinitzea

Ohartu zaitez hizki etzanaz datozen hitzek zerbait azpimarratzen dutela:

 

·          Askoren ustez Peru Abarka benetako euskal heroia zen

·          Justo Garate egiazko zalduna zen.

·          Euskal Foruek oinarrian espekulazioa galarazten zuten.

·          Gazteleraz bakarrik irakastearen aldeko mugimendua gerra zibil baten modukoa da.

 

Ikur bezala erabiltzen diren goikoen antzeko beste berba batzuk hauexek izan daitezke: bere izaeragatik beragatik, funtsean, muinean, esateko (ez du euria egiten esateko), segurutik zuk zeuk beste batzuk gehi zenitzake. Iritzi baterako etzanaz jarri ditudan hitzek erronka bezalako zerbait gehitzen diote argudioari. “benetako” hitzak gezurrezkoren bat dakar berarekin, zein izan litekeen gezurrezko euskal heroia? Euskal heroiaren birdefinitze bat dakar beraz.

 

Laugarren adibidean, gerra zibila oso modu zehatzean irudikatzen dugu. Esaten baduzu gerra zibilaren modukoa dela, badakigu ez zarela 36ko gerraz ari, baina loturaren bat esperoko dugu, hots, terminoa metaforikoki erabiltzen zabiltza, eta lotura metaforiko hori izango da emango duzun definizioa. Berba batean, modukoa, egiazkoa, oinarrian edo horrelakoak jartzen direnean, entzuleriak esperoko du argudiaketako guda zelaia definizioa izatea.

1.4.2.1.2.    Termino berria asmaketan

 

·          “Opium” usaina iragartzea kutsadura psikosoziala da.

·          Institutu publikoak greba-olak dira.

·          Umeak desagertzear dagoen espezia dira

·          Hemeretzigarren mendeko poeta gehienak saiakeragileak ziren

 

Baieztapenok normalean lotu ohi ez diren subjektu eta predikatuak lotzen dituzte, entzuleria akuilatu eta gaia ikus arazteko modu berri batez. Ondorioz, sarritan baieztapen ausartegiak ditugu, baieztapena urrunegi daroatenak. Lehen biak “greba olak” eta “kutsadura psikosoziala” asmatuzko terminoak dira, arian asmatuak. Azken biak “desagertzear dagoen espeziea” eta saiakeragilea”, berriz, termino ezagunak dira, baina asmatu dena subjektu horri lotzea izan da; hala subjektuak eta predikatuak elkarte harrigarria egiten dute. Asmatuzko baieztapenok guztion eskatzen dute derrigorrez predikatuaren definizioa. Zer esan nahi du “greba-olak”?

 

Hirugarren adibidea diferentea da; “desagertzear dagoen espeziea” hartzaileak berehala ulertuko du, baina eginago dago oso bestelako testuinguruari aplikatzera, otsoa edo arrano beltza bezalako espeziekin lotuago alegia. Argi dago baieztapen hau ez dela hitzez hitz hartu behar.

1.4.2.1.3.    Termino zabala birdefinitzea

 

·          Filologia klasikoko irakasle elebakarrak ignoranteak dira

·          Bilbotarrak probintzianoak dira

·          Ezer ez egitea sorketa lana da

·          Arestiren Maldan Behera poema komikoa da.

 

Zer dute antzeko goiko baieztapenak? Bakoitza baieztapen ezohikoa da, eta beraz, argudiagarria. Normalean, filologia klasikoak harako jakintasunaren itzal bat dakar berarekin, partaide horietako batzuetaz ignoranteak direla esatea ez da usu gertatzen. Halaber, Euskal Herriko hiririk handieneko biztanleak probintzianotzat jotzea ez da oso ohikoa. Zelan izan daiteke ezer ez egitea lan modu bat? Baieztapenon arteko edozein oinarritzeko predikatua definitu beharko da subjektuari buruzko datuak horretara egokitzeko. Definizio zabal batetik alde murritzago bat hautatu beharko duzu, eta edo atzera bota (errefutatu) edota albo batera utzi definizio zabal horretatik ondo egokitzen ez diren parteak.

 

Adibidez, probintziano adjektiboaren definizioan gauza asko daude: hiritik urrun bizi dena, ikusmira estuak dituena, sofistikazio gabekoa. Segurutik ondoen definizioaren azken zati biak sartuko zaizkizu zure ebidentziarekin bat ekartzeko, eta esan bilbotarrak ikusmira estukoak eta sofistikaziorik gabeak izan daitezkeela zeren, gehienak ez baitira kaletarte horretatik inoiz atera, eta oso mundu gutxi ikusi dutela. Argi da, momenturen batean datuetara jaitsi beharko duzula. Baina irakurleari azal eta ageri esana zaio definizioaren zein zatirekin ari zaren lanean. Noski, agian norbaitek esango dizu probintzianoaren ezaugarri nagusi bat baserritartasuna dela, eta beraz ez dagoela ados bilbotarrek ez baitute harreman lar baserriekin, baina horretan datza gakoa eta argudiaketa; ez balego desadostasunik ez bailegoke argudiaketarik.

 

Hautazko definizioak esanguraren alderdiekiko eta entzuleriarekiko usaimen fina eskatzen du. Alde batetik ezin duzu hain estu edota hain bitxi definitu zein entzuleriak ez dizun esangura onartuko, murritzegi edota partikularregi definitu duzulakoan. Beste aldetik, saihestu behar duzu zabalegi definitzea ere, terminoak bere baitan dena hartuz gero, letozkeen adibideak ezeztu bailitzaizkizuke.

1.4.2.1.3.1.            Ariketa

Egizu baieztapen bana hurrengo aginduetarako:

-          Ikasi duzun irakasgai batetiko termino teknikoren bat predikatuan jarriz

-          Predikatuan zuk gero murriztuko duzun termino zabala erabiliz (politikoa, sofistikatua, konbentzionala bezalakoak)

-          Predikatuan benetan, edota funtsean bezalako indartzaileren bat erabiliz

-          Predikatua termino berriren bat edo lotura harrigarriren bat erabiliz

1.4.3.   Definizioa non kokatu

Baieztapen argudiagarriagoetarako adibideak bakarrik ez dira nahikoa, definizioa ere behar izaten baita. Eta hola antolakuntza arazo bat sortu zaigu: testuan barrena non jarri definizioa? Testuliburuetan karratutxo baten barruan ageri ohi dira, artikulu tekniko edo zientifiko batean hasieran eta albait arinen etorriko da definizioa, segurutik azterketetan zuk ere ber gauza egingo duzu; horrelakoetan definizio isolatu esplizitu batez hastea taktikarik onena izan daiteke, erakustearren funtsezko terminoaren esangura ezagutzen duzula.

 

Baina beste idatz egoeratan —historia irakasgairako lana, literaturari buruzko saiakera, entzuleria orokor batentzako artikulua— idazleari zera eskatuko zaio: zorroztasuna bai, baina artikulua irakurterraza izatea eta are estilo dotorean egitea. Zorroztasunak definizioa eskatzen du, baina estiloak joskera samurra. Ikus ditzagun bi posibilitate.

1.4.3.1.      Definizio isolatuak

Batzuetan argudio batek ezin izango du aurrera egin, horren predikatua ez badugu era-batera eta behingoz definitzen. Entzuleria ez denean aditua eta gaia teknikoa denean, definizioa hasiera-hasieran etorri behar da. Definizio isolatua, osorik era-batera ematen den definizioa da. Definizio isolatua izan daiteke esaldi baten luze-laburrekoa, oraintxe bertan eman duguna bezalakoa, edota paragrafo edo gehiagoko luzeraduna, luze-laburrak ez du axola, kontua da dena batera ematea.

1.4.3.2.      Definizio sakabanatuak

Gauzen nolakotasunari buruzko argudioen definizio arazoak garbitzeko bigarren bidea atal askoko definizioa eraikitzea litzateke. Definizio hau sakabanatuko da testuan barrena, aldi berean definizioaren behar logikoa aseaz eta testua antolatuaz. Imajinatu hurrengo adibidea: Osaba Karmelo intelektual bat da. Eman zenezakeen “intelektual” terminoaren definizioa dena batera, eta gero adibideak ezarri, noski. Edo, bestera, “intelektual” hori zatiki txikerragoetan banandu eta bukaeran dena batera ondorio bezala. Definizio sakabanatua ondo datorkie atributuka bereiz daitezkeen hitzei; hots, hitzen esangura atributuen zerrenda bezala azaldu daitekeenean. Baina ez zenukeen horretarako lana ere hartuko ez bazenu atributu bakoitzeko adibideren bat. Eta hala ere, predikatuko terminoa definitzea eta adibideak bilatzea buruz buru dauden prozedurak dira, elkar elikatzen dutenak. Hau da, ez duzu jakingo zein adibide bilatu behar dituzun ez baldin badakizu zeren adibide diren. Hartu berriz “gure Osaba Karmelo intelektuala da” kasua. “intelektuala” terminoa definitu behar duzu. Senak diosku Intelektual zatikatu behar dugula zati txikiagoetan, abstraktutik partikularrera. Eman genezake “intelektuala” berba atributu eta ekintzen zerrenda bat bezala:

 

1.        Osaba Karmelok asko irakurri ohi du,

2.        pentsatu egiten du,

3.        arrazionaltasunez eztabaidatzen du,

4.        asko daki.

 

Gure definizioaren arabera, intelektual bat, besteak beste,asko irakurtzen duen pertsona da. Beraz horri egokitzen zaion adibideren bat aurkitu beharko dut: aipatu ahal dugu gure osabak hiru mila liburu dituela bere etxeko liburutegian, ez duela sekulan telebista ikusten beti dagoela irakurtzen, eta abar. Gero joan gaitezke banan-banaka atalez atal, eta horrek gure idazlana egituratuko du.

1.4.3.2.1.    Ariketa

Aztertu hurrengo testua. Zeintzuk baieztapen egin dira hurrengo argudiaketan? Jaso definizio sakabanatuaren osagarriak.

 

Eboluzioaren ideia, beraz, bala-bala zebilen Vestiges liburua argitaratu aurretixeko urteetan (Robert Chambers, Vestiges of the Natural History of Creation, 1884). Hainbat gauza konkretutan mamitu zen hori. Lehendabizi, hainbat zientzialarik —Buffon eta Maupertiusetik hasi eta Lamarck eta Saint-Hilaire eta Meckeleraino— itzala eman zioten kontzeptuari euren onespenarekin. Zientzialari horietako gehienak nahiko ezezagunak ziren, baina gutxi batzuek bazuten zelanbaiteko izena eginda euren arloetan, edo horretarako ahaleginetan zebiltzan. Bigarrenik, eboluzioaren ideiak zientzialari ez ziren hainbat idazle ere erakarri zituen, eragin eta kalitate diferenteetakoak, Kant-engandik hasi, eta Erasmus Darwin eta Monboddo-ganaino. Hirugarrenik, ideia horrexetarantz jotzen zuten aurkikuntza teknikoen multzo pisutsua bildu berria zen, esanguratsuenak geologia, enbriologia eta anatomia konparatuan. Laugarrenez, idazle neutral eta erdi limurtuetako askotxo ere nahiko serio hartzen ari ziren hipotesi hori, gutxienez posibilitate gisa, eta batzuetan irakurleria handiarentzat egindako tratatuetan ere azaltzen zuten. Bosgarren, eragin horiek guztiok nabarmen eta ezagun bihurtu zuten eboluzioaren ideia, noraino eta kontrario ziren idazleek eurak ere behartuta egoteraino kontzeptu horretaz seriotasunez aritzeko jende jantziaren aurrean jardun behar zutenean. Horrela, gogoz kontrako nolabaiteko publizitatea eman zioten eurek ere. (Herbert Spencer-ek benetako interesa hartu zuen eboluzioan Lyell-ek ideia hori gezurtatu zuenean bere Principles liburuan). —Milton Millhauser, Just Before Darwin [Darwin baino lehentxeago].

 

*****

 

Hamalaugarren mendearen hasieran Frantzia nagusia zen munduan. Mundu guztiak gauza jakintzat zeukan Frantzia inor baino gehiago zela hala zalduntasunean, nola jakintzan eta kristau sinesmenean, eta bertako erregeari, tradizioz eliza defendatzaile zen aldetik, “erregerik kristauena” deitu ohi zitzaion. Haren menpeko jendeak uste zuen Jainkoaren faboreaz bedeinkatutako herri aukeratua zela, eta frantziarren bidez, Jainkoak haren borondatea adierazten zuela lurrean. Frantziak Lehen Gurutzadaz egindako kontakizunak “Gesta die per francos” zuen izena (Jainkoaren ekintzak, frantziarren bidez eginak). Jainkoaren faborea 1227an geratu zen agerian: erregearen heriotzaz geroztik mende laurdena ozta-ozta pasatuta, gurutzadetan bi bider buruzagi izandako Luis IX.a santu izendatu baitzuen elizak.

“Frantses zaldunen fama “, esan zuen Giraldus Cambrensisek XII. mendean, “nagusi da munduan”. Frantzia ondo bideratutako zalduntasunaren herria zen, eta bertara joaten ziren aitonen seme germanioak portaera ona eta gustua ikastera frantses printzeen gorteetan; erregearen gortean biltzen ziren, halaber, Europa osoko zaldun eta buruzagiak justa, jaialdi eta amodio galantriez gozatzeko. Bohemiako errege itsuaren arabera (Franziako gortea nahiago zuen berea baino), bertako biztanleak “munduko zaldun finenak ziren”. Frantsesak, Don Pero Nińo zaldun espainiarrak deskribatutakoaren arabera, “eskuzabalak, eta opari emaile handiak dira”. Badakite jende arrotza ohorez nola hartu, euren ekintzak goraipatzen dituzte, gortesau on eta graziosak dira hizkeran, eta “oso alaiak dira, plazera maite dute eta gauza guztietan bilatzen. Oso amorosak dira, hala gizon nola emakumeak, eta harro dira horretaz”.

Konkista normandoaren eta gurutzaden ondorioz, Inglaterrako, Flandriako eta Napoli eta Sizialako erresumako nobleteriak frantsesa zuen bigarren ama hizkuntza. Negozioetarako hizkuntza zen flandestar handikientzat, Jerusalemengo erresumaren hondarretako auzitegietako hizkuntza ere bazen, eta beste hainbat herritako ikastun eta poetena ere bai. Marco Polok frantsesez diktatu zituen bere bidaiak, San Frantziskok frantses kantak kantatzen zituen, atzerriko trobadoreek “chanson de geste” frantsesean moldatzen zituzten euren abentura istorioak. Veneziako jakintsu batek bere hiriko kronika latinetik frantsesera itzuli zuenean, italierara beharrean, honela azaldu zuen bere aukera “frantsesa arrunta baita mundu osoan, eta atseginagoa belarrirako eta begirako beste ezein mintzaira baino”.

Katedral Gotikoetako arkitekturari “estilo frantsesa” esaten zitzaion; Arkitekto frantziar bat gonbidatu zuten Londreseko zubia egiteko…

Parisko unibertsitatearentzat bere Fundazio Gutuna, XII. mendekoa, harrotasunik handiena zen. Herritarrak menderatzen zituen kontroletik libre zegoenez, unibertsitatea berdin zegoen harro elizako agintarien aurrean, eta beti zegoen auzitan apezpiku eta aita santuarekin. “Zuok, zuen idazmahai aurrean jesarrita zaudeten Parisko agintariok, uste duzue mundua zuen arrazoimenak arautu beharko lukeela” esan zuen aldarrika aita santuaren ordezkari Benedict Caetani, laster Bonifazio VIII. aita santua izango zenak. “Gure ardurapean dago mundua”, gogoratu zien, “ez zuenean”. Unibertsitatea ez zetorren bat horrekin, eta bere burua aita santuaren adinekotzat jotzen zuen teologia kontutan, nahiz eta Kristoren ordezkariari bere pareko maila aitortzen zion, biak munduko argiak balira bezala. —Barbara L. Tuchman, A Distant Mirror

1.4.4.   Nola Definitu

 

1.     Nola Definitu

1.1.    Sinonimoa

1.2.    Genus/diferentzia definizioa

1.2.1.  Zeren antza daukan

1.2.2.  Zelan egin daitekeen edo martxan jarri

1.2.3.  Zer egiten duen edo egin beharko lukeen (edo zukeen)

1.2.4.  Zerez dagoen egina/zeintzuk diren bere atalak

1.3.    Adibideez definitzea

1.4.    Definizio etimologikoa

1.5.    Definizio genetikoa eta historikoa

1.6.    Ezezkako definizioa

1.7.    Irudipenezko definizioa

1.8.    Definizio operazionala

1.9.    Definizioa bera oinarritzeko

 

1.4.4.1.      Sinonimoa

Ikusi batera, definitzeko metodorik azkarrena sinonimoa litzateke; ulertzen ez den hitzari esanahi bertsuko beste hitz bat erantsi eta kito (adib. “Irolak edo komunak”). XVIII mendeko idazleek asko erabili zuten teknika hau hegoaldean, hain zuzen Larramendiren ondorioz taxuzko sermoiak idazteari eutsi zioten idazleek, sermoi hori ahalik eta euskalki gehienetan eman ahal izateko: adibidez “hitza edo berba” esango zuten

Helburua zera da, hitz arrotza ezagutzen den elearen bitartez argitzera. Baina batzuetan, hitzek ez dute kidekorik, ez euskalki batetik bestera ez eta hizkuntza batetik bestera ere, orduan perifrasi baten bitartez azaldu behar da esangura. Bitzuetan berriz, sinonimoa ez da bakarrik definitzeko erabiltzen, indarra emateko baino, adibidez “lan horretarako berebizikoa duzu hori, bakarra, numero uno”.

Oro har, sinonimia ez da bakarrik erabiltzen hitz ezezagunekin, inoiz hiztegian begiratuko ez zenituzketen hitz andanak ere behar izaten dute argirik: “Lehendakariak gainditu beharreko funtsezko azterketa” esaldiari erantsi, adibidez, “erabakiko duena ea datozen hauteskundeetan ere lehendakaritzara berriro aurkeztuko den”.

1.4.4.1.1.    Ariketa

Definitu hurrengo hitzok sinonimoen bitartez:

·          Simetria

·          Esporadikoa

·          Binarioa

·          Solezismoa

·          Urte sabatikoa

 

1.4.4.2.      Genus/diferentzia definizioa (edo zein sailetan sartzen den eta zertan aldentzen den besterengandik)

Definizio mota honek bi zati ditu: Lehenik eta behin definitu beharreko hitza genusean edo sail zabalago batean edo talde handiago batean kokatzen da. Eta bigarrenez, aipatzen dira zein ezaugarri berezi dituen, sail horretako beste kideengandik bereizten dutenak, diferentzia alegia. Harpa, adibidez sokazko instrumentua da (genus), holako eta holako antza duena (diferentzia), edota, asteroidea planeta txikia da (planeta=genusa, txikia=diferentzia).

 

Tankera honetako definizioak egiteko esanguraren alderdi diferenteaz ohartzeko trebetasuna behar izaten da. Behar izaten den beste trebetasun bat zabalegia izango ez den genusa aurkitzea da. Behin definitu beharrekoa sail zabalago batean kokatuz gero, sail horretatik aldentzeko bideak aurkitu beharko dituzu. Elementu hori sail zabalagoko beste gainontzeko elementuetatik bereizteko modu batzuk hauexek izan daitezke:

 

-         Zeren antza duen

-         Zelan egin daitekeen edo abian jarri

-         Zer egiten duen edo egin beharko lukeen

-         Zerez dagoen egina

1.4.4.2.1.    Zeren antza daukan

Itxuran oinarritutako definizioa litzateke hau. Metodo hau ona da objektu fisikoak definitzeko, ikus daitezkeen objektuak, alegia. Baina, ezin duzu horrela definitu adibidez merkatalgo ganbara.

1.3.2.1.1.1              Ariketa

Adibidez, definitu:

·          makarroiak,

·          espagetiak eta

·          fetuccinia.

1.4.4.2.2.    Zelan egin daitekeen edo martxan jarri

Objektu batzuk zelan dauden eginda esatearekin ondo erraz definitzen dira, adibidez gazta. Osagarriak askotan aipatzen dira holako definizioetan, baina indar handiena prozedura jartzen da: makailaua pil-pilean, edo arin-arina, edo tangoa. Normalean denbora zehatz batean gertatzen diren prozedurak izaten dira horrela errazen definitzen direnak, ekintza fisikoak, ariketa fisikoak, etab.

1.3.2.1.1.2              Ariketa

Adibidez: defini ezazu “espalderak” zertzuk diren

1.4.4.2.3.    Zer egiten duen edo egin beharko lukeen

Gauza batzuk hobeto definitzen dira egiten duten gauzen bitartez, edo egin beharko luketen ekintzen bitartez. Adibidez makinak (urdaiazpikoa mozteko makina, artaziak, etab.), edo langileak (elektrizista edo estetizien edo maisu-maistra), edo gaixotasunak (marfundia edo nafarreria edo baztanga etab.), eta beste.

 

Batzuetan badaiteke alderik egotea gauzak egin beharko zukeenaren eta egiten duenaren artean. Adibidez, teorian unibertsitate batek herritar hezi eta konpetenteak sortu behako lituzke, egiatan maiz besterik gerta badaiteke ere. Teoriatik praktikara dagoen edo egon daitekeen jauzia ager liteke, eta orduan horixe genuke proposamen baterako lehen urratsa; eta aldiz, jauzi hori badela agerian jartzea izan daiteke ebaluaketarako lehen urratsa.

1.4.4.2.3.1.            Ariketa

Adibidez: definitu hurrengo berbok:

·          aspirina

·          garbigailua

·          Irakaslea

·          Zuhurtasuna

 

1.4.4.2.4.    Zerez dagoen egina/zeintzuk diren bere atalak

Definizio metodo honetarako aipa zenitzake objektuak dituen osagarri batzuk edo guztiak. Bereizketa mota honek emaitza onak ematen ditu osagaiez egindako gauza bat denean. Ez dugu zertan objektu fisikoetan pentsatu, adibidez unibertsitate bat ere horrela defini daiteke (eta zatitu eraikinetan, edota sailetan, edota jendearen eginkizunetan...). Gauzaren bat atalka zatitzen duzun bakoitzean sakabanagarria izan daitekeen definizio bat sortzen ari zara, paragrafo oso bat edota saiakera oso bat antola dezakeen egitura, alegia

1.4.4.2.4.1.            Ariketa

Defini itzazu hurrengo hitzok atalka zatikatuz:

·          Futbol-zelaia

·          Museo bat

·          Zortzikoa

·          Ezkontza

1.4.4.3.      Adibideen bidez definitzea

Hitz askok gauza anitzen multzoa esanahi dutenez gero, hitz horiek defini daitezke bilduma horretatik adibideren bat edo batzuk nabarmenduaz. Kontuan hartu adibide bakarra ematen duzunean bi arriskutan eror zaitezkeela:

1) zure entzuleriak nahas ditzake detaile garrantzi gabeak garrantzitsuekin, eta

2) adibidea zehatzegia baldin bada ez da esangura orokorrik aterako.

Adibideak oso onak dira entzuleari irudi bizia dakarkiotelako gogora, baina ondoen beste definitzeko metodo batekin batera erabili beharko zenuke.

1.4.4.3.1.    Ariketa

Definitu hurrengo hitzok adibideen bitartez

·          Super-izarra

·          Herri garatu gabea

·          Birtuosoa

·          lan-sastarra

1.4.4.4.      Definizio etimologikoa

Definizio etimologikoak nabarmen jartzen ditu hitzaren osagaiak, edota hitzaren jatorria. Errepublika latinetik dator, res=gauza eta publica=publikoa, beraz Errepublika publikoaren gauza da. Definizio etimologikoa batzuetan modurik zuzenena da termino ezezagun bat azaltzeko, batez ere hitz teknikoak direnean, ia-ia itzulpen zuzena egiten duzulako. Adibidez, neologismoa neo=berri, logos=hitza, hitz berria da.

 

Alabaina, argudiatzen zabiltzanean, definizio etimologikoak lagun diezazuke indar egiten zuk argudiatu nahi duzun definizioaren partean.  “Arte liberalak edukazionalak dira instruktiboak baino”. Edukazio hitzaren etimologia hauxe da ex= kanpora, ducere=eraman. Instruituk, instruare du oinarrian, in=barrura, trahere= ekarri. Beraz, kanporantz hezi edo barruan gauzaren bat gogoratzeko irakatsi, horixe da diferentzia. Hortik aurrera erraza da argudioa. Edota, “ekologia eta ekonomia eskutik hartuta ibili beharko ziren, zeren bi terminoon lehen zatia berbera den (oikos = etxea), eta bigarren zatiak semantikoki lotuta baitaude (gnomoi edo legea, eta logos edo tratatua)”; kontura zaitezte zein indartsua den argudio modu hori.

1.4.4.4.1.    Ariketa

Definitu hurrengo hitzok:

·          Teknologia

·          Argumentua

·          Isometria

·          Gizonezkoen chauvinismoa

·          Diplomazia

·          Sofistikatua

1.4.4.5.      Definizio genetikoa eta historikoa

Definizio genetikoak, hitzaren jatorria eman beharrean, gauzaren jatorria ematen du. Gurean asko dabil definizio mota hau, linguistika deskribatzeko, adibidez, linguistikaren historia azaltzen dizute, edota literatura irakasteko, literaturaren historia, eta holakoak (imajinatu zein izango zen gure harridura matematika irakatsi ordez matematikaren historia irakatsiko baligute). Definizio genetikoa erabilgarrien suertatzen da jatorri ezaguna edo ezagun-garria izan dezaketen objektu edo ideien ordezkari diren hitzetarako (adibidez, erriflea edota sandwicha). Erabilgarrien suertatzen da hitzak berak ez dionean entzuleari lar adierazten, eta bai berriz objektuak edo azpian dagoen ideiak.

 

Definizio historikoak edo genetikoak, askotan, argudioaren alde egingo du, esaterako, ideiaren jatorrizko esanguran oinarri hartu nahi duzunean (esatea legez “neuk darabilt hitza zuzen”): adibidez epikureoa, gaur egun gauza bat esan nahi badu ere, antzina oso bestelako esangura zuen. Berba batzuetarako, batez ere iraganeko ideiak adierazten dituztenak, definizio historikoa onena suertatzen da.

1.4.4.5.1.    Ariketa

Definitu:

·          Sanscullotismoa

·          Eter

·          Gnostizismoa

·          Frenologia

1.4.4.6.      Ezezkako definizioa

Batzuetan gauza bat zer den esateko modurik onena gauza zer ez den esatea izan daiteke. Modu hau lehian dauden esangurak garbitzeko erabili ohi dugu, hartara, behar dugun esangura isolatzen laguntzen digulako. Beste batzuetan, ordea, ezezkako definizioa da esanguratik eman genezakeen gauzarik hurbilena, hobe beharrez:

 

“Erica Jong-en Fear of Flying ez da fikzioa, zeren hortik gauza asko ez dira asmatuak; baina ezta autobiografia ere, bere bizitzako gertaeren itzulpen literala ez delako. Ordea, tarteko zerbait da, izenik ez daukana.”

 

Baina terminoa badenean, ezezkako definizioa identifikazio positiborako preludioa izan daiteke.

 

“Zaharkina ez da adin bateko gauza bat, 1830 baino lehenago egina, aditu batzuek esan ohi duten bezala, ez eta berez baliotsua den gauzaren bat ere, urrea edota diamantea bezalakoa, ez eta goi mailako estilokoa edo balio artistikoduna ere. Zaharkina, horratio, jendeak biltzeari onurako deritzon gauza bat da, baldin eta ordurako fabrikatzen ez bada. Jende batek orain dela hamar urteko futboleko kromoak biltzen ditu, eta ordutik aurrera fabrikatzen ez direnez gero bada zaharkinak dira.”

 

Adibide honetan, eliminazioa baso garbiketa bezalakoa da, kentzen badituzu zertzuk ez diren, zure entzuleriak argiago ikusiko du zer izan daitekeen. Beraz, ezezkako definizioak bi teknika emango dizkigu: eliminazioa eta kontrastea. Eliminazioarekin lehian dauden esangurak baztertzea lortzen dugu. Eta kontrastearekin hurbileneko alternatiben artean diskriminatzea lortzen da; entzuleriak oker har ditzakeen posibilitateen artean diskriminatzea alegia. Adibidez, “energia murrizketa” hauxe izan daiteke: (1) energia banaketa arazoak, (2) energiaren prezioak gora egitea, (3) iturri naturalaren agortzea:

 

Energia murrizketa ez da berez gasolindegietako auto ilara amaigabea, edota razionamendu sistema zailak; horiexek bakarrik dira energia murrizketaren adibideak, eta bakarrik zentzu honetan, produktua ez dela kontsumitzailearen eskura behar bezain arin heltzen, alegia. Hitz egiten ari naizen energia murrizketa prezioa edota hornidura kontrolatu ezin dugun erraztasun batekiko gure mendetasuna da.

1.4.4.6.1.    Ariketa

Bereiztu hitz multzo hauen artean ezezkako definizioa erabiliz:

·          desinteresatua / interesbakoa

·          sinpatia / enpatia

·          squash / frontenis

1.4.4.7.      Irudipenezko definizioa

Karl Marxek “erlijioa herriaren opioa” bezala definitu zuenean irudipenezko definizio bat sortu zuen, hau da, tratatzen ari garen terminoa eta berez harekin zerikusirik ez duen beste termino baten arteko konparaketa. Erlijioa ez da harako landare batetik eratorritako droga produktu bat, baina, Marxen ikuskeran, erlijioak ondorio narkotikoak dauzka errealitateaz ohartzeari dagokionez. Adibidez (bilatu konpara-buruak zertan diren):

 

v     Legebiltzarra erlauntza bezalakoa da, zaratari dagokionez; eztiari dagokionez ez

v     Gizon baten etxea bere gaztelua da

 

Definiziook oso gertu daude aforismotik, hain izaten dira oroigarriak eta gogoratzeko errazak (onak izanez gero). Baina, berez terminoa ez bada aldez aurretik ezagutzen, irudipenezko definizioak ez dio onik egingo argudioari; hots, ez badakigu zer den erlijioa, herriaren opioa dela jakiteak ez digu ezertan lagunduko argumentu horretan. Beraz, definitzeko baino, beste zerbaitetarako balio digu, normalean esanguraz gain objektu edo ideia horrekiko joera edo eroria edo iritzia ere azaltzen duelako

1.4.4.7.1.    Ariketa

Sortu irudipenezko definizio batzuk:

·          Fisika ikastea… bezalakoa da

·          Aterik ateko saltzaile bat…bezalakoa da

·          Irratiko kirol esataria …bezalakoa da

 

1.4.4.8.      Definizio operatiboa

Imajinatu zure amak eskatzen dizula balkoiko landareak inausteko. Eta zuk ez dakizu piperrik ere inausteaz. Zure amak bere krisantemoen etorkizun hurbilaz beldurrik badu, hobe du zuri ondo-ondo azaltzea zer den inaustea. Adibidez esan ahal dizu, “hara, bakarrik kendu oso hosto lehor eta horixkak. Zure amak inaustea “hosto lehor eta horixkak kentzea” bezala definitu du. Definizio operazionalak edo operatiboak terminoa leku eta aldi zehatz baterako definitzen du. Adibidez, “umetzat jotzen da ate-langaren azpitik igaroz zirko batera dohainik sar daitekeen edonor”.

 

Baina kasu serioagoetarako ere erabil daiteke, adibidez, zer den “lehendakari ona” izatea definitzen gabiltzanean, batek esan lezake, “langabezia ehuneko seira baino gutxiagora dakarrena da lehendakari ona”. Eta behin definizioa onartuz gero, gainontzekoa datu kontua litzateke (lehendakari honek lortu zuen, eta beraz ona da, eta beste hark ez eta beraz txarra da). Baina beste batek esan lezake adibidez, “ez, lehendakari ona da euskalduntze maila ehuneko 50era dakarrena”, eta abar.

 

Eztabaida, hortaz, definizio operazionalaren inguruan garatuko da. Entzuleriak onartzen badizu definizio operazionala horri loturiko auzi bat erabaki daiteke. Horregatik egiten dira horrenbeste ahalegin definizio operazionala ezartzeko asmoaz. Baina oso erraz egon daitezke oker, batez ere zenbakien parafernaliak eramanda (kasurako, zer den hauteskunde ona eta zer txarra egunotan, edota gizarte heldua eta abar). Oro har, definizio operazionalak neurtu daitekeen eta gero etiketatu daitekeen edozerekin ondo dabiltza, eta asegarri dira definizio partziala nahikoa denean. Baina ez dabiltza hain ondo kontzeptu abstraktuekin, kontzeptua ezin delako zenbakietara ekarri, berezko duen esangura zatiren bat bidean galdu gabe.

1.4.4.8.1.    Ariketa

Bilatu hiztegian hitzon esanahia:

-          adimena

-          sasoi onean egon

-          nerabea

-          maitasuna

1.4.4.9.      Definizioa bera oinarritzeko (Autoritatea edo aipua)

Zenbat eta kontu handiagoarekin eta zehatzago definitu zure terminoak orduan eta sinesgarritasun handiagoa lortuko dute zure argudioek entzuleria gehienen begietan. Alabaina agian zure zurea duzun definizioa ez du entzuleriaren batek onartuko, eta orduan areago oinarritu beharko duzu. Definizioa oinarritzeko metodorik onena terminoa zuk darabilzun bezala erabili duen autoritatedun norbait ekartzea litzateke. Autoritatedun norbait hori hiztegia izan daiteke kasu batzuetan. Hiztegiak esanguren aukera ematen du, hitza nola erabiltzen den normalean. Baina, hiztegiak ez du terminoa batzuetan behar den bezain fin eta zorrotz definituko, eta orduan agian aditu baten berbak ekarri beharko dituzu gogora, dela aditu horrek terminoa bera asmatu zuelako, dela aditu hori arlo horretan bere lanengatik ezaguna delako.

1.4.4.10. Ariketa Orokorrak

1.4.4.10.1.1.        Definizio motak bereizteko ariketa

 

Saiatu esaten zein definizio mota diren hurrengook:

1.      Alienatzea ematea edo saltzea da. (Jean Jacques Rousseau, The Social Contract)

2.      Estoizismoa filosofia helenikoa zen, gizakien bizitza pertsonalak eta politikoak kosmosa bezain ordenatu bilakatu nahi zituena. (Encyclopedia of Philosophy)

3.      Fisika modernoa diodanean oso zehatza izan naiteke: 1896 osteko fisika, lehen urratzea egin zenean, eta, harrigarriro oso, egin ere ez teorikoki esperimentalki baino, Röntgenek X-izpiak idoro zituenean. (J. D. Bernal, The Extension of Man)

4.      Gehiengoa, taldean hartuta, izakitzat jo daiteke, eta pentsatu haren iritziak, eta batez ere, haren interesak, aurrez aurre daudela gutxiengo izena ematen zaion beste izaki baten interesekin. (Alexis de Tocqueville, Democracy in America)

5.      Gizakia ihia baino ez da, naturako gauzarik hauskorrena, baina adimena duen ihia da. (Blaise Pascal Thoughts).

6.      Heziera ona ez da bakarrik guk esatea gugandik espero dena, baizik eta benetan barru-barrutik esan nahi duguna esatetik geure buruak gibeleratzea, besteak mindu litzakeelako. Norbaitek dioskunean, “zelan zabiltza?”, erantzuten diogu “ederto batean, eskerrik asko, eta zu zeu?” (Daniel J. Boorstin, Democracy and Its Discontents)

7.      Historiaurrea… Ameriketan Kolon baino lehenagoko denari esaten zaio, Cortez baino lehenagokoari, Pizarro baino lehenagokoari, Raleigh baino lehenagokoari, Aita Erromesak eta Penn baino lehenagokoari. (Nikolaus Pevsner, An Outline of European Architecture)

8.      Zurrunbilo edo zirimola zera da: dutxa husten denean zuloaren inguruan sortzen den ur bihurria bezalako gauza bat. Oinarrian, turbulentzia zurrunbiloen barruko zurrunbiloen batuketa nahasia da, denak elkarrekin korapilatuta eta elkarri eragiten diotela, jariakin pittin bakoitza bide diferente eta alderraietatik eramateko ahaleginean. (Edward A. Spiegel, “Currents in Chaos,” in Science Year 1979)

1.4.4.10.1.2.        Aztertu testu hau

Kiwiaren historiaren zatiak modu batean baino gehiagotan ordena daitezke. Nik neuk  uste dut txori bitxi hau eboluzio baterakoiaren adibide klasikoa dela. Ikuspegi honen arabera, hegazti-organismo batek bereganatu ditu normalean txoriekin ez baizik eta ugaztunekin erlazionatzen ditugun ezaugarri nabarmen batzuk. Argi dago Zelanda Berriko artxipelago epel eta basotsua habitat ona dena ugaztunentzat, bertara ugaztun exotikoak sartu dituztenean primeran egokitu direlako. Ingurune abegikor horretako bizilekuak beretzat aldarrikatuko zituen ugaztunik ez zegoenean, hegaztiek libre izan zuten toki horiek eurentzat hartzea.

Edozelan ere, kiwiak arrautzak errun behar ditu; azken batez, txoria da eta. Hala ere, ugaztunen antzekoa da alde askotatik. Esaterako, Kinskyren arabera, kiwiak txori bakarrak dira obario biak guztiz funtzional mantentzen dituztenak. Horrela, emeen obarioak txandakatu egiten dira obulazioetan, ugaztunekin gertatzen den legez. Bestetik, kiwiaren enbrioia hegaztien kasuan ohi dena baino tenperatura baxuagoan garatzen da, ugaztunen kasuan bezalaxe. Gainera, Kiwiaren inkubazioak 70-74 egun inguru irauten du.

Hori askoz ere gertuago dago pisu bereko ugaztun baten 80 eguneko umedunalditik, kiwiaren tamainako arrautza baterako nahiko izan beharko litzatekeen aldia baino, hots, 44 eguneko aldia. Honi guztiari beste hainbat gauza erantsi ahal dizkiogu: kiwia zuloetan bizitzea, haren larru antzeko lumak eta gaueko ibilaldiak (usaimenaren hain menpekoak). Xehetasunok ikusita,  eboluzio baterakoiaren frogak ezin ukatuzkoak dirudite. Olgetan-benetan, zerrenda horri kiwiaren portaera agresiboa gehituko nioke. Nire ikerketak egiten nenbilenean Otorohanga Zoological Society-n, sarritan sartu behar izaten nintzen kumeak hazten zebilen kiwi ar baten eremua zen itxitura batean. Haren eremuan gauez sartzen nintzenean ziztuan etortzen zitzaidan zalaparta batean basakatu baten moduan, nire galtzerdiari eusten zion mokoaz eta behin eta berriro sartzen zizkidan hatzaparrak orkatiletan, nik handik alde egin arte. Portaera honengatik eta goian eman ditudan arrazoi ugariengatik, txori berezi honi ohorezko ugaztunaren titulua ematen diot. —William A. Calder, III, “The Kiwi” Scientific American

1.4.4.10.1.3.        Aztertu testu hau

 

“Robinson Crusoe atzera ere: lehen nobela “ez-fikziozkoa””

Normalean pentsatzen dugu egia eta fikzioaren arteko lerroa lausoa izatearena gauza berria dela. Gogoratu, adibidez, zelako zurrunbiloa sortu zuen Truman Capoteren Odol Hotzean nobelak 1960ko hamarkadan. Lan hori genero literario berri baten aitzindaritzat hartu zuten, “nobela ez-fikziozkoa” alegia, eta hainbat imitazio sortu zituen. Zein erraz ahazten zaigun Defoe egon zela bera baino lehenago, 1719an zehatz esateko, Robinson Crusoe argitaratu zuenean.

Defoe kazetari oso ugaria baina sarritan sosik gabekoa zen. Irudimen lanetarako pazientzia gutxi zeukan, eta segurutik mesfidantzaz hartuko zuten bera hilez geroztik ematen izan zaion izena: “nobela ingelesaren aita”. Defoe beti zegoen erne hitzak diru bihurtzeko, eta bazekien bereizten zer zen istorio on bat halako bat entzuten zuenean. Beraz, Alexander Selkirk-en istorioari heldu zion, gaur egungo “bihotzeko” kazetari batek pertsona famatu baten inguruko eskandalu bati helduko zion grina berberarekin. Selkirk benetako irla bakarti batean naufragatutako benetako marinel ingeles bat zen, leku mortu hartan bere adimenaz baliatuta bizirik ateratzea lortu zuena. Erreskatatu eta gero Selkirk-i egin zizkioten zenbait elkarrizketatan oinarritu zuen Defoek bere nobela. Agian Selkirk bera ere ezagutuko zuen.

Bere liburuari nobela deitu baino, Defoe askoz ere pozago egongo zen beste izen zakarrago baina dezente egokiago batzuekin, adibidez “kontaera fikzionatua” edo “autobiografia fikzionatua” bezalakoekin. Hitzaurrean editore moduan agertzen da, eta kontakizuna Crusoerena berarena balitz bezala aurkezten du.

Alabaina, Defoek libertate handiak hartu zituen Selkirk-en istorioarekin, adibidez haren abentura lau urtetik 28 urtera luzatzea. Denbora guzti horretan Crusoek ez du burua galtzen, ez zaio bere hizkuntza ahazten, eta ez du behin ere emakumeez pentsatzen. Horrek guztiak sinesgarritasuna kentzen dio istorioari.

Argi dago Crusoe neurri berean dela Defoeren irudimenaren emaitza eta Selkirk-en esperientziarena. Beraz, argi eta garbi erakusten digu zelan gertaeren eta fizkioaren arteko lerroa lausoa den, generoa nobela ez-fikziozkoa izan, nahiz “kazetaritza berria” edo biografia konbentzionala izan.

Generoaren anbiguotasunak gaur-gaurko egiten du “Robinson Crusoe”, eta haren interpretazio anbiguoak ere oraindik kilikatzen du XX. mendeko irakurlea. Nobela hau sarritan sartzen dute umeentzako klasikoen purgatorioan, baina irakurle heldu eta zuhurra konturatuko da hau ez dela abentura istorio hutsa, baizik eta kezka sozial, politiko, erlijioso eta are antropologikoez betetako istorioa.

Hainbat interpretazio eman izan zaizkio “Robinson”-i: superbibentziaren mitoa, non “Gizon Arruntak” naturaren indar kontrarioak gainditzen dituen; kapitalismoaren sorreraren alegoria, non Crusoek irla mortu bat sasi-paradisu burges bihurtzen duen; fabula puritano bat, non aitaren borondatearen kontra itsasora joandako seme galduak bere zigorra eta bere erredentzioa aurkitzen dituen “etsipenaren irla” honetan.

Nobela irakurtzean lerro horietako bat bakarra kontuan hartuz gero, oharkabean joango zaigu nobelako ironien sare korapilotsua, itxuraz forma zehatzik ez duen istorioa honi barne-lotura eta umorea ematen dizkiona. Adibidez, Crusoek itsasora joan eta mundua ikusi besterik ez du gura, baina 28 urte pasatuko ditu bakardaderik eta isolamendurik latzenean. Areago, muzin egin dio bere aitak gomendatutako eta jaiotzez legokiokeen “erdi mailako bizimoduari” eta 28 pasatuko ditu bizitzako beharrak eta etxe bateko erosotasunak kopiatzeko ahaleginetan.

Ironia hauek ez zaizkio oharkabean pasatzen Crusoeri: behin eta berriro kolpatzen du bularra bere erruen damuz, halako portaera irrazionala hartzeagatik: “Ni, neure burua suntsitzeko jaio nintzen hau…”. Era berean, ironia hauek aditzera ematen dute “patua” edo “jainkoaren borondatea” lanean ari direla Crusoe askatzeko, baina ez bakarrik bere egoera horretatik, baina bere buruarengandik ere bai.

Bere baliabide hutsekin moldatzera behartuta, Crusoe jo eta ke hasten da biziraupenaren artea lantzen, eta estilo sortzaile eta berritzailea garatzen du. Harro dago bere zuhurtziaz eta lanerako grinaz: “Bizitza osoan ez nuen sekula lanabesik eskutan hartu; eta, denboraren buruan, lanaren lanaz, gogor saiatuz eta ahaleginduz, azkenean konturatu nintzen ez nuela behar nik egin ezin nezakeen gauzarik, batez ere tresna egokiak edukiz gero”. Lehen morroi alfer eta gibel handia izandakoak pazientzia eta lanerako setaren nolakotasunak bereganatuko ditu, eta bere lorpenen berri emango digu xehetasunekiko ardura ikaragarriaz.

Bizirik irauteko borroka –ikusiko du Crusoek— osasungarria da arimarentzat. Thoreauk bezala bere buruaz baliatzen eta naturarekin armonian bizitzen ikasiko du. Gizarteko balio arruntak gaindituta, honelako pentsamendu sakonak eskainiko dizkigu: “Munduko gauza on guztiak geuretzat erabilgarri diren neurrian bakarrik dira on… Erabil ditzakegun neurrian gozatzen dugu gauzez, ez gehiago”.

Alde askotatik Defoeren nobela gizakiaren izpirituaren menderakaiztasuna goraipatzeko nobela da. Azken ironia zera da: Crusoek zibilizazioaren arrasto oro galtzen duenean bihurtzen dela benetan gizakiago. Haren beldurrak, premiak eta nahiak ez dira indibidualak orain, unibertsalak baino. Berriro ere oinarrizko gauzetara itzuli behar izatean, gizakiaren instinturik onenen ispilu bihurtzen da, eta irakurleok konturatzen gara bere bizimodua erosoago egiteko egiten dituen ahalegin horiek guztiak ez direla materialismoaren adierazpide; aitzitik, estimulu eta segurtasun premia oinarrizkoa dira...

Diana Loercher Paziecky

1.4.4.10.1.3.1.              Aztertzeko modu bat

 

1.      Baieztapen tesia aurkitzea:

Testu honen baieztapen tesi nagusia hauxe da: “Robinson Crusoe lehen nobela “ez-fikziozkoa” da. Hala ere , testuak, baieztapen tesi hori aurrera atera eta gero, bigarren mailako tesia ere eskainiko digu; beranduago arituko gara horretaz.

 

2.      Predikatuaz:

Baieztapenak ematen digun predikatua agian behingo batean onar ez daitekeelakoan, beste subjektu batez jardungo du testuak; hain zuzen terminoa asmatu zen testuari aplikatuko du: Truman Capoteren Odol Hotzean. Subjektua aldatuz predikatua errazago definituko baitu. Beraz, autoreak uste du predikatua argudiagarri izan daitekeela.

 

3.      Nola definitzen duen predikatua, hots, “lehen nobela ez-fikziozkoa” izatea

Autoreak ezezkako definizioa erabiliko du. Ezezkako definizioak batzuetan balio digu basoa garbitzeko, hau da, irakurlea nahas lezaketen gauzak bidetik kentzeko, eta beste batzuetan, kasu honetan bezala, definitzen den kontzeptuak ez duenean baiezkako definizio errazik edo posiblerik. Autorea definitzen saiatzen den kontzeptua ondo ezarri gabeko definizioa denez, argitu behar digu zertan ez datzan, hain zuzen ere.

- Nobela ez izatea

a)      Defoeren ogibidea kazetaria izatea (kazetariek ez dute fikziorik(=nobelarik) idazten, mundu errealaz jarduten dute)

i.                     Literatura dirua egiteko bidea (ez da guk idazle batez izan ohi dugun irudi erromantikoa, mundu materialetik kanpo daudela edo)

b)      Selkirken istorioa benetako istorioa izatea

ii.                   Defoek bere burua hitzaurrean editore bezala agertzea

c)      Ondorioz fikzioa baino predikatu posible batzuk eskainiko digu Paztechyk:

iii. kontaera fikzionatua, autobiografia fikzionatua

Beraz, Paztechyren testutik atera daiteke testu baten izaera ez fikziozkoa idazlearen ogibidetik eta idazlearen borondatetik ekarri behar dela; Defoe editore bezala agertu zen aldetik eta kazetari diruzale zen aldetik ezin daiteke fikzioa izan. (Kontura zaitezte hemendik egin ahal izango geniokeela kontra, nahi izanez gero. Horregatik duzue garrantzizko definizioaren azterketa hau).

-         Nobela izatea: hemen ez digu baiezkako definiziorik ematen, baina bai zeintzuk nolakotasun dituen Defoeren obrak nobelari dagozkionak. Ondorioz, esan genezake definizio hau operazionala dela.

a)      Defoek libertate handiak hartu zituen Selkirken istorio errealetik aldentzeko:

i.                     urte iraupena luzatu zuen (Hau adibidea da, adibide zehatza, ikus beherago)

ii.                   Hainbat zehetasun daude istorioari sinesgarritasuna kentzen diotenak: hizkuntza ez ahaztea denbora guzti horretan, burua ez galtzea, emakumeez ez pentsatzea, eta abar. Azken hauek adibideak dira, liburutik atereak, beraz, zehatzak (eta hemen eztabaidatu daiteke adibide hauen tipikogarritasunaz edo tipikalitateaz: ea adibideok tipikoak direnentz sinesgarritasuna kentzeko).

Definizio operazionala da nobelak definizioz fikziozkoak diren arren, Paziechyk ez fikziozko elementuak nabarmendu nahi dituelako, alde batetik, eta bestetik ez diolako berak emandako etiketari tinko eusten, baina bai etiketa hori definitzeko eman dituen elementuei. Horregatik emango ditu “nobela ez-fikziozkoa”ren sinonimo batzuk: kazetaritza berria edo biografia konbentzionala.

Guzti honekin autoreak generoaren lausotasunaz dihardu, eta horrek bidea emango dio itxuraz bigarren mailako baieztapen bat egiteko

 

4.      Nobela, beste edozein interpretazio lerro bakarren gainetik, ironikoa da: “Oharkabean joango zaigu nobelako ironien sare korapilotsua”

a)      Nobela hau sailkatzerakoan, mundu guztia oker dago (ezekako definizioa)

Hemen autoreak berriro jarraituko dio hasieran emandako ezezkako definitzeko tankerari

i.                     Ez da (bakarrik) gazte literatura: Gazte literatura da abentura nobela den aldetik, baizik eta kezka sozial, politiko... (hemen suposatzen da umeak edo gazteak ez direla gauza kezka horietaz konturatzeko, eta beraz, helduen nobela dela)

ii.                   Interpretazio “burutsu”:

1)      biziraupenaren mitoa, (eta zertan datzan, hots, definizioa eta adibidea zelan uztartzen diren esaten duena)

2)      kapitalismoaren sorreraren alegoria,

3)      fabula puritanoa (konturatu zaitezte hemen ematen dituen adibideak hain zuzen gazte literatura ez sartzeko eman dituen arrazoien parafrasia direla, zelanbaiteko eskailera baten modukoa igoaz: gazte-literatura > alderdi askoko interpretazioak, baina lerro bakarrekoak > lerro askokoak = ironia)

b)      Baiezkakoa: nobela ironikoa da

iii.                  Crusoeren jakin-min asmoak bete beharrean, kontrakoa egiten du: isolamendua (adibideak dira, eta kritikariek adibide hauen tipikotasunaz eztabaidatuko dute, eta hemendik aterako dira irakurketa diferente guzti horiek)

iv.                 Erdi mailako bizimoduari eutsi beharrean nekazari bizimodua egingo du, azkenean bere erdi mailako bizimodura heldu ahal izateko. Bi adibide hauek iteratiboen antzekoak lirateke (autoreak deduzitutakoak diren heinean, hots, orokortasun maila bat duten heinean, hurrengo adibideari jazarriz)

v.                   Pertsonaiak erabiltzen dituen esaldiek ere horrelako ironia dakarte: “Ni, neure burua suntsitzeko jaio nintzen hau...” eta abar Hauek adibide zehatzen lekuan genituzke.

c)      Azkenik Crusoek egiten dituen ahaleginak bizirauteko autorea hirugarren baieztapen batera daramate. (Hau gehiago ere gara daiteke)

 

5.      Nobela gizakiaren izpirituaren menderakaiztasuna goraipatzeko nobela da.

Menderakaiztasun horretan sartzen da ironia ere bai. Autorea joan da hein batean ezaugarriak gehitzen nobelari, hots bere genustik bereizteko diferentzia eransten

 

Ondorio gisa esan genezake autorea saiatu dela, aipatu gabean, nobela honen modernotasuna azpimarratzen, generoaren definizioaren bidetik. Alde batetik –ezfikziozkoa da, gaur egungo generoa dena, bestetik ironikoa da, gaur egungo nobelek duten ezaugarria, eta azkenik gizakiaren izpirituaren menderakaiztasuna izan daiteke irizpide politikoan egon daitekeen gure gaur egungo munduaren ezaugarritzat hartu nahi genukeena.

1.5.                   Konparaketak eta hautakariak

 

1.     Konparaketak

1.1.   Argudiagarritasunaren mailak konparaketan

1.2.   Zelan egiten ditugun konparaketak

1.2.1. Konparaketa soilak

1.2.2. Konparaketa prestatu

1.2.3. Konparaketa metaforikoak

1.2.4. Kontraste soila: desberdintasuna adierazi

1.2.5. Konparatzea eta kontrastatzea, biak bat eta bera

1.2.6. Konparaketak eta kontrasteak mailaka

1.2.6.1. Batzuk gehiago dute eta bitzuk gutxiago dute

1.2.6.2. Definizio operazionala

1.2.6.3. Ebidentziak josiz, gehiago alde batean, gutxiago bestean

1.2.6.4. Batzuk berdin (berberak) dira

2.     Hautakariak

2.1.   Hautakari biribila: ez da argudiagarria

2.2.   Akastun hautakaria: argudiagarria

1.5.1.   Konparaketak: gauzek zeren antza duten

Baieztapen batzuek gauzen nolakotasuna edo existentzia oinarritzen dute zuzen zuzenean. Hala ere, gauzaren nolakotasunari hurreratzeko beste era bat gauzak zeren antza duen esatean datza. Baieztapen hauei konparaketa deitzen zaie. Konparaketa egitea artez eta natural-natural datorkigu. Alabaina, antzekotasunaz edo bereizgarritasunaz ohartzea gauza intuitiboa den arren, zerbaiten antzekotasunaren edo berezitasunaren alde eztabaidatzeak parte asko dituen jarduera da. Lehenago aztertuko dugu zertarako ikusi behar dugun zelan argudiatu konparaketa uztarri hartuta, eta gero begiratuko diegu konparaketa baieztapen desberdinei ikasteko zelan oinarritu behar diren

1.5.1.1.      Argudiagarritasunaren mailak konparaketan

Bi gauzen arteko antzekotasuna ez da bat ere argudiagarria izango mundu guztia (zure audientzia) aldez aurretik ados baldin badago antzekotasun horren gainean. Adibidez, “berdela eta txitxarroa oso antzekoak dira”, bai bada, bi-biak baitira arrain azulak. Honelako konparaketa batek irakurleari denbora entreteniturik ematen lagun diezaioke, baina ezer gutxi gehiago. Konparaketa gero eta argudiagarriagoa suertatuko da, zenbat eta konparatzen diren gauzak antzekotasun gutxiago dutela iruditu entzuleriari.

 

v      Nire logela nire ikaskideen antzekoa da.

v      “Izarren guda” filma “Ozeko Aztia” bezalakoa da.

v      Sukaldaritza frantsesa Txinatarra bezalakoa da

v      Gaur egungo merkatal guneak antzinako katedralak bezalakoak dira.

 

Irakurlearen hasierako erantzuna “gauza bi horiek ez dute zerikusirik” esaten denean, orduan daukagu konparaketa argudiagarri bat, zeinetan ezustezko antzekotasunak azaldu behar diren.

 

Gauza bera kontrasteez edo kontrajarpenez gabiltzala, bereizketa azpimarratzean, zenbat eta entzuleria konbentzituago egon bereizi nahi diren gauzak oso antzekoak direla orduan eta kontrastea edo bereizketa argudiagarriagoa izan. Kontraste argudio interesgarri batek bereizketak aurkituko ditu berez, itxura batean, antzekoak diren gauzetan. Beraz, konparaketan bezala, kontrastean ere bada argudiagarritasun mailarik:

 

v      Euskalerria Bulgariaz oso bestelakoa da

v      Squasha eta frontenisa ez dira berdinak

v      Esku-pilota amateurra ez da profesionala bezalakoa

v      Abertzaletasuna eta aberriarekiko isuria ez dira gauza bera.

v      Aste honetako legebiltzarra eta joan den astekoa guztiz bestelakoak dira.

1.5.1.1.1.    Ariketa

Zelan uste duzu erantzungo liekeela zure ikaskideez osaturiko entzuleria batek honoko baieztapenei?:

v      Zientzia ikastea historia ikastea bezalakoa da

v      Gara Argia bezalakoa da

v      Telebista ikustea zinemara joatea bezalakoa da

v      Patinatzea eskiatzea bezalakoa da

v      Squasha frontenisa bezalakoa da

 

Eta zelan erantzungo liekeen entzuleria horrek hurrengo jazarpenei?:

v      Kantari beltzak zuriengandik oso diferenteak dira

v      Gaur egungo ikasleek ez dute bat ere antzik orain dela hogei urtekoekin

v      Aberatsak gugandik oso bestelakoak dira

1.5.1.2.      Zelan egiten ditugun konparaketak

Konparaketa argudioan baieztapen zuzena baino apur bat konplikatuxeagoa da.

1.5.1.2.1.    Konparaketa soilak

Formarik sinpleena “X Y bezalakoa da” litzateke:

 

·         BMWa Mercedes-a bezalakoa da

·         Hogeigarren mendeko zientzia hamahirugarren mendeko erlijioa bezalakoa da

 

Hasteko, kontura zaitez ez direla berdin argudiagarri entzuleria guztien iritzirako. Baina, hori guztia eta ere, konparaketak eskakizun batzuk dauzka. Bi gauza erkatzen ditugunean ez gabiltza esaten erabat berdin direnik, baizik eta alderdiren batean konparagarri direla. Bestela esan, gure argudioak alderdi horiek aipatu beharko ditu, antzekotasun puntuak zeintzuk diren. Beraz, hasierako konparaketa baieztapenak beste baieztapen bat behintzat sortu beharko du:

 

·         Hogeigarren mendeko zientzia hamahirugarren mendeko erlijioa bezalakoa da.

·        Hogeigarren mendeko zientzia eta hamahirugarren mendeko erlijioa nazioarteko erakundeak dira bi-biak.

 

Orain prest zaude argudioari ekiteko. Dena den antzekotasun puntu gehiago aurki zenitzake, eta horrek zure argudioa beste bide batzuetatik gidatuko du:

 

·         Hogeigarren mendeko zientzialariek eta hamahirugarren mendeko elizgizonek biek dute euren hizkuntza pribatua

·         Biak, XX. mendeko zientzia eta XIII mendeko erlijioa, biztanleria gehienarentzako misteriotsuak dira

·         Biak ziren biztanle gurtuak

·         Biek eskaintzen dituzte prestigiozko karrerak

·        Biak dira salbaziorako sistematzat hartuak

1.5.1.2.1.1.            Konparaketaren hurrenkera prestatu

 

Konpara termino bat baino gehiago sortzen duzunean erabaki behar duzu zelan antolatuko duzun gero argudio osoa. Bi aukera nagusi ditugu.

 

Lehena, gai bati dagozkion konpara termino guztiak banan-banan hartu eta horietaz mintzatu, eta hurren beste gaiari dagozkionak. Lehenago, adibidez, hamahirugarren mendeko erlijioa zertan zen antzeko, eta gero beste atal batean XX mendekoarenak. Atal bakoitzean ordena berberean hartuko zenituzke puntuok.

 

Bigarrena, puntu bakoitza hartu eta gai biei dagokienez esan behar den guztia orduan aipatu. Adibidez, zergatik diot biek zutela hizkuntza pribatua. Orduan zure argudioak izango lituzke zenbat atal nola hainbat puntu, puntuko atala.

 

Zein egoeratan da bata beste antolamendua baino hobea? Punturik puntu joatea hobe da konparatzen dituzun gauzak erraz zatikatu daitezkeenean, objektuak direla, zein ideiak edo gertaerak. Puntuz puntu joatea oso antzekotasun zaila (entzuleriak erraz onartuko ez duena) daukazunean ere izan dakizuke baliagarri. Entzuleriaren erreakzioei aurre hartzeak behartuko zaitu konpara puntuok identifikatzen eta banan-banan tratatzen.

 

Aldiz, konparaketa osotasunean hartzea erabilgarriagoa da entitate osoak konparatzen dituzunean; biografiak adibidez. Unamunoren eta Sabino Aranaren biografiak konparatu behar badituzu alderdi batzuk ondo etorriko zaizkizu, biak bilbotarrak, biak industrializazio aurretiko jauntxoak, biak industrializazioari erantzuna sortu izana, etab. baina beste batzuk ez dira zertan konparatu: Unamunoren ama Bergarakoa izatea, adibidez. Zure helburua gauzak euren osotasunean konparatzea denez, alde bateko gaiari buruzko jardunak ebaluaketa bat emango dizu ondorio, ondorio hori beste gaiaren kontra jarriko da. Puntuak urkultzea ez da inportantea kasuan, entitatea bere osotasunean bai, aldiz.

 

Beraz, lehen antolaketa hobeto dagokio bi gertaera diferenteez ari zarenean, edota bi ipuin, biografia, edota narrazio bidezko bi gertaerez; zergatik, bada ez duzulako narrazioa apurtzen, eta narrazioek ez dutelako elkarrekiko erabateko simetria gordeko. Buruz buru ez doazen zehetasunak sartu nahi dituzunean, edota zure argudioan narrazioak zerikusirik duenean, hobe duzu gai bat hartzea eta gero bestea, puntuz puntu joan beharrean.

 

Benetako argudio konparaketak, benetako entzuleriei zuzenduak, askotan asimetrikoa dira, bai benetako entzuleriak gauza batzuk ezagunago dituelako zein entzuleria ezagunari hitz egitea zailagoa delako.

1.5.1.2.1.2.            Ariketa

Konparatu edo bereiztu, baina ikaskideei zuzenduta:

·          Lanean eman nuen uda / ikastaroak egiten eman nuen uda

·          Nire jaioterria han bizi nintzenean / nire jaioterria ikastetik bueltatu (-tzen) naizenean

·          Bisitatu dituzun eskolak.

1.5.1.2.2.    Konparaketa metaforikoak

Sail berean ez dauden bi gauzen arteko konparaketa egiten dugunean, ondo etor dakiguke konparaketa metaforikoa. Konparaketa metaforikoak konparaketa bakuna egiten du, puntu harrigarri bakarra ematen du argi berriaren pean.

·          Poesia ur dindirri bat da.

·          Nor bereganatu gabeko ezagutza elurrez estalitako frontoi bat bezalakoa da.

 

1.5.1.3.      Kontrastea

1.5.1.3.1.    Kontraste soila: desberdintasuna adierazi

Kontrasterik sinpleena “x ez da Y bezalakoa” esatea litzateke. Baina kontrasteak ez du zertan esan konparatzen diren gauzak erabat desberdinak direnik, bakarrik alderik badela euren artean.

·          Levisak eta Wranglersak ez dira berdinak

·          Levisak eta Wranglersak ez dira biak zurrunak

·          Levisak zurrunak dira; Wranglersak ez dira zurrunak

 

Behin kontrastea bi esaldi sinpleetara murriztuz gero, errazagoa duzu argudioa. Oro har, konparaketari buruz esandako guztiak kontrasterako ere balio dizu

1.5.1.3.2.    Konparatzea eta kontrastatzea, biak bat eta bera

Gogoratu konparaketak eta kontrasteak argudiagarriak izango direla zure entzuleriak kontrakoari eusten dionean, konparaketari jazartzen zaionean (oso gauza desberdintzat dituelako) edo gauza antzekotzat dituelako zuk bereizi nahi dituzun gauzak. Beraz, oso estrategia ona izaten da onartzea hasiera zure entzuleriak uste duena, eta gero “baina”k jartzen hastea, kontrastea eta konparaketa bi-biak erabiliz.

1.5.1.3.3.    Konparaketak eta mailakako kontrasteak

 

Konparaketa eta kontraste sinpleez bestetara, bi termino baino ez dituztenak, konparaketa mailakatuek hirugarren elementu bat ere badaukate agerian jarrita:

-         Bulego lana nekagarriagoa da bileratakoa baino

 

Adibidearekin baieztatzen ari naiz, ez bakarrik konparaketa bera, baizik eta bai bulegoko lana bai bileretan ibiltzea nekagarriak direla.Halako baieztapenak konparaketa sinplea edo kontrastea baino maila bat beheragotik hasiko dira; subjektu bien arteko antzekotasunen bat aipatzen dute. Mailakatutako konparaketek subjektu bien arteko antzekotasun terminoa aipatzen dute esplizituki; Mailadun konparaketetan baieztatzen dugu bi subjektuk nolakotasun edo kualitateren bat konpartitzen dutela, eta zenbaterainoko konpartitzea den esaten dugu. Konpartitze hori berdinezkoa izan daiteke (Ibai Xabier bezain azkarra da) edo desberdintasunezkoa (Terek Ibaik baino hobeto kontrolatzen du lasterketa).

1.5.1.3.3.1.            Batzuk gehiago dute eta bitzuk gutxiago dute

 

·          Gizonak emakumeak baino oldarragoak dira

·          Inperialismo Britainiarra Frantziar kolonialismoa baino arrakastatsuagoa izan zen

·          Bush Kaligula enperadore erromatarra baino boterearen goseago da

 

Honelako konparaketaren bat zure argudioaren ardatz balitz hona hemen izango zenituzkeen arazoak. Aurrena, bi gauzek nolakotasunen bat komunean dutelakoaren azpian, gauza biok konpara daitezkeela diozu. Mailadun konparaketak esan gabeko konparaketa sinplearen gainean dautzanez, oso erraz bota dakieke “ezin dituzu sagarrak eta laranjak konparatu” bezalako ateraldiren bat. Baieztapenean ezkutaturik eta hasieratik konparagarritasuna dago, puntu ahula dela ahaztu dakizukeenez, ondo dago gogoratzea, defendatu beharko bazenu ere. Eta konparaketa soila bezala oinarritu. (Egia esan, ezkutuko konparagarritasun hori izan daiteke zure argudioa: "Kaligula enperadorea Bush bezalakoa zen" edo kontrakoa "Bush Kaligula bezalakoa da".)

Bigarrena, mailakaturik datorren konparaketaren azpian bada suposaturik beste baieztapen bat. Ez bakarrik gauza biak konparagarritzat jotzen diren kontua, baizik eta biek dutela konparatzeko oinarria den hirugarren termino hori. Gizonak emakumeak baino oldarragoak baldin badira, biak dira oldarrak hein batean edo bestean.

Behin arazo hauek kontutan hartuta (eta euren defentsa gogoan erabilirik) has zaitezke hirugarren termino horren gehiagotasunaz edo gutxiagotasunaz mintzatzeko arazoari eustera. Esaten baduzu "nire lagunak baino liburu gehiago ditut" konparaburua kontatu daiteke, eta kito. Baina esaten baduzu "nire lagunak baino zentzun gehiago daukat" nola kontatzen da zentzun hori? Zentzun bezalako gauzak kontagarriak balira ez legoke argudiorik. Kontagarri ez direnez, gehiagotasunaren eta gutxiagotasunaren inpresioa emateko estrategiak asmatu beharko dituzu.

1.5.1.3.3.2.            Definizio operatiboa

Imajina ezazue ari zaretela “emakumeak ez dira gizonak bezain agresiboak dira” bezalako baieztapen bat aurrera atera nahian, zeina baita “gizonak emakumeak baino agresiboagoak dira” esatea legez. Eta lehen oztopo biak gainditurik dituzu: hots, suposatzen zabiltza emakumeak eta gizonak konparagarriak direla (1) eta gainera biak direla agresiboak (2). Orain mailaren arazoari egin beharko diozu aurre. Oldarra edo agresiboa izatea zelanbait kuantifikatzera heldu behar zara, ikus daitezkeen ekintza edo portaeretara itzuliz.

Has zaitezke oldarraren definizio operazionala emanez. Zenbat gizon eta emakume harrapatzen dituzte atxilo lapurreta armatuagatik? Zenbat gizonek eta emakumek hartzen dute parte kontaktu fisikoko kiroletan? Zenbat gizoni eta emakumeri jartzen dizkiote isunak gidatze arriskutsuagatik? Hizki etzanaz jarritako terminoek balio lezakete oldarrera edo agresibitatearen definizio operazional baterako. Behin definizio operazionala onartuz gero, ikerketa eginez eta estatistiketan oinarri harturik, argudioa ezarrita gera daiteke. Baina konturatu zaitez oldarraren definizioa kontu fisiko eta ikus daitezkeenetara mugatu duzula, eta ez adibidez berbaz oldarrera, eta holakoak.

1.5.1.3.3.2.1.                  Ebidentziak elkarri josiz, gehiago alde batean, gutxiago bestean

Gogoratu zure bigarren suposamendua zera dela, “Bai emakumeak eta bai gizonak, biak ala biak ere, neurri bateraino oldarrak dira”. Konposatu hori zati txikiagoetara ekar daiteke: “Gizonak oldarrak dira” eta “emakumeak oldarrak dira”. Alde batera bestera baino oinarri edo lagungarri gehiago atxikiz bilatzen ari zaren desberdintasunaren  inpresio hori lor zenezake. Inpresio hori sor daiteke “gehiago”ren aldea oinarrituz gauzen nolakotasunaz egiten genuen bezalatsu, definizioa adibide iteratibo edo maizkoekin konbinatuz. Berbarako:

 

-         “Gizonek euren frustrazio egonezin fisiko bihurtzen dute” (behe mailako orokortzea, adibidera heltzen ez dena)

-         “Behatu gizonak zain daudenean ilara batean, oin batetik bestera dabiltza zabuka, bueltaka dabiltza, eta holakoak” (adibide iteratiboa edo maizkoa)

-         “Behin ikusi nituen bi gizon eztabaidatzen jesarleku bategatik eta bultzaka bukatu zuten” (adibide zehatza)

 

Esaldi guztiok erabil daitezke baieztatzeko gizonak oldarrak direla. Holako esaldiak alde batean metatzeak ere gehiagoren inpresioa sortzen du, gizonen oldarkeriaren gainean gehiago esateak iradokitzen du gizonen oldarrera handiago dela. Eta kontrakoa, emakumeen oldarkeriaren gainean ebidentzia gutxi aurkitzeak emakumeen oldarkeria gutxia edo txikia dela dakar.

Noski, gutxi esateak ez du esangura gutxi esateko dagoenik; ezin duzu inoiz suposatu zure ezjakintasunak ebidentziarik eza dakarrenik, edota entzuleria ez dela desorekaz konturatuko. Dena den, argudioan esaten dituzun esaldiek gehiago dakarte inplizituki esplizituki esaten dutena baino. Gizonen gaineko esaldi guztiek ez dute ezer esaten emakumeen gainean, baina inplizituki dakarte emakumeek kontrara jokatzen dutela.. Beraz, aldez edo moldez, alde bateko baieztapen batek lan bikoitza egiten du.

1.5.1.3.3.2.2.                  Batzuk berdin (berberak) dira besterik gabe

 

·        Nire etxeko patioa igerileku olinpikoa bezain luzea da. (datua)

·        Alkohola gasolioa bezain eraginkorra da (ia datua)

·        Kazetaritza Zuzenbidea bezain gainezka dagoen profesioa da.

·        Langabezia inflazioa bezain arazo larria da

·        Arteta Maeztu bezain esku fina zen.

·        Altmanen filmak Bergmanenak bezain nahasgarriak dira.

·        Dokumentatu gabeko arte objektuak erosten dituzten arte biltzaileak arte lapurrak bezain moralki errudunak dira.

 

Goiko baieztapenen modukoren bat ari bazara aurrera atera nahian, zure entzuleriak zer ulertu lezakeen aztertu beharko duzu. “Langabezia inflazioa bezain arazo larria da” bezalako baieztapen batek bi esangura izan ditzake: 'bi-biak, inflazioa eta langabezia arazo larriak dira' esan nahi baduzu, arazoa aurkezteko modu bat baino ez da. Beraz konposatu bat aurkezteko modua izanik, banan banaka egitea bezalakoa da.

 

Alabaina, berdintasunezko baieztapenok beste esangura bat era erakutsi ahal dute: konparaketa sinpleetara ekar daitezke. "Altmanen filmak Bergmannenak bezain nahasgarriak dira" badiozu, 'Altmanen filmek sortzen duten nahasgarritasuna eta Bergamenenak sortzen dutena berdinak dira' esan gurako duzu; zuzendariek biek ikuslearengan sortzen duten nahasmendua ez dela agian erabat-erabat berbera, baina antzekotasun puntu ugari dituztela, alegia. Zuzendari bion filmak nahasgarriak direla esan gurako bagenu, nahasmendua diferentea izan liteke batengan eta bestearengan. Baina berdintasunezko baieztapena aurrera eramaten ari bagara, orduan zuzendari biok sortzen duten nahasmendu moduak antzekoa izan beharko du.

 

Inoiz edo behin, berdintasunezko baieztapen batek horixe esan nahi du, bi gauza berdinak direla, datua edo erdi-datua aurkezten duenean: nire etxeko patioa igerileku olinpikoa bezain luzea da. Baina, baita baieztapen argudiagarriagoetan ere, berbarako azken adibidean, esaten ari zara bi terminook antzekoak direla. Horretarako hirugarren terminoa edo konparaburua kontu handiz definitu beharko duzu. Zer da "moralki erruduna"? Behin hori eginda, biek, lapurrak eta erosleak, izan dezakete erruduntasun kantitate bera.

1.5.2.   Hautakariak

Hautatzea bidegurutze bat bezalakoa da. Bide bat edo bestea hartu behar duzu, ezin dituzu biak hartu, eta errakuntza batek ondorio larriak izan ditzake. Hautakariek aukeren multzo bat ezin batera daitezkeen alternatibetan banatzen dute. Logika liburuek asko dute esateko tankera honetako proposizioen gainean, baina gutxitan ageri zaizkigu eguneroko argudioaren baieztapen giltzarri edo nagusi legez.

1.5.2.1.      Hautakari biribila: ez da argudiagarria

 

·        Koldo Lohitzunen da edo ez da

·        Gizona hil zuen edo ez zuen hil

·        Dodoa desagertu zen edo ez zen desagertu.

 

Proposiziook pentsamenduaren legeari argi baino ez diote egiten: gauza bat ezin da izan eta ez izan aldi berean. Koldo ezin da Lohitzunen egon eta ez egon aldi berean. Dodoak edo espezie desagertua dira edo ez dira, baina ezin biak batera. Normalean ez dago zertan argudiatu hautakari borobilaren gainean; berez da. Baina agian proposizioaren erdi bat egiaztatu nahi izango duzu. "Koldo Lohitzunen da, oraintxe bertan deitu diot telefonoz".

1.5.2.2.       Akastun hautakaria: argudiagarria

 

·        Udaletxeko hauteskundeetara aurkeztuko da edo ez da aurkeztuko

·        Edo erruduna edo errugabea da.

·        Arabiako Lawrence edo heroia zen edo zoroa.

·        Edo kanpo politika propioa garatzen dugu edo EEBBen mende gaude.

·        Bi eratako armairuak daude, sitsak jandakoak edo sitsak jango dituenak. (propaganda paper batetik aterea)

 

Hautaketa bat argudiagarria da aipatzen dituen bi alternatibak ez direnean izan litezkeen bakarrak. Logikoek alde batera uzten dituzte hautakariok, ilogikotzat hartzen baitituzte, darabilten lan esparrua estuegia eta zorrotzegia delako hizkuntza aztertzeko, hala esaten dute: "Zelan diozu bada, X edo Y, zentzuak diotsunean beste aukerarik egonik X edo Y ezin dela egia izan?" Hala ere, berez zirt edo zarteko ez den hautaketa bat argudia daiteke; legez, horixe argudia daitekeena, hain zuzen hertsia edo biribila ez delako. Biribila edo bere buruari argi egiten diona balitz, ezingo genuke argudiatu, bakarrik egiaztatu.

 

Akastun hautakaria tresna erretorikotzat jotzea hobe da, zerbait azaltzeko bidea, azpimarratzeko balio duena eta hartzailearen pentsaerari euskarria emango diona. Hautakariak aukera mugatuetan pentsatzera behartuko du irakurlea. Aukeretako bat aurrera bultzatzeari ekingo diozu, eta bestea atzera botatzeari, argudio guztia bi aukeren arteko lehia balitz legez. Beste aukerak ez dira ezta hautaketan sartzen ere. Hala argudiatzeari lotzen zatzaizkionean hautaketak bi baieztapenetara datoz, bata baiezkoa eta bestea ezezkoa:

 

Lawrence Arabiako edo heroia zen edo zoroa

 


                 

Lawrence heroia zen          Lawrence ez zen zoroa

 

Edo kontrakarra:

 

Lawrence ez zen heroia      →       Lawrence zoroa zen

 

Entzuleek hautakaria onartuko dutela uste baduzu, ekingo diozu baiezkoa edo ezezkoa oinarritzeari. Berez, horixe da egin behar duzuna lehenik eta behin, galdera hauxe egin zeure buruari: suposa dezaket neure irakurleak onartuko didatela hautakaria, ala hautakaria bere defendatu beharko dut hasi aurretik?

 

Baldin hasi aurretik hautakariak defendatu beharra badauka, ezarri beharko duzu aurkeztu dituzun hauta terminoak ustez izan litezkeen bakarrak direla, posibilitate errealisten zatia betetzen dutela. Adibidez, zergatik ezin dugu pentsatu Lawrence berbalapiko bat zela, edo ingurunekoen emaitza, heroia edo zoroa izan beharrean? Posibilitate horiek behera bota behar dira: "Lawrence ez zen berbalapiko bat zeren…" edota "Lawrence Arabiako ez zen inguruaren emaitza zeren..."

 

Behin aukera lehiakideak bidetik alboratu dituzunean bigarren urratserako prest zaude. Irakurle batek pentsa lezake, zergatik ezin zen Arabiako Lawrence biak izan, heroia eta zoroa? Zergatik ezin dira aukera biak egia izan aldi berean, zergatik pentsatu behar dut hauta termino biok elkar baztertzen dutela? Baina hau gaitza da garbitzen. Definizioaren uretan murgilduko zaitu. Adibidez, heroitasunaren definizio bat eman beharko duzu zeinek argi baztertzen duen zorotasunaren posibilitatea, esanez bezala heroitasunak buru argia eskatzen duela edo antzekoren bat. Bestela esan, definizio zuhurraren bitartez akastun hautakaria hautakari biribiletik ahalik eta gertuen ekartzen dendatuko zara.

 

Behin arazo hauek konponduta, aurrera jo bi zatitan apurtu duzun hautakariaren alde bat defendatuz eta bestea atzera boteaz. Gogoratu ez diozula bakoitzari denbora berdina zertan eskaini. Legez, bakarrik defendatu behar duzu alde bat. Lawrence heroia zela defendatzen baduzu, beste aukera berez lotuko da bazterturik. Guztiarekin ere, ez baduzu zure irakurlearen eliminazio ahalmen logikoen mende egon nahi, hobe duzu beste aukera zuk zeuk errefusatzea.

1.5.2.2.1.    Ariketa
1.5.2.2.1.1.            Limurtzen ote zaitu testu honek?

 

Historiak erakusten digu gerrak bi taldetan bereizten direla, bidezkoak eta bidegabeak. Aurrerakoiak diren gerra guztiak bidezkoak dira, eta aurrerapena eragozten duten gerra guztiak, berriz, bidegabeak. Gu, komunistok, aurrerapena eragozten duten gerra bidegabe guztien kontra gaude. Bestetik, komunistok bidezko gerren alde egon ez ezik, modu aktiboan hartzen dugu parte berorietan. Gerra bidegabeei dagokienez, Lehen Mundu Gerran, esate baterako, alde biak interes inperialisten alde borrokatu ziren, eta, beraz, mundu guztiko komunistek gogor egin zioten kontra gerra horri. Honelako gerra bati kontra egiteko modua zera da, gerra piztu baino lehenago ahal den guztia egitea berori galarazteko, eta, behin piztu ondoren, gerrari gerraren bidez kontra egitea, gerra bidegabeari gerra bidezkoaz erantzutea, hori posiblea den guztietan.

-Mao Tse-tung

1.5.2.2.1.2.            Konparaketaren argudiagarritasuna

 

Zenbateraino da konparaketa argudiagarria? Bata bestearen alboan jar ote daitezke terminook? Zein da konparaketa bakoitzaren helburua? Kautan har ezazu autore bakoitzak testuari ematen dion hurrenkera.

 

Jo dezagun tribu primitibo batek Empire State Building-en kopia bat eraiki beharko lukeela, gelaz gela, jatorrizko eraikina edo haren argazkirik behin ere ikusi barik: halakoxe egoeran daude zientzialariak. Euren planoak ere, ezinbestean, benetako planoetara hurbiltzeko saio zakar bat baino ez dira, bidaiari interesatuek emandako azalpen ugari eta askotan kontrajarriak oinarri hartuta sortuak. Eraikina egiten hasi ahal izateko, informazio horietako batzuk baztertu egin beharko dira oker edo ezinak direlakoan, eta hasierako eraikuntzak hostozko etxola handiak besterik ez dira izango ia. Tribuak sofistikazioa lortu ahala, eta datuak era metodikoan bildu bezala, hasierako kopiak suntsitu beharra izango du (beti ere, eztabaida gogorren ostean), eta horien ordez bertsio eguneratuagoak egiten joango da. 300 urteko lanaren ostean ere oso zalantzazkoa izango da ordura arte lortutako Empire State Building-aren kopia jatorrizkoaren oso bertsio egokia izango ote den; ordea, kontrakoa frogatzen duen ezagutza argirik ez daukan bitartean, tribuak halakotzat hartu beharko du (eta ezikusia egingo die bidaiari xelebreen ipuinei, bertsio horretara moldatu ezin dituenean ).

—E. J. DuPraw, Cell and Molecular Biology. [Biologia Zelular eta Molekularra].

1.6.                   Argudioaren egiaztatzea

Sinetsiko ote zenioke Barakaldon lurperatu diren hondakinek ez dakartela kalterik dioenari, jakinda kimikaz eta ekologiaz ez dakiela ezer? Gabiltzan gai honetan, arazoa honetara dator, erabakitzea zelan edo zergatik sinesten ditugun argudioak. Eduki beharrekoa duzu ebidentzia sendo askorik gauzen nolakotasunaz egin duzun baieztapena edo gero datorren kausazko epaia oinarritzeko. Ezerk ez du ordezkatuko ezagutza sendoa. Alabaina, ezagutza horri ahalik eta onera handiena ateratzeko zure entzuleek ere jakin beharko lukete ezagutza hori hortxe dagoela egon. Hemen ez gara arituko ea zelan lor genezakeen ezagutza, hori diziplina bakoitzari baitagokio, baizik eta ezagutza horrek zelan behar lukeen argudioan ageri.

 

Zelan azaldu zure irakurleei ebidentzia nahikoa duzula burutara ematen zabiltzan baieztapena oinarritzeko? hortxe dago koska. Zuzenean ere, esan ahalko zenieke baietz, badakizula horretaz, esperientzia duzula kontu horietan, azaldu nola eraman duzun aurrera ikerketa bera, irakurri dituzun liburuak aipatu, eta abar. Aitzitik, ez hain ageriko ere egin zenezake, erakutsiz irakurleak zugan espero duen zure oinarriaren sakona, gero, bere sinesberatasunarekin ordainduko dizuna, baina, hori bai, inor tenteltzat jo barik.

 

Lehen galdera hauxe da, zein da zure irakurlearen jakintza maila zurearekin erkaturik? Zenbat dakite zure hartzaileek, zuk baino gehiago, gutxiago ala berdin antzera? Baldin eta zuk baino gehiago badakite, zure eginkizun nagusia izango da erakustea gai horretaz hitz egiteko lain behintzat badakizula. Zaila da gai batez zuk baino gehiago dakitenei hitz egitea; era horretakoak dira eskolarako idazten dituzun lan eta azterketak, gai horretaz zuk baino gehiago dakiten zure irakasleei zuzentzen baitzatzaizkie. Horrelakoetan dakizuna erakutsi egin behar duzu, normalean honetara: (1) diziplina horretan dauden garrantzizko terminoak definituz, (2) adituen lanak aipatuz, eta (3) autore eta liburu egokiak aipatuz.Gutxi gora behera antzera erakutsiko duzu zure jakintza entzuleriak zuk beste baldin badaki.

 

Baina zuk baino gutxiago baldin badaki oso bestelako arazoak izango dituzu. Ezin dituzu aipatu entzuleek irakurri ez dituzten liburuak (zoritxarrez gure intelektualek gehienetan erabiltzen duten mekanismoa duzue berau), pedantetzat hartuko ez bazaituzte, edota iraindurik sentituko ez badira (gogoratu, bide batez, beti iruditzen zaigula eskandalosoa, barkaezina eta funtsezkoa lagun hurkoak ez dakiena[25]). Aitzitik, egin behar duzuna zera da, termino ezezagun oro, kontzeptu berri guzti, izen edo liburu edo teknika bakoitza identifikatu eta definitu (ez baduzu gure museotako testu "inutilak" bezalakorik sortu bederen). Oinarri nahikoa eman behar duzu, zure irakurleek gauza ezezagunak testuinguru ezagunetan koka ditzaten. Aurrera atera nahian zabiltzan argudio hura informazio espezifikoaren pentsura edo menera baldin badago, zure entzuleek informazio hori dutenik ezin duzularik suposatu, gelditu une batez, hartu astia eta jakinaren gainean jarri beharko dituzu.

1.6.1.   Lehenago Burmuina Eskanerretik Iragazi

Beraz, dugun arazo larria hauxe da, irakurleei informazioa eskaintzea era sinesgarri batean. Pentsa dezagun zelan erantzuten dugun guk geuk informazioren bat datu balitz bezala agertzen zaigunean. Erantzuna ordurako gogoan darabilzunaren araberakoa izango da. Datutzat onartuko dituzu aurretiaz datutzat onartu duzunarekin bat egiten duten baieztapenak. Bada gure kulturan edonork jakin uste lezakeen daturik, zeren eta, berez, konturatu orduko hasiak baikinen gauzak gogoan gordetzen[26]. Horietako batzuk ez dute esperientzia eta denboraren iragatea gaindituko: Olentzero azkenean ez zen ikazkin bat, eta ez zen egia Txominen aita mozorrotzen zela Olentzeroz ikastolako jaian benetako Olentzerok lan handia zeukalako. Zaharragoak edo esperientzia edo jakituria handiagokoak izan ahala horietako datu asko atzera botako ditugu; edo informazio berria zeureganatuko duzu eta zaharra eraberritu.

 

Orain egin dezagun norbaitek datu berri bat aipatzen dizula, zelan erantzungo diozu? ba lehenago burmuina eskanerretik iragaziko duzu, bilatzeko horren antza duen zerbait, datu berriarekin bat etor daitekeena. Datu batzuek ez dira bat etorriko eskanerraren lehen iragaziarekin. Adibidez, esaten badizute marrazo zuri batek buelta eman diola Baionako arrantza bapore bati Lohitzunera sartzeko zela, eta Telebistatik ohituta gaudenez marrazo zuriak Karibeko eta holako uretan ikusten, eta ez Euskalerriko uretan, bada penaz sinetsiko dugu. Berriz, aldez aurretik esaten badizute marrazo zuria berez itsaso guztietan dabilela, eta gero gehitu Lohitzunen gertatutakoa, segurutik samurrago sinetsiko duzu (gogoratu Kiwiaren testua).

 

Beraz, hitzetara ekartzeko modua hain izan daitekeenez garrantzi handikoa, datutzat aurkeztu nahi duzun baieztapenari zure entzuleriak egingo dion eskaner iragazketa aldez aurretik ikusten saiatu beharko duzu. Zenbateko argitasunak eta garbitasunak emango dituzun zure entzuleriaz duzun ezagutzak esango dizu Ba al dakite? jakin badakite baieztapen hutsarekin nahikoa izango da. Datua ez bada hain begien bistakoa, segurutik ez du lehen eskaner iragazi hura gaindituko eta argitu eta nolakotu beharko duzu hobeto zabiltzan datu hori. "Mauna Kea munduko mendirik altuena da" geografo profesionalei ez bazatzaizkie zuzentzen, hobe duzu gehitzea, "itsasoaren beherengo aldetik neurtuta".

1.6.2.   Zelan Egiaztatu Baieztapena Argudioa Denentz

Batzuetan ez da nahikoa poliki hitzetara ekartzearekin entzuleriaren eskanerra gainditzeko. Esan nahi duzuna baieztapenarekin duen lotura erakutsi beharko duzu. Datua egiaztatu daitekeen baieztapena da, hori lehendik ere esan dugu. Batzuetan egiaztatze horrek zure argudioaren ageriko zatia izan beharko du. Nola egin? Ba zu zeu limurtu zaituen egiaztatzea azaldu. Labur esan, konbentzitu zara era hauetara: (1) edo zeuk ikusi edo bizi egin dituzu, (2) edo sinisten duzun norbaitek kontatu dizu eurok zer ikusi eta bizi izan duten, edo (3) adituek gauza horiek azaldu egin dituzte liburu, artikulu, hiztegi eta holakoetan.

1.6.2.1.       Esperientzia pertsonalaren araberako egiaztatzea

Idatziko dituzun hainbat eta hainbat argudio bizitzan gertatu zaizkizunetik sortuko dira: adib. eskolako liburutegiak zabalik egon behar lukeela luzeago, izan daiteke gai bat, zeren, inoiz larunbat iluntzen batean etorri eta itxita aurkitu baituzu. Esperientzia hauek guztiok datuak dira eurenez. Gertatu egin zaizkizu. Argudioaren gaia zure esperientziatik sortu denean, bizipen horiek datutzat jo zenitzake, eta argudioan erabili gainera. Eta zein da modurik egokiena horiek guztiak erabiltzeko?: Hau izan daiteke hurrenkera egokia: konta ezazu, zehatz zer gertatu zaizun, lekua eta ordua eta ingurukoak aipatuz, baina gorde sentimenduak hurrengo baterako. Bestela erkatu bi kontaera hauek, eta ikusiko duzu zer esan gura dudan sentimenduak gordetzearekin:

 

Joan den astean hirigunera joan nintzen autoz. Denbora piloa eman nuen aparkatzeko lekurik aurkitu ezinik. Sutan nengoen, txo. Gora eta behera bueltaka, gero eta haserreago. Aurpegi osoa izerditan neukan, eta tomatea baino gorriago nengoen. Hain nengoen amorratuta juramentuka hasi nintzela. Hori bai esperientzia!

 

*          *          *          *

Joan den asteazken goizean dermatologoarenera joan behar izan nuen. Hogei minutuko aurretiaz heldu nintzen hirigunera, baina hamabost minutu berandu heldu nintzen kontsultara. Hainbat kaletan gora eta behera ibili nintzen Glennland eraikinaren inguruan kontagailu baten bila, baina leku guzti-guztiak hartuta zeuden. Garner eta Fraser kaleetako aparkaleku publiko biak arakatu nituen: biak beteta. Ordainduzko aparkalekuko bost pisuei buelta eta buelta ibili nintzen: hori ere beteta. Andre nagusi bi Mercedes hori baten alboan zeuden berbetan, eta, esperantzaz beterik, bost minutu eman nituen autoaren alboan bigarren lerroan aparkatuta. Mercedesean sartu beharrean, halako batean alde egin zuten. Azkenean Centre Hardware dendaguneko “bezeroentzako” aparkalekuan utzi nuen kotxea, legez kanpo, eta ticketa hartu nuen.

 

Dena da alperrekoa eta eraginik gabea lehen paragrafoan. Idazkera lausoa da, zehaztugabea eta klixez josia. Baina, are handiagoa dena, zerbait gertatu dela burutara ematea helburu duen testua izanda, duen argudio oinarria bereziki alferrekoa da; ez du bizipena datu bezala egiaztatzen. Bizipenaren benetakotasunaz limurtu dituzunean entzuleak, orduantxe jar zaitezke bizipen horrek sortu dizkizun barruko sentimenduak azalera ekartzen, ez lehenago. Eta aldiz, zenbat eta tipikoagoa, ohikoagoa izan zure bizipena, hau da zure irakurleei eurei ere gertatzeko modukoa, orduan eta hobeto.

1.6.2.2.      Esamesen edo entzundakoaren arabera egiaztatzea (omen)

Esamesak, zurrumurruak, bolo-bolo dabilen kontuak adiera negatiboak ditu, oro har, oinarri gabeki izena kentzearekin lotzen ditugu. Baina hartzen badugu zentzurik zabalenean, "entzundakoa" erabil genezake beste norbaitek esan diguna izendatzeko. Norbaitek datuetan oinarritutako baieztapena egin ahal dizu, edo kontatu beste norbaitek berari datuetan oinarritutako baieztapena egin diola, eta abar. Baina, “omen” hauen bidez egunean-egunean informazio piloa eskuratu arren, "omen" hauek guztiak ezin dituzu bueltan egiaztatutako datutzat erabili, nahiz eta asko fidatu zure iturriez. Baieztapen garau bat ere ez da datu, hala esan dizutelako eta beste barik.

 

Epaitegiak bezalako leku formaletan eta egoera zurrunetan onartezina den arren, “omen” zabal erabili ohi da argudioetan egiaztatzeko iturri legez. Definitu dezagun “omen” gure arterako honetara: beste norbaiten lehen eskuko bizipenaren berri ematea. Beraz, hori ez dago oso aldenduta norberari gertatutakoa kontatzetik, bakarrik oraingotan bizipena zuzenean zure-zurea izan beharrean, beste norbaitena izatea, hori guztia. Horrek esan gura du zure bizipen zuzena besteentzako omen edo entzundako kontu bilakatuko dela, eta beste norbaitek kontatu dizunean gertatutakoa eta zuk gertaera hori kontatzean bi aldiz dela “omen” zure irakurleentzat. Zure irakurleek sinetsiko dizute zure “omen” hori zugan duten konfiantzagatik bakarrik, eta horretarako agertu beharko diezu zure iturria erabat fidagarria dela. Noski, ez genuke “entzun dudanez"ik onartuko ez balitz ez dugulako uste gure iturriak ez duela bat ere helbururik guri ziria sartzeko edota ez diotela berari lehenago ziria sartu.

 

Beraz, arazoa honetara dator: zein baldintzapetan jarriko dugu gure ustea entzundakotik datozen egiaztatzeetan? Horretan, senak azalduko dizkigu zein egoerari hartu susmoa edo sunda: adibidez hartuko diegu sunda egia izateko onegiak diren istorioei (“beti irabazten dut musean”), edota oroimenaren zehaztasun larregia (ikus. Mikela Elizagiren kontuak), “eta orduan nik esan nion…eta berak…eta nik…eta orduan berak bertso hauek bota zizkidan…” Normalean ez dugu uste oroimenak elkarrizketa zati luzeak eta zehatzak gogoratu ahal dituenik, ez bada Mikelaren kasu berezia.

 

Hori bai, behin pertsona bat gezur potolo batean harrapatua baldin bada, haren hurrengo lekukotasunak oro jarriko ditugu ezbaian. Hala ere, egunerokoagoa eta arruntagoa da "egia apaintzea" gezur biribila botatzea baino. Baten batzuetan apaintzea ez da egia dramatizatzeko edo biziagotzeko hizkuntzaren erabilera laxoa baizik: "gure umeekin zoratu egin behar zait" edota "gau oso-osoan nabil jaikita harantz eta honantz begirik behin ere bildu gabe". Honelako apaindurak bizitza biziagotzen dute, eta ez ditugu normalean zalantzatan jartzen. Baina, entzundakoan oinarritu behar dugunean datu baten egiaztapena, apainketari legokiokeena baino zehaztasun handiagoa eskatuko genioke gure iturriari: "Non zeunden hilketa gertatu zen orduan?" "Ba luzetsita ordutan ezagun baten zain".

 

Omenetik edo entzundakotik egiaztatze hori objektibitatera dator lekukoaren gaitasunarekin. Gertaera bat azaltzeko, lehenago gertaera horretaz ohartu edo jabetu beharko duzu, eta hainbat  eragilek desitxuratuko dizute oharmena; lehendabizi ikuspegi pertsonalak iragaziko dizu gertaera: zure gustuko kiroleko ekipoa galtzen dagoela ikusten baduzu, objektiboa izango al zara ba arbitroei dagokienez?

 

Beraz, lekukotasuna erabiliko baduzu, ziur egon beharko duzu zure lekukoa gertaeraren tokian bertan egon izanaz, eta gertaera hori ulertzeko kapaz asko nahikoa dela. Kontura zaitez honek zer dakarren berarekin: eman ahalko zenuke Japoniako Dietako (legebiltzarreko) gertaera baten berri hizkuntza jakin ezean? Baina are alderagoko konturik ere: ba al dakizu beti zer egiten dizuten medikuek osasun azterketa egiten dizutenean? Aldez aurretiko ezagutza handi behar izaten da bakar bakarrik gertaera batez ohartzeko gai izateko.

 

Entzundakotik egiaztatutakoa inprimatua denean, sinesgarriagoa suertatzen da iturria identifikatzen denean, eta badira zenbait konbentzio identifikatze egokia zertan datzan ezagutzeko. Entzundakoa azpimarratzeko kontalariaren gaineko baieztapenen bitartez sendotu daiteke: "Nire ezagun bat Zubizarretaren emaztearen txikitako lagunaren ezaguna da, eta dio..." Noski, zure iturriaz zalantza egiteko arrazoiren bat baldin baduzu, kontatutakotik egiaztatzea ez da aurrerantzean nahikoa izango. Bestetarako egiaztatzea beharko duzu. "Egia apaintzaile" susmagarriak galdera eszeptikoak sortzen ditu (adib. txantxetan "zenbat kintal zituela atrapatu zenuen bokarta hark diozu?" "bai 10 kilometrotako olatuak Mundakan, neuk ere badakit"): pentsa ezazue besteak beste zertarako eraman kamerak Everest igotzen denean.

 

Beste inoren lepotik eskuratu duzun datua idatzizkoan agertzeko bezain garrantzizkoa baldin bada, beti dago hobeto haren zehaztasunari buruz susmotan ibiltzea inozenteegia izatea baino. Entzundakotik sortutako argudioetan sinesgarriena autoritatetiko argudioa da.

1.6.2.3.      Autoritatearen araberako egiaztatzea

Zer da autoritatea (latineko AUCTOR-etik)? Pertsona edo iturri bat, informazio ona eta ondo oinarritutako iritziak emateko fama duena.

 

Unean uneko, gaur-gaurko informazioa bilatu behar dugunean egunkari edo aldizkarietara jo behar izaten dugu, halako informazioak oraindik iritsi barik daudelako erreferentzia liburuetara (hiztegi, entziklopedia eta halakoetara). Hala ere, egunkari eta aldizkariek fidagarritasun maila diferenteak izaten dituzte. Gogoan eduki behar da irakurleria zabalarentzako aldizkariek sarritan gertaerak era batera edo bestera bihurtu edo handitzen dituztela, edota xehetasun aspergarri baina garrantzitsuak bazter uzten dituztela, irakurleak entretenitzeko. Ez genituzke halako aldizkariak huts-hutsean erabili behar datuak egiaztatzeko. Telebista ere oso fidagarriak ez diren iturrien talde horretan sartzen da. Telebistako informazioaz ez gara beste barik fidatu behar, eta ez genuke informazio hori autoritatezkotzat hartu behar. Telebistan denborak agintzen du, eta horregatik areago desitxuratzen ditu gauzak letra inprimatuak baino. Ezin baduzu elkarrizketa, dokumental edo hitzaldiaren transkripzio osoa edo bideo-zinta lortu, ez aipatu telebistako programa bat informazio bat egiaztatzeko iturritzat.

 

Gai batean aditua den pertsona  ere izan daiteke autoritatea. Arlo jakin bateko informazioa behar duzunean adituak nortzuk diren ikertu beharko duzu. Hala ere, kontuz: ez pentsatu gai jakin baten gainean liburu bat idatzi duen edozein pertsona horretan aditua denik. Autore baten fidagarritasuna neurtzeko, hasteko begira zenezake zer gehiago argitaratu duen. Liburu baten fidagarritasuna neurtzeko beste bide bat zera da, liburu horren erreseinak irakurtzea liburuak adituei ebaluatzeko ematen dizkieten egunkari edo aldizkarietan. Liburuak berak ere emango dizkizu bere fidagarritasunaren zantzu batzuk. Jakina, zenbat eta gehiago jakin norberak gai batez, orduan eta errazago antzemango dio kalitate maila liburuari.

 

Zurea ez den zerbait diozunean, aipatu datu edo argumentu hori eman duen autoritatea orripeko oharretan, testuaren barruko aipamenetan edo zure argumentuen azalpenaren barruan.

 

Gauzak behar bezala dokumentatzea zintzotasun intelektualak eskatzen duen gauza da, baina horretaz gain irakurleenganako errespetuaren seinale ere bada. Izan ere, horrela erakusten duzu irakurleak jende zuhur eta buru argikotzat hartzen dituzula.

1.6.2.3.1.    Ariketa: aztertu testuok

Datuen baieztapenak identifikatu itzazu hurrengo testuetan. Zein egiaztatu dira eta zein ez. Autorea eta argitaratu diren lekuak kautan harturik, baieztapenok ez egiaztatzeak ekarriko lieke sinesgarritasunaren galerarik?

 

New Yorkeko Nekazaritza Estatistiketako Zerbitzuak joan den astean argitaratutako datuen arabera, New Yorkeko baserriek inoiz baino abelburu gutxiago daukate gaur egun, estatu horretan 1867an horren gaineko datuak gordetzen hasi zirenez geroztik. Estatistika Zerbitzuari jarraiki, urtarrilaren 1ean haragitarako eta esnetarako abelburuak 1’7 milioi ziren, hau da, aurreko urtean baino ehuneko 1’8 gutxiago. Kopururik altuena 1888an izan zuten: 2’6 milioi abelburu.

Don Keating nekazaritza-estatistikan adituak azaldu duenez, beherakadaren arrazoi nagusia esne behi kopuruaren murrizketa izan da, esne soberakina mozteko programa federalaren ondorioa dena. Programa federala 1’8 mila milioi dolar kostatu da, zati bat baserritarrek eurek ordaindurik. Programari jarraiki, 14.000 bat nekazarik 1986 eta 1987 bitartean 1’5 milioi esne behi hil zituzten Estatu Batuetan.

Esne produkzioa gelditzeko programaren ondorioz New Yorken esne behien kopurua 844.000 abelburukoa zen urtarrilaren 1ean, aurreko urtean baino ehuneko 6 gutxiago (aurreko urtean 900.000 baitziren). Urtarrileko kopuru hori, Estatistika Zerbitzuaren arabera, New Yorken sekula izan den esne behi kopururik txikiena izan da.

—Harold Faber, "Count of New York Cattle Lowest on Record,"

[New York-eko azienda, inoizko txikiena].

The New York Times.

 

Mundu Berriaren giza kolonizazioaren garaia eta inguruko gorabeherak arkeologoen kezka izan dira orain dela mende bat baino gehiago. Aho batez onartzen da Ipar Amerikan ezagutzen diren bizigunerik antzinakoenak Clovis izeneko herriarenak izan zirela (New Mexikoko leku baten izenetik ematen zaio deitura hori). Clovis herriak txirula antzeko harrizko gezi muturrak egiten zituen orain dela 11.500 bat urte. Leku eta eskualde asko proposatu izan dira Clovistarren aurreko gizataldetzat, bai Ipar Amerikan eta bai Hegoamerikan ere (1). Hala ere, ikertzaile guztiek ez dituzte froga horiek baliagarritzat onartzen. (2) Froga multzo horietako bat sakon aztertuta, argi ikusi da Old Crow herriko (Yukon eskualdeko iparraldean, Kanadan) lau tresna ez zirela Pleixtozeno hasierakoak, hasieran pentsatu zen moduan, Holozeno bukaerakoak baino.

—D. E. Nelson et. al., "New Dates on Northern Yukon Artifacts: Holocene Not upper Pleistocene,"

[“Data berriak Yukon Iparraldeko tresnentzat: Holozenoa, eta ez Pleistozeno hasiera]

Science.

2.   Zelan heldu da horra: gauzen bilakaera (Kontaera)

Orain arterainokoarekin galdetu badiogu geure buruari ea zer edo zelakoa zen eztabaidagaia, hemendik aurrera gogoak denboraren marra ere zeharkatu beharko du. Gogoak ez du gauza bakarrik ikusiko gauza horrek izana, nolakotasunak definizioa dituen aldetik, baizik eta bilakaera ere bai, gauza zer izan den eta zer bilakatu den, eta aldaketa horren aurrean galdetuko diogu geure buruari: zergatik baina? Zergatia kausa da.

Bi gai ikasiko ditugu hemen, kausa motak eta kausazko argudioaren taktikak edo burubideak. Has gaitezen kausa motak argitzen.

2.1.                   Kausa motak

Pentsa ezazue lore bat daukagula iluntzean, hurrengo goizean, ordea, erabat zimeldurik. Zer zen bart eta zer den goizeon ikusirik, lehena eta oraina lotzeko zioen bila arituko gara: bide batzuk ditugu erantzunak bilatzeko, segun eta zein hausnarketa sistema darabilgun: lurrak ez du ondo hartu, ihintzak edo leiak hil egin du, txori batek zapuztu egin du, albotik zihoan norbaiti ez zaio gustatu eta zapaldu egin du... erantzun hauek guztietatik batek asebeteko gaitu, gure pentsabidearekin baterago datorrenak alegia, baina denak izan daitezke kausa, denek erantzuten baitiote lehena eta orainaren arteko loturari.

Kausen bila gabiltzanean, atzera begira jartzen gara, gertaeraren aurretikoari begira. Alabaina, kausa pentsaerak aurrerako ere balio dezake, zein izan daitekeen gertaera baten ondorioa alegia (kontura zaitezte euskaraz gauza guzti hauek sinonimoak direla: ondorena, ondorioa, ondorengoa…). Ondorioa ondokoa da, eta kausa aurrekoa. Hurrengo arazoa zera da, zenbat joan behar dugun atzera kausaren bila.

Lau urteko ume bati saiatzen bazara azaltzen leiak hil duela lorea, hark galdetuko dizu berriz, eta zergatik? Eta orduan azalduko diozu leiaren aroan gaudela, eta berak ostera ere, zergatik, eta abar, segurutik azalpen kosmologiko batean bukatuko duzu.  Hala bukatu ohi dira adin horretako seinekin edukitako solasaldiak, umeak ikasi artean zioen bila atzeregi joatearen hutsaltasuna. Hala ere, horixe dugu lehen arazo, zein da kausaren kausa? Helburu praktikoek esango dizute noiz gelditu. Bigarren arazoa aldiz zera da, batzuetan ez dela kasua bakarra eragilea, kausen multzo batek eragingo dio ondorio bakar bati.

Egin asmo duzunak bideratuko dizu zelan erantzun kausen gaineko galdera bati. Gertaera bat berriro gertatzea nahi badugu, loreak haztea demagun, kausa guztiak hartu beharko ditugu kontuan. Baina kontrakoa ere izan genezake asmo, adibidez, ez duzu lore gehiago ze azkenak oso triste jarri zintuen. Ezin duzu eguzkia edo euria geldiarazi, baina has zaitezke lurretik hazi guztiak kentzen eta zure kanarioari jaten eman, edota lau belaunalditarako adinako benenoa bota, edota bost kintaleko harri bat jarri lurraren gainean. Beraz prozesuetan esku hartzen duzunean, zure ahalmenera dauden kausen bila ibiliko zara.

Kausekin zer egin asmo dugun horrek emango dio itxura kausen gaineko gure pentsaerari. Agian geure buruari edo besteri azaldu besterik ez duzu nahi izango, baina, guztiarekin, azalpen hori bera bada berez argudioa, beste azalpen posible batzuekin ari baita lehian. Edota errepikarazi gurako dugu sortu duen ondorioa lortzeko; edota behaztopatu, gertatzetik begiratu alegia, hain zuzen ondorio hori berriz gerta ez dadin; edota kausa aldarazi nahi duzu, ondorioak hobera egin dezan, eta beste. Hala bada, kausen gainean ahalik eta ulerkuntza sakonena behar dugu, haietako edozein egiteko.

Kausen ulerkuntzan sakontzeko sailka genitzake era batera baino gehiagotara, era edo bide bakoitzak kausak zelan eragiten duten erakutsiko digu bere modu berezira. Sail hauek multzoka jarriko ditugu hurren. Hara nola erabili behar ditugun multzook:

-         lehenago ikertzen ari zarenaren gainean ideia argi bat behar duzu: objektu fisiko baten gaineko kausen bila ari zara, ala egoera fisiko baten gainekoen bila, ala gertaera isolatu baten gainean, ala joera baten gainean? Ziur al zaude ondorio hori (zeinaren kausak bilatzen ari zaren) benetan existitzen dela?

-         Hurren kausen multzoa tentatu, irudi bati markoa jartzen zaion bezala; batzuetan markoak irudiaren bila bidaliko zaitu, beste batzuetan ordurako zeurekin duzun informazioa antolatzen lagunduko dizu.

Datozen zerrendak batzuetan emango dizkizu arazo batez hitz egiteko behar dituzun terminoak, baina termino batzuek elkarren gainean ezarrita daude, eta ez direla berdin baliagarri. Gogoan erabili, halaber, kausa batek bi izen izan ditzakeela, erabili beti erabilgarriena. Hau laguntza baino ez da, kausen arteko harremanen eredu bat eraikitzeko eta ideiak sortarazteko.

2.1.1.   Lehen multzoa: baldintzak, eraginak eta kausak gertarazi

2.1.1.1.       Baldintzak

Normalean, gertaera baten atzean baldintza asko dautza, egoera fisikoak, garai historikoak, inguruari dagozkionak, eta abar. Baldintzak ondorio bateko hondoko eszena apaindu eta hornitu egiten dute, baina ez dira ezinbestez gertaera diferenteak berez Denboran zehar dirauten egoeretan  egon daitezke, eremu magnetikoak bezala. Baldintza batzuk giltzarri suerta daitezke, beste batzuk ez dira ezta aipagarriak ere kontuan harturik entzuleria eta helburua zein diren (adibidez grabitatea istripu batean).

 

Oro har baldintzak pasibotzat ditugu, kausa inportanteagoek hasitako ekintzetarako egoera eta ingurukoak lirateke. Gure helburua azaltze hutsa denean, demagun historiako ikertzaile ondratu batek idatzitako historia liburu batean ager daitekeen azalpena, orduan baldintzak kausa argudioen parte izango dira.

2.1.1.2.      Eraginak edo eragileak

Gertaera bat gauzatzeko behar duen denbora azkarragotzen dituztenak eraginak edo eragileak dira. Eragile batek ezin du ondorio bat gerarazi edo gertatzetik gibeleratu, baina ondorioa arinago edo geldoago gertatzen lagun dezake.

2.1.1.3.      Kausa gertarazleak

Baldintzek eta eragileek ondorio baterako prestatzen dute, baina kausa gertarazleak ondorioa gertarazi egiten du. Kausa gertarazlea askotan ondorioa baino lehentxeago gertatzen da gameluaren bizkarra apurtuko lukeen azken belartxoa balitz bezala. Gertaera bera baino lehentxeago agitzen dena da. Sarajevoko Artxidukearen hilketa historiografiaren tradizioan jo izan da lehen mundu gerraren kausa gertarazletzat. WTOko bonbardaketa Afghanistaneko genozidioarena den bezalaxe, edota Pearl Harbourreko erasoa Amerikarrak Itsaso Barean Japoniarren kontra lehiatzearena den bezalaxe. Errazagoa zaigu kausa gertarazlea ezagutzea bortitza edo tragikoa denean, edota ondorioak hasiera muga argiak dituenean. Kausa gertarazleak ez dira eurenez beste edozein kausa motatik aldentzen,ez dira diferenteak. Ezin da inoiz esan ehuneko ehunetan ziurtasunez kausa hori gertarazlea denentz.

Adibidez: Afghanistaneko genozidioa

Baldintza: Amerikarrek, garai hartan Pakistaneko lehendakaria zen Bhutorekin batera, Sobiet Batasunaren kontrako gerran, Afghanistanen zegoen alderdirik kontserbakorrenari lagundu izana

Eragilea: Amerikarren babesa duten Sauditarren arerioa den Ben-Laddinek Afghanistanen babesa bilatu izana

Kausa gertarazlea: WTOren kontrako erasoa

2.1.2.   Bigarren multzoa: hurbileko eta urruneko kausak

2.1.2.1.       Hurbileko kausak

Hurbileko kausa da ondoriotik hur gertatzen den kausa. Kausa gertarazlea hurbileko kausa ere izan daiteke, baina ondorio batek hurbileko kausa anitz izan ditzakeen arren, bakarrik izango du kausa gertarazle bat. Komenigarria da bereiztea baldintza pasibo iraunkorrak hurbileko kausetatik, denboran zehar eragiten dutenak alde batetik eta, bestetik, mugarridun gertaera soilak direnak.

2.1.2.2.      Urruneko kausak

Urruneko kausa, kausaren kausatzat jotzea hobe da. Kausa batzuk ez dute entzuleria asebeteko, ez bada kausa horien kausa aztertzen arean. Noski, gertaera oro dago aurreko beste gertaera batekin loturik, baina gogoratu ez dugula Adam eta Evagana jo behar edozer azaltzeko. Asmatu beharra daukagu zenbat jo beharko dugun atzera entzuleria asetzeko baina aspertu edo motibazioa kendu barik (badakizue zuek zein zail zaigun irakasleoi honekin asmatzea).

 

Oro har, urruneko kausa esanguratsua ondorioarekin katenbegi-katenbegiz ezinbestez loturiko kausa litzateke. Adibidez, esan izan da Erromako Inperioaren erorketaren kausa Txinan Harresi Nagusia eraiki izana zela; hala, Txinara sartu ezin ziren Asia erdiko herri nomadek mendebaldera jo zutela, eta horiek herri germaniarrei eragin eta abar.

 

Noiz bilatuko ditugu urruneko kausak? Batez ere gertaera historikoak aztertzean; esan genezake, are, Historiak behar lukeela urruneko kausen aurkitzeko zientzia izan. Historiak denboran atzera egiten du erroak ulertzeko, atzetikotik zer ezagutu behar den aditzera emateko eta, agian, kontrolaren zentzazioa eskaintzeko. Urruneko kausen bilaketa bera askotan beharrezkoa da norbanakoaren ekintzak ulertzeko ere. Atzera goaz ondoriorako ekarria nondik datorren ikus dezagun arte. Eta zientzian, atzera goaz, kausen multzo osoa daukagun arte, ondorioa errepikaraztea ahalbideratuko luketenak, horretarako beharrik balego. (Cf. Teoria sortzaile edo generatibistaren eskakizun zientifikoa, adibidez).

 

Argi da, non hasi hurbileko kausa eta non buka eta non urrunekoa eztabaidagarria dena, aldez zeure jarioaren helburuak zehaztuko dizuna. Urruneko kausaren funtsa ez da denboran urruna izatearena, kausaren kasua dela baizik.

2.1.3.   Hirugarren multzoa: noraezeko kausak eta kausa nahikoak

Multzo hau erabiliko dugu batez ere jakin gura dugunean zer behar da ondorio bat errepikarazteko, geldotzeko, galarazteko, errazteko; labur esan, jarduera kausalean eskuartzeko. Ez dugu kausaren jardueran atzera lar egin gura izango, ezpada kausen gaineko agintea lortzeko beste.

2.1.3.1.      Noraezeko kausak edo baldintzak

Noraezeko kausa edo baldintza da kausa hura zeinaren faltaz ezin den ondorioa gertatu. Sortzen duen ondorioari lotzen zaio betiko eta batzuetan hari bakarrik. Adibidez, oxigenoa suaren noraezeko kausa da. Hain da begi-bistakoa ez genituzkeela ez da aipatzeko lanak ere hartuko sute baten kausak aipatzekoak bagina.

 

Noraezeko kausek bere-bereko duten ezaugarria hauxe da, kausok ziurtasun osoz aurkitu ditzakegula atzera. Ondorioa ezaguturik, badakigu zenbait kausak halabeharrez egon behar dutela hor. Norbaitek unibertsitateko tituluren bat baldin badauka, badakizu zenbait ikasgai gainditu dituela, baina ez ezer ikasi ote duen, hori besterik baita.

 

Alabaina, ondoriotik hasita noraezeko kausetaraino jo dezakezun arren, ezin duzu kontrako bidea egin, oxigenoa egoteagatik ez da halabeharrez suterik, hau da, noraezeko kausaren presentzia ez da nahikoa ondorioa sortzeko, sor daiteke, ez gehiago.

 

Beti asma daiteke noraezeko kausa bat: txirotasunaren noraezeko kausa diru nahikorik ez izatea da, hesi batek akatsa izatea zerbaitek jo izanari zor zaio. Gauza guzti hauek datuak dira, baina ez dizute lar lagunduko ziozkotasunaz edo kausalitateaz hausnar egiterakoan. Bila zabiltzana zera da: noraezeko kausa horiek guztiak zerk sortu dituen.

 

Beste kausa bat, beti ezinbesteko dena, oztoporik eza da. Ez dago ondorioa galaraziko duen oztoporik. Zerbait jazo bada, ezerk ez zuen gertatzetik begiratu. Zerk oztopa lezakeen ondorio bat interesatu ahal zaigu jarduera kausalari buelta eman nahi diozunean.

2.1.3.2.       Kausa nahikoak

Berriz ere, egin ezazu ondorio bati aurre egiten ari zarela eta bere kausetaraino guztiak aurkitu nahi dituzula: baso bat sutan, adibidez. Badakizu oxigenoa eta egurra, hau da, erregaia eta tenperatura aproposa daudela; gainera, sua erreakzio kimikoa den aldetik, erreakzio kimiko horri abia emango dion eragile bat, tximista bat, edo zigarrokin txarto amatatua edo antzekoren bat. Abia emango zion eragile horren lekua aukera askok har dezakete, mendigoizale burugaberen bat, beribil istripu bat, lur salerosketetan dabilen norbait. Aukeran dauden horiek guztiak kausa nahikotzat jo genitzake, horietako edozeinek, baldintzak bete ezkero, sortuko zuten sutea. Beraz, kausa nahikoa da hura zeinaren aurrean ondorioa gertatu behar den. Gertaerak aukerako kausak dituenean, eta horietako edozein nahikoa denean gertaera gauzatzeko, kausa nahikoaz hitz egiten dugu.

2.1.3.2.1.    Ariketa

Zeintzuk dira hurrengoetarako kausa noraezeko / nahikoak?

-         Bikain ateratzeko irakasgai batean

-         Film baten edo film mota baten arrakastarako

-         Munduan basamortua hedatzeko

2.1.4.   Bestelako kausak

Hainbat gauzari ematen diogu “kausa” izena, hurren kautan hartuko ditugunak.

2.1.4.1.      Erantzukizuna

Erantzukizuna kausa bezala bakarrik da giza kontuetan. Ageriko zaigu gizakiek gauzatzen lagundu dituzten gertaerak aztertzen dituguneko. Eta gizakiek gauzatzen lagundu dutenak bere baitan hartuko du historia, giza zientzia guztiak, eta egunkarietan azaltzen zaigun gehiena.

 

Erantzukizuna berdin leporatzen da eginagatik ez eginagatik bezain bestean. Gizakiak egin duen ala egitetik gibeleratu den kontsideratzerakoan, berehala etorriko zaigu intentzioaren ideia. Zer du gogoan pertsona batek, zer asmo du pertsonak zerbaiti eragin edo ez eragitea erabakitzean? Eta noraino da pertsona bat erantzule nahigabean asmo barik gertatutakoaz? Giza asmoa kausatzat hartzen da, norbaitek ondorio bat gogo badu, eta gogo edo asmo horretan badihardu, orduan pertsona kausa da. Ezer ez egitea ere kausatzat hartzen da.

 

Erantzukizuna identifika daiteke erraz asko, aztertzen gabiltzan ekintzak norbaiten erantzukizunaren arloan jausten direnean. Gaixo bat hil bada gaixotasunari okerreko diagnosia eman zitzaiolako, ez dugu asmoez ezer itauntzen. Ondorioa atxeterraren erantzukizun alderdiari zegokion argi eta garbi. Ondorio bat norbaiten erantzukizunaren alderdian kokatu ahal dugunero, ez du ardura emaitza horren giza eragina edo kausa asmoz ala gogoz bestera egin denentz. Erantzukizunari buruzko galderek itsaso handi handiak haustera garamatzate.

2.1.4.2.      Oztopatzen duen kausa baten gabezia

Noiz da ba kausaren baten eza bera kausa? Zelan eragin liezaioke gertatzen ez den gauza batek gertatzen den gauza bati. Pentsa ezazue ezkondeietan: inork ez badu kontrakorik agertzen, ezkontza gauzatu egingo da. Zelanbait, ezkontzaren kontrakorik ezak kausatu du ezkontza gertatzea. Eta aurkakoa: zerbait ez bada gertatzen, gertaraz zezakeenaren gabeziak gertatzea galarazi du. Horregatik esan genezake, goian esan dugun bezala, noraezeko kausa emaitza galaraziko zukeenaren gabezia dela. Noski gabezia guztiak kontuan hartzea ahigarri suerta daiteke, eta ez diogu bide horri jarraitzen normalean. Baina ondorioren bati gertatzetik begiratu nahi diogunean, orduan oztopagarri izan litezkeen kausa guztiei egin diegu jaramon. Mendiko sutearen adibidean, suak mozteko bideek (suebakiek) pentsamolde horri erantzuten diote.

2.1.4.3.      Kausa elkarreragileak

Oraintxe arteraino gure azalpen azpian izan dugun irudia norabide bakarreko karrika izan da, baina pentsa ezazue errealitatean kausak eta berorren “emariak” elkarri eragin ahal diotela: emaitzak berriz kausa lezake kausa, eta hola elkarri jaten eman.

 

Haramen zenbait kausa elkarreragileen adibide zenbait: prezio garestiek soldata altuagoak eskatzera behartzen gaituzte, eta soldata altuagoek prezioen gorakada dakarte; arrakastak nork bere buruarengan uste eta konfiantza handiagoa edukitzera bultzatzen du, eta nork bere buruarenganako konfiantzak arrakasta errazten du; kontsumitzaileen eskariak (beharrak) ekoizpena garatzea bultzatzen du, eta ekoizpenaren garapenak kontsumitzaileari kontsumitu eraziko dio, beharrizan berriak sortuko dizkio; eta beste.

 

Kausa elkarreragileen adibideok orokortzeak dira; antzeko gauzatzeen ordezkari dira, eta gauzatze horietatik behin eta berriz errepikatzen den kausatze patroia edo eskema abstraditzen dute. Izan ere, kausa elkarreragileak bakarrik egon daitezke orokortasunaren maila. Gertaera konkretuekin aritu beharrean gaudenean, hobeto ibiliko gara bide bakarreko ereduari eutsita.

Kausa-ondorio katearen errepikapena kausa elkarreragileen seinale izan ohi da. Errepikatutako segida begi bistakoa ez denean ere, kausa elkarreragileen eredua eransten saia zaitezke eta ikusi ea ondo ezarri ahal zaion. Ziozkotasuna giza kontuetan elkarreragilea izan ohi da. Kausek gizartean luze irauten dutenean, haiengandiko ondorioak joera edo isuri bilakatuko dira, behin eta bakarrik agertu ordez.

2.1.4.4.       Zoria

Jende askok uste du zoria, patua, halabeharra ziozkotasunaren kontrakoa dela, gauza batzuk hala berez gertatu eta bitzuk hala zerbaitek gertaraziak direla. Esan gura ote du honek halabeharrez gertatutakoak zio azalpenetatik ateranzkoak direla? Ez eta gutxiagorik ere. Zoriak ere badu kausarik. Pentsa ezazu, bazoaz igande goiz batean herriko kale nagusitik, eta hara non egiten duzun topo beste leku batean bizi den izeba Mikaelarekin, hori da halabeharra. Hala ere, zu igande goizean kale nagusian egoteko kausarik (arrazoirik) bada (demagun, ogitara joatea), eta zure izeba Mikaela zuekin bazkaltzeko zen, baina ahaztuta zenuen. Beraz, gertaera bakoitzak badu bere ziorik, elkarrekin batera gertatzea litzateke halabeharra. Zoria edo halabeharra bi gertaera batera baina uste-uste barik jazotzeari esango diogu. Hori halabehar mota bat da.

 

Beste zori mota bat, txanpon batek alde batera edo bestera egiteko dituen aukerak litzateke. Zotz ala motz egite horri probabilitatea edo gertagarritasuna esango diogu. Gertagarritasun hori asma genezake matematikaren bitartez. Beraz bi halabehar mota dago, bata asma daiteke —orbital batean elektroi batekin topo egiteko gertagarritasuna, eguraldia eta abar—, eta bestea ez, bi jazoera elkarrekin batera gertatzea.

2.1.4.5.      Adibidea: Jurgiren kasua

Adibide batekin dendatuko gara orain, ea ikusitakoak balio digun: Jurgi gure lagunak, “Euskara eta bere didaktika I” suspenditu du. Azter ditzagun horren zioak

2.1.4.5.1.    Lehen multzoa
2.1.4.5.1.1.            Baldintzak

Baldintzak lirateke Jurgiren eta ikasgaiaren atzean leudekeen inguruko kontu guztiak. Baldintzak bilatzeak, beraz, oso atzera jo araz gaitzake. Adibidez, unibertsitatearen existentzia bera, Euskara ikasgaia izatearena, gazte jendeak jasaten duen pisua unibertsitatera joateko, zentzuren batean hauek guztiok bere huts egitearen azpian leudeke, baina, argi da, errealitatearen egitura diren aldetik ez dute aipatzerik merezi izaten. Jurgik berak ere ez lituzke aipatuko[27]. Guztiarekin ere, hurrengo hauek mereziko lukete:

 

-         Euskara eta bere didaktika I oso abiadura handiko ikasgaia da

-         (Egin dezagun, baina ez da egia) Hizkuntza eta Literaturaren didaktikako departamenduak ikasgai hori erabiltzen du maisu-maistra kaskarrak izango liratekeenak albora uzteko

-         Materiala, bibliografia eta abar nekeza da aurkitzen

-         Jurgiren izaera, alper hutsa da eta besteei leporatzen dizkie bere erruak

-         Jurgik euskara gutxi zekien, institutuan B eredura sartu zelako, eta institutuko euskarako irakasleak metodo zaharkituak erabiltzen zituen, eta eskolak gaztelaniaz ematen zituen.

-         Euskara eta bere didaktikako eskolak goizeko bederatzietan astean bi aldiz eta goizeko azken orduan astero behin izaten ziren.

2.1.4.5.1.2.            Eraginak

Eraginak baldintzetatik bereizten nekezak izaten dira usu, eta bereizte hori apur bat arbitrarioa izan daiteke. Baina segurutik kanpoko arazo hauek Jurgiren huts egiteari abiadura eman zioten:

 

-         Jurgik pisu kidearekin arazoak zituen, ez baitzuen inoiz ikasten

-         Eskolatik kanpoko hainbat kultur taldeetan zegoen izena emanda

-         Parrandan ibili ohi zen ostegunero, ostiralero eta larunbatero

2.1.4.5.1.3.            Kausa gertarazleak

Hauxe da ondoriotik gertuen jazotzen den gertaera. Izan ere kausa gertarazlea jazo izan ez balitz, azken emaitza, ikasgaia suspenditzea alegia, ez zatekeen gertatuko.

Jurgik azterketa suspenditu zuen, eta azterketak nota osoaren ehuneko 70 egiten zuen.

2.1.4.5.2.    Bigarren multzoa
2.1.4.5.2.1.            Urruneko kausak

Gogoan izan norberak jarri behar dituela denboraren mugak ondoriotik zeri esango zaion gertu eta zer asago edo urrun. Kasu honetan zuzena iritziko genioke urruntzat jotzea irakasgaian izena eman baino lehenago gertatutako edozeri, hau da, matrikula egin baino lehenagokoari.

 

-         Jurgik institututik zekarren Euskara maila txarra zen

-         Bere gurasoek ez zuten jakin nork bere ekintzen erantzule izan behar duela irakasten

-         “Euskara eta bere Didaktika I”ean matrikulatzea segurutik ez zen oso ideia errealista izan

2.1.4.5.2.2.            Hurbileko kausak

Ikasgaian izena eman baino lehenagokoa urruneko kausa bazen, izena eman eta gero gertatzen dena hurbileko kausa izango da:

 

-         Jurgiren asistentzia oso makala zen, astero eskola ordu bat, eta batzuetan bi eskola ordu galtzen zituen

-         Otsaileko azterketan 5 bat atera zuen

-         Bost lanetik bi ez zituen bukatu

-         Ekaineko azterketa baino bi aste lehenago gripeak jota egon zen

-         Ez zuen azterketarako ikasi

-         Ez zuen euskara nahikorik jakin azken azterketa gainditzeko

2.1.4.5.3.    Hirugarren multzoa
2.1.4.5.3.1.            Noraezeko kausa

Labur esan, kausa zeina gabe ezin izango zen ondorioa gertatu, hau da kausa hori ezean ez zen ondorioa gertatuko. Askotan, noraezeko kausa ondorioaren berradierazte bat baino ez da:

 

-         Euskara eta bere didaktika I suspenditzeko noraezeko kausa zera da: hura gainditzeko eskakizunak betetzean huts eman izana.

2.1.4.5.3.2.            Kausa nahikoa

Kausa zeinaren aurrean ondorioa gertatu behar den. Ikasturteak aurrera egin ahala, Jurgik ikasgaia suspendituko zuela bermatuko zuten kausa bi garatu ziren:

 

-         Eskolako lanak ez egitea

-         Azterketan bien arteko batez bestea gutxiegia izatea

2.1.4.5.4.    Laugarren multzoa
2.1.4.5.4.1.            Erantzukizuna

 

Jurgi gizakia den legetxe, gizakia da Jurgiren aktetan “gutxiegi” idatzi zuena, beraz, hemen kontuan hartu beharko ditugu asmo betez eta asmo gabeko ekintzen korapilo guztiak, giza erantzukizunari dagozkionak. Haramen Jurgiren hust egitean esku hartzea izan duten pertsonen zerrenda:

 

-         Jurgiren gurasoak, beti ondoegi hartu errietarik edo kritikarik egin ez diotelako sekula, bere akatsen erantzule bera dela irakatsi ez diotelarik

-         Bere institutuko Euskara irakaslea, eguneratu gabe eta hausporik ematen jakin ez zuelako

-         Jurgik parte hartutako kultur taldeetako kideak, denbora larregi kendu ziotelako.

-         Euskara eta bere Didaktika I-eko irakaslea, ez ziolako azterketa atzeratu ikusirik azterketa baino bi aste lehenago gripeak jota zegoela Jurgi.

-         Jurgi bera, noski.

2.1.4.5.4.2.            Kausa oztopagarri edo eragozlerik eza

Hauexek dira Jurgiren huts egitea galarazi ahal izango zuketenak, eta galarazi ez zutenak:

-         Jurgik bere buruari diziplina ezarri ahalko zion ikusi zuenean ez zuela materiala ulertzen

2.1.4.5.4.3.            Kausa elkarreragilea

Bere kausa indartu edo iraunarazten duen kausa dugu berau.

-          Ez baitzuen nahikoa ikasi, zekartzan hutsuneak eta guzti, otsaileko azterketan bost bat atera zuen. Ozta-ozta jadetsiriko bost horrek gogoa galdu eragin zion bihotza eman beharrean. Ondorioz, bigarren lauhilabetean lehendabizikoan baino lan gutxiago egin zuen, eta gripeak jo zuenerako, dena zegoen galduta.

2.1.4.5.4.4.            Zoria

Bi zori motak jausi zitzaizkion Jurgiri gainera:

-         Gripeak jo zuen azken azterketa baino aste bi lehenago, nahiz eta ikasleei alokatzen zaizkien pisuen baldintzak ikusita, ez den bat ere zaila halakorik gertatu izana.

-         Motibaziorik gutxi, distrakziorik asko, oinarri falta eta ikasgai zaila; baldintza hauek guztiak batera gertatu zitzaizkion Jurgiri.

2.1.4.6.      Jurgiren kasua

Kausen zerrendatze osokoa lehen urratsa da. Kausa argudioa egiterakoan, argudiogileak, beti ere entzuleria bat eta helburu bat gogoan, zerrenda oso horretatik kausa batzuk hautatu eta besteak aldatuko ditu. Jurgik entzuleria batzuei kontatu beharko die bere Euskara eta bere didaktikako gutxiegi horrena: gurasoak, irakasleak, bere burua. Kausa horietatik hautatuko ditu batzuk eta argudio diferenteak egin, segun eta zein audientziari kontatu beharko dion.

 

Lehenago bere gurasoei deitu die telefonotik. Badiotse zelan gripeak jo zuen azterketa baino aste batzuk lehenago, eta ikasten saiatu zen arren 40 graduko sukarrarekin zegoen eta ezin zen kontzentratu. Gero, esan die zelan ikasgaia dagoen asmatuta ahalik eta ikasle gehiena suspenditzeko, eta azterketak zentzugabeki zailak diren, areago, kexu, irakaslea aurkitzen saiatu den bakoitzean tipoa ez dago inoiz bere bulegoan. Negarzio hauen aurrean Jurgiren gurasoek marmarka hasi dira Jurgirekin ados, “gure Jurgiren zoria txarra, beti” esanez.

 

Gero Jurgi irakaslearekin berba egitera doa, ea iritzia aldarazi ahal dion. Berriz ere aterako du gripearena, zein oinarri kaskarrarekin zetorren institututik, zelan ez zuen inor izan alboan aholkatzeko Euskaran izena ez emateko, bere kontroletik ateranzko kausa guztiak, alegia. Areago, zelan deitu dion telefonotik bulegora, eta saiatu den berarekin hitz egiten, eta ez duen inoiz aurkitu. Irakasleak galdetuko dio ea etorri den irakaslearen bulego orduetan, eta Jurgik erantzun, ez dakiela zeintzuk diren bere bulego orduak. Orduan hasten zaio irakaslea gertaerez berak duen narrazioa kontatzen. Jurgi oso gutxitan azaldu da eskoletatik, ez ditu eskolarako lanak bete, otsaileko azterketan ozta-ozta atera zuen burua, eta azken azterketan gutxiegi atera zuen, beraz kurtsoa suspenditu zuen. Labur esan, ez ditu kontuan hartzen urruneko kausak, eta ez die jaramonik egiten baldintzei, bakarrik hartzen ditu kontuan ikasgaia gainditzeko kausa nahikoa badagoen ala ez dagoen. Norena den errua, eta ingurukoekikoak ez dira bere arazo.

 

Jurgi handik aldendu da lur jota, eta behingoz aitortu dio bere buruari, aitzakiak aitzakia, bere hutsegitearen erantzulea bera zela, ez zuela behar beste ikasi. Bere kultur talde guzti horien artean, eta bere pisukidearekin egindako parranda horiekin guztiekin asteburu guztiak okupatuta zituen, eta lan egunetako arratsalde asko ere bai. Egia, txarto prestatuta zetorrena eta ikasgaia zaila zela, baina ezin gainetik nagia kendu goizeko orduetako eskoletara heltzeko. Azken azterketarako sprinta prestatzera zihoanean marfundia agertu zen, baina azken aste bi horiek heldu zirenerako dena zegoen galduta.

 

Giza gertaera gehienek bezala, Jurgiren huts emateak zio asko zituen. Zerrenda bat eratuko ez bide zuen arren, guk goian egin legez, Jurgik senari jarraituz argudiatu zuen, bere entzuleria eta helburu desberdinei egoki egingo litzaizkiekeen kausak hautatuz: Gurasoei haien begi ona erakarriko luketenak, eta beraz hor albo batera utziko du, besteak beste, parranda gauen agenda estua; irakasleari atzetik zekarren oinarri kaskarra eta irakaslearen erantzukizun bide liratekeenak. Berba batean, Jurgi zera egin du, argudioari itxura eman eta bideratu kausa bat besteen gainetik jartze aldera, eta giza kontuetan, gainetik jartzen den kausa, maiz, pertsona erantzulearekin identifikatu ohi da. Irakaslearekin berba egitean, erantzukizuna irakaslearen esparrura bultzatu nahi zuen, bere gurasoekin hitz egitean bere burutik aldendu erantzukizuna, baina bere buruari azaltzen dionean arazoa, orduan bai, orduan bere buruari egozten dizkio leporatu beharrekoak; begiratu dio zer egin zezakeen huts ematetik jagoteko, bestek egindakoari edo inguruko eraginei begiratu beharrean.

 

Jurgik kausa bakarra besteen gainetik jarritakoan, benetan esaten zuena zen kausa hori kausa nahikoa zela ondorioa ekartzeko, eta kausa hori gabe ondorioa ez zela gertatu izango. Bi hauen konbinaketan igarri beharko zenuke kausa nahiko eta beharrezkoaren definizio gisa. Irakasleari errua botatzearekin, onartzen dabil, irakaslea lagungarriago suertatuz gero gainontzeko kausak hutsaren hurrengo izango zirela, hau da, irakaslearen erantzukizuna kausa nahikoaren eta beharrezkoaren mailara igaro du. Jurgiren irakaslea ez litzateke aurresuposamendu horiekin bat etorriko, jende gehienak ez du uste besteren arrakastaren erantzule izan daitezkeenik.

2.1.4.6.1.    Jurgiren kasutik ondorioak: kausa argudioak egin

Gauza bi aurkeztu ditugu hemen: Jurgiren huts egitearen atzean leudekeen kausen kontaera landu bat, eta entzuleria diferenteei egokitutako kausa buruak edo nagusiak nabarmentzeko Jurgik egin saioak. Beraz, honek kausa argudioaren helburu nagusi bi erakusten dizkigu.

 

Hasteko, agian bakarrik nahi dituzu atera emaitza baten atzean egon daitezkeen kausa gehienak: hurbileko eta urruneko kausak, baldintzak, eragileak eta kausa gertarazleak, erantzuleak, halabeharraren eskuartzea, eta oztopa zezakeen baina hantxe ez zegoen kausa hura.

 

Pentsa zenezake halako ariketa bat gehiago dela testuki informatiboa argudiozkoa baino; ez barren. Kausa askok hartu zutela parte esatea, bakar batek hartu zuela esatea bezain kilikagarria edo akuilagarria ez izan arren, oraindik orain ere zure irakurleari burutara eman beharko diozu kausa horiek guztiak izan litezkeenak direla, eta gertaeren berri emateko narrazio desberdin bat ez legokeela ez artez ez doi. Eta burutara eman beharra argudiatzea da. Egin dezagun Jurgiren kasuan aipatutako baldintza honetara zatozela, institututik zekarren oinarri eskasa azaltzera, alegia. Behar bada onarraraz zenezake badela lokarririk institutuko Euskara maila kaskarra eta unibertsitateko emaitza txarraren artekorik, baina eman beharko duzu ebidentziarik ustezko oinarri txar hori demostratzeko; adibidez, institutuko irakasleak erabili ohi zuen metodoa orain dela hamalau urtekoa izatearena. Areago, kausen azalpena argudioa da balizko kausa batzuk kanpoan utziko dituzulako atzerakoegi edo begien bistakoegi direla aitzakiatuta.

 

Kausa argudioaren bigarren helburua kausa izan daitezkeen askoren artean bat eta bakarra nabarmentzea da. Nabarmentze edo azpimarratze hau egin daiteke bai erantzukizuna leporatzearen bitartez, bai kausa jardueran eskuartuz. Lehen erari dagokionez, zure eginkizuna entzutegi bateko epailearen antzekoa da, jakin nahi duzu bakarrik ea nori zaion zer zor. Bigarrenari gagozkiola, kausaren nabarmentze edo isolatze hori kausa jardueran eskuartze motaren araberako izango da: aurrerantzean ondorioa ez gertatzea bada bilatzen duzuna, orduan falta den kausa oztopagarriren bila abiatuko zara, edo kausa beharrezko baten bila hortik kentzeko asmotan. Ondorioa areagotu edo askotu nahi baduzu, orduan kausa eragileen bila ibiliko zara.

2.1.4.6.2.    Ariketak: testuak aztertu

Aztertu eta sailkatu kausa argudioak hurrengo testuotan:

 

Zelan irakurri, apunteak zelan hartu, arazoei zelan egin aurre, zelan hartu ikasteko ohitura egokiak... Horietaz guztiez ematen diren aholkuak bigarren mailakoak dira. Ikaste lana eraginkorra izateko, bada funtsezko eta ezinbesteko baldintza bat, inongo arau edo teknika guztiak baino oinarrizkoagoa dena. Baldintza hori barik ezinezkoa da benetan ezer ikastea, nahiz eta beste baldintza guztiak egokiak izan. Giltzarrizko baldintza hori motibazioa da, ikasteko eta helburuak lortzeko gogo sutsua, gauza intelektualei buruzko interesa, zure lan akademikoan "zerbait egiteko borondatea" izatea. Ikasten ikasi gura baduzu, lehenengo eta bat sentitu behar duzu zure ikasgaiak menderatu nahi dituzula, eta menderatu ere egingo dituzula. Beste guztia horren menpe dago.

 

********

 

Eskizofreniaren jatorria segurutik gorputzaren anormaltasun biokimikoren batean dago. Badira honekin bat ez datozenak, baina frogak oso konbentzigarriak dira, batez ere bi iturritatik datozenak.

Alde batetik, ikerketetako datu ugariek pentsarazten dute eskizofreniak osagai genetiko bat daukala. Bestela esanda, presiopean eskizofrenia sintomak erakusteko joerak, neurri handi batean, oinarri genetikoa dauka. Urte asko dira badakigula eskizofrenia familia-kontua izaten dela (areago: datu horren ondorioz pentsatu izan zen familiaren iraganean izandako harreman desegokiek sortzen zutela eskizofrenia). Hala ere, orain dela gutxira arte baino ez da lortu —adopzioari eta bizkiei buruzko ikerketen bidez— gaixotasunaren faktore genetikoak eta inguruneari dagozkion faktoreak bereiztea. Faktore genetikoa garbi badago ere, ikerlan hauek faktore ez-genetikoen berri ere ematen digute. Alabaina, gure ekipamendu fisiko oinarrizkoa genek ematen digutenez, batek eskizofreniarako joera izateak esan gura du gorputzaren parte bat ez dabilela ondo, edo baldintza jakin batzuen pean ondo ez ibiltzeko joera izango duela. Beste gaixotasun batzuekiko analogiak ugariak dira. Bai diabetesa eta bai hipertentsioa familia kontuak izaten dira, baina ez dira genetiko hutsak. Zehatz esateko, heredatzen dena zera da, baldintza jakin batzuen pean halako gaixotasuna izateko joera.

Eskizofreniarako joera biologikoaren frogak beste iturri batetik ere badatoz: berri samarra den tratamendu batetik alegia. 1955ean Estatu Batuetako medikuak kloropromazina erabiltzen hasi ziren (torazina) eskizofrenia tratatzeko. Emaitzak ikaragarri onak izan ziren. Euren barrura bilduta bizi ziren gaixo asko ireki egin ziren; erasokorrak izandako gaixo asko lasai bihurtu ziren; errealitatearen zentzua galduta zeukaten gaixo askok berreskuratu egin zuten. Bai azken esperientzia klinikoek eta bai ikerlan kontrolatuek berretsi egin dute hasierako ustea, hots, eskizofreniaren sintomak modu nabarmen eta iraunkorrean gutxitzen direla kloropromazina eta berari lotutako beste sendagai batzuk erabiliz gero.

Richard R. D. Lewine eta Kayla F. Bernheim,

Eskizofrenia

2.2.                   Kausa argudioaren taktikak

Kausa motak ikusita, eta kausa argudioaren helburu nagusiak zein izan litezkeen azterturik, hurrengo itauna hauxe dugu: zelan eman idatziz entzuleria bati burutara kausa bat eta ondorio bat elkarri josita daudena, oso besterik baitira kausa posible bat aipatzea eta kasua hori ibili badabilela burutara ematea. Zorionez zuek uste baino errazagoa suertatu ohi da, argudiogileak eta entzuleriak, biek, bihitegi berean baitituzte kausen gaineko aurresuposamendu multzoak. Bihitegi horretan hartuko duzu oinarri. Adibide baterako, nire bi urte jo gabeko umeak pipa hartu zidan mahai gainetik, eta orduan esan nion: “Ez, hori aitarena da, halandaze ezin duzu ukitu”. Argi da, erabilera txandakatuaren kontzeptua eduki arren, jabego pribatuaren kontzeptua bere ez duen pertsona batek ezin duela hori ulertu, inferentzia hori ezin baitaiteke hortik berez atera; noski, umeekin denda batera sartzean gurasoek izan ohi dituzten arazoen arrazoi nagusia horixe da: ezin ulertu zergatik ezin diren gauza horiek guztiak ukitu, ez bada etxeko salako gauza hauskor eta ezertarako balio ez dutenen arlokoak direlako.

2.2.1.   Egiletasunaz (eginkariaz) edo agentziaz uste duguna: zerk eragiten dion zeri

Gauza batek besteari eragiten diolakoaz, zerk limurtzen gaitu? Kontsidera ezazue Uriarteren atsotitz hura: “idiak oinon beharrean, gurdia oinoten”[28]. Badakigu idiak direna gurdiaren mugimenduaren kausa, eta ez kontrakoa, eta horregatik ulertzen dugu atsotitza lehenago sekula entzun gabean ere. Egiletasuna deituko diogu ukitzezko lotura honi: idiak gurdia mugitu, guraso batek umea kulunkatu; kausa eta ondorioaren arteko lokarririk oinarrikoena. Egiletasun motarik soilena ikusi berri dugun kontaktu fisiko literala da.

 

Senari jarraituz ulertu ahal ditugu indarra, mugimendua, erresistentzia eta erreakzioa bezalako eragile fisikoak. Zientzialariak ez izan arren, mundu naturalean gauzak funtzionatzeko modua senez ulertzen ditugu. Badakigu ezin dugula arrautza bat frijitu surik gabe (eta horregatik daukagu atsotitz hura: “Odolak su gabe diraki”), badakigu larregi janaz loditu egingo garena, badakigu autoek ezantza behar dutela, eta beste. Baina mundu naturala alde batera utzita,  ba ote dugu antzekorik giza jokabideaz, edo gizarte bateko kausez?

 

Edozein gizartetan, edozein garaitan, lege fisikoei bezain sendo eusten diegun orobat onartutako egiletasunak badira. Filosofoak, psikologoak, antropologoak, eta gizarte zientzialariek egiletasun horien deituraz eztabaidan dihardute: asmoak, sena, ikasitako jokamoldeak. Baino guztiok ezagutuko genuke giza izaeraren jokatzeko erari aipu sinesgarri bat, izadiaren erak ezagutuko genituzkeen modu berberean: ez genuke onartuko hilketa baten arrazoitzat zoriontasuna, harriek hegaz egiteko ahalmena onartuko ez genukeen bezala.

 

Zein dira giza jokaeraren egiletasun onartu hauetako zenbait? Usteak ematen digu jendeak gauzak egin ohi dituela beste batzuk imitatze aldera, eta era berean, besteengandik bereizte aldera. Uste dugu nork bere onak ahalegin gutxienarekin askotzeko jokatzen dugula jokatzen dugun moduan, eta denok saihesten dugula mina eta oinazea. Baina hemen ez garenez arituko giza jokabideaz, esan dezagun bakarrik zenbait funtsezko motibo, kausa eta egiletasun zabal onartu ohi direla. Giza banakoari eragiten dioten egiletasun berek eragiten dietela taldeei, auzoei eta nazioei ere.

 

Egiletasunaren kontzeptua hobeto ulertuko dugu begiratzen badiegu giza kausa-ondorio harreman batzuei eta bakoitzean suposatzen den egiletasuna identifikatzen badugu. Esaten badugu bortizkeria erakusten duten telebistako programek eragiten dutela gazteriarengan bortizkeria, suposatua den egiletasuna imitazioa da. Esaten badugu urbanizazio batean bizitzeak eraman zuela Ixone bere etxean arrosaz pintatzea, suposatzen den egiletasuna besteengandik aldentzea da. Esaten badugu auzo bateko herritarrek zergak igotzeko bozkatu zutela eskola berriztatu nahi dutelako, suposatzen den egiletasuna euren ona handitzea da. Estatu batek eraikitzen badu ubide sistema bat uholdeak saihesteko, suposatua den egiletasuna minari edo oinazeari ihes egitea da. Askoz ere egiletasun ostuagokoak ere egon daitezke, horiek argudiotan hartzea honetan datza: giza ekintzen iturburuaz zenbateraino nahi dugun jardun eta landu.

 

Sarri, kausa eta ondorio bat elkarrekin josten ditugunean, ez dugu aipatu ere egiten egiletasuna, jakintzat ematen baita. Zorionez kultura bereko partaideek gutxi gora behera suposamendu berdin edo antzekoak dituzte, zeri zerk eragin ohi dionaren gainean alegia. Argudioak garatuko ditugu gure entzuleria bat datorreino, labur esan, gauza batek besteari eragin diola esan dezakegun punturaino azalpen korapilotsuen beharrik gabe.

 

Egiletasuna gogoan, bereiz ditzakegu egiletasuna suposatzen duten kausa argudioak alde batera, eta holakorik suposatzen ez dutenak bestera. Begira diezaiegun lehenago egiletasuna suposatzeko bezain ageriko diren argudioei.

 

Imajina ezazue argudiatu nahi duzuela auzo bateko gazteek porroak erretzen dituztela euren gurasoek ere alkoholarekiko eta beste drogekiko duten mendetasunagatik. Aurrean duzun entzuleriaren arabera, denbora luzez jardun zenezake erakusten porroak erretzen dituzten nerabeak alde batera, eta euren gurasoak, porro erretzaile, valium hartzaile edo edariari emanak bezala, bestera. Berba batean, ahalegina hona zuzenduko zenuke: gertaera biren aldiberekotasuna erakusten, batari kausa deitu eta besteari ondorioa. Kausa eta ondorioak gainezarrita dakartzazu, eta hortxe geldituko zara, zure entzuleriak seguruenik suposatuko duelako euren arteko egiletasuna. Guraso-haurren arteko egiletasuna imitazioa edo antzera egitea da, aipatu ahal duzu, enpatiagatik, baina ez duzu zertan.

 

Orain begira diezaiogun horren erraz antzeman ezin daitekeen kasu bati. Bi eratako argudioak sartuko dira sail honetan: onesgarriak ez diren egiletasunak. Onetsi zaileko egiletasunean oinarritzen diren argudioek entzuleriaren desadostasunarekin egingo dute topo. Norbaitek badio gela batera sartzean liburuak hegaz hasten direla, argiak biztu eta amatatuka, eta koilarak okertu egiten direla, ba ez diogu sinetsiko; gutako gehienek ez baitugu telekinesian sinesten. Holako entzuleria baten aurrean, norbaitek serio argudiatu baldin badu holakoen alde, argudioa beste maila batera ekarr beharko du. Egiletasuna bera izan behar du hizpide, eta egiletasun berri bat ezartzeak ahalegin intelektual sendoa eskatzen du.

 

Beste barik suposatu ezin den beste egiletasun mota urruneko kausa da. Kausa eta ondorioak hain daude elkarrengandik asago ezin dugula egiletasuna berehalako batean ikusi (gogoratu Inperio Erromatarren erorketa Txinako Harresi Handiaren eraikuntzari lotua). Esaten badugu, Titi-Kakako natiboen estomagoko minak arraina gordinik jatetik datorkiela, edota hirurogei urteko pertsonengan halako gaixotasuna haurtzaroan izandako beste gaixotasun honetatik datorrela esaten badugu, lotura hori oinarritu beharko dugu, hau da, kausen katea bat emanik, bestela entzuleria galduko baikenuke, kausa eta ondorioaren arteko lotura ez baita erraz ikustekoa.

 

Hortaz, kausa argudioaren esentzia hauxe da: entzuleriak onartzeko moduko egiletasunera ekartzea. Egiletasun suposagarria edo onesgarria baldin badaukazu, kausa argudioan emango duzu denbora gehiena, hau da, kausa eta ondorio horiek badirela deskribatzen, eta erreskadan ematen. Ez baduzu egiletasunik, ezarri beharko duzu. Ezin baduzu ezarri, ez duzu kausa argudiorik.

2.2.2.   Harreman kausala oinarritzeko taktikak

2.2.2.1.      Millen lau metodoak

John Stuart Millek kausa ikerketa burura eroateko erak eskainiko dizkigu. Izan litezkeen kasuak ezagutzearekin eta kausa-ondorio lokarria albait sendoen egitearekin zegoen arduratuta. Laborategian, behin kausa-ondorio lotura bat ezagutuz gero, probatu daiteke eta hartara, ziurtasun gutxieneko batez ezarri. Gauza batek beste bati eragiten diola datu bihurtzen da. Aitzitik, ostera antzeko kausa ikerketa gehienetan, laborategiko baldintza kontrolatuetatik ate, ziurtasuna jadetsi ezin daitekeen helburu izan ohi da. Litekeenaren munduan sartuko gara orduan. Gauza batek besteari eragiten diola argudio gai bilakatuko da, ez datu, giza ekintza gehienak ezin baitira laborategian errepikatu.

 

Guztiarekin ere, kausa argudioari oinarria eraikitzean bi eratara darabiltzagu Millen oinarriko estrategiak. Bata, kausa nagusia bilatzen edo isolatzen lagunduko digute; batez ere, kausa nahikoen multzo bat daukagunean, eta horietatik baten eragina nabarmendu gura dugunean. Biga, kausa nagusia bilatzen lagundu digun taktika berak lagun diezaguke irakurlea limurtzen, hau da, Millen estrategietako batek geu konbentzitu bagaitu, gure entzuleria ere konbentzi lezake.

2.2.2.1.1.    Faktore komunaren metodoa (Millen adostasunaren metodoa)

Faktore komunaren metodoa egokia da bakarrik interesatzen zaigun ondorioa behin baino gehiagotan errepikatzen baldin bada. Jendeak gaixotasun bera atrapatzen du, jende bati gaitz egiten zaio oso astelehenetan ohetik jaikitzea. Horrelako gertaerak aztertzen diharduten ikertzaileek lehenik eta behin suposatuko dute kausa denboran ondorioa baino lehenago gertatu dela. Ondorioa baino lehenago gertatutakoak behatu ondoren, begiratzen dute ea gertaeren bat errepikatzen den kasu guztietan. Egiletasuna aintzat harturik, kausa unitaterik txikiena, argudiatuko dute komunean dagoen gertaera hori izan daitekeela ziurrenik ondorio horien kausa. Hara beste adibide osoago bat:

 

Pentsa ezazue literatura historialari bat dabilela ikertzen eleberrigile zenbaiten oparotasuna ea zertan zetzan: adibidez, Dickens, Trollope, George Eliot, Edith Wharton eta Henry James. Eta hara non guztiok hautatzen zuten goizetan denbora bat idazteko, ordu gutxi batzuk bederen. Beraz, zuhurtasunez, esan lezake komunean zuten faktore hori bera, goizean lan egiteko ohitura hura, izan zitekeela emankortasun horren kausa, noizik behineko “oldargi” etena bainoagoa. Argudio idazterakoan, historialari horrek pentsa lezake bere entzuleriak erraz onartuko lukeela lanerako ohitura eta emankortasunaren arteko egiletasun lotura.

 

Maiz, kausa argudioan izango duzun helburua zera izango da: entzuleriari burutara ematea kausa nagusi batek ondorioa arazi duela. Kausa hori faktore komunaren metodoaren bitartez idoro baduzu, bilaketa jardunbidea deskribatu ahal duzu beste barik. Sortuko duzun testuak detektibe istorio baten antza har lezake. Literatura historiagileak lan azturak deskriba ditzake, zelan Trollopek mirabe bat zeukan goizeko 5etan esnatu eta kafe bat ohera eraman ziezaion, zelan Dickens joan ohi zen horretarako beren beregi zeukan halako txabola batera barruan ispilu batekin imintzioak egin ahal izateko, eta zelan Edith Whartonek ohean halako karpetatxo bat altzoan idazten zuen. Argudiook zientifikoak ez direnez, historiagileak agian lekua eman beharko dio izan litezkeen beste kausa nahikoak atzera bota beharrari, hala nola, horrenbeste idatzi zutela dirua behar zutelako edota indar eta adore handiko pertsonak zirelako. Dirua behar zutelakoa atzera bota daiteke esanez ez zela benetako faktore komuna, eleberrigileon artean behintzat batek (Edith Whartonek) dirutan asko baitzeukan. Edota historiagileak onar lezake idazleok indar handikoak eta adoretsuak zirela, eta horregatik, hain zuzen, jaikitzen zirela goizero idaztera ezer baino lehen. Beraz indartsu eta adoretsu izatea lan ohituraren kausa da, eta emankortasunaren urruneko kausa. Eleberrigile guztiak agian ile nabarrekoak ziren, baina ez dugu erraz irudikatu zein izan litekeen ile nabarra izatearen eta emankortasunaren arteko egiletasuna.

2.2.2.1.1.1.            Ariketa

Ariketa honekin ikusiko dugu zelan faktore komunaren metodoa izan daitekeen bai kausa ikertzeko baliabidea eta bai, halaber, limurtzeko tresneria ere kausa argudiotan. Hona hemen zenbait egoera, egoera hauek faktore komunaren azterketa eskatzen dute; behin kausa nagusia aurkituta, idatz ezazu argudioa bilaketa hori azalduz.

 

Hasi bost egoera edo bost pertsona identifikatzetik, bost pertsona horiek ondorioren bat edo baldintzen bat komunean dutelarik: adibidez, oraintxe berri eginiko ariketa batean markarik onenak atera duten bost kide, edo oso ohikoa ez den espezialitateren bat hautatu duten bost ezagun; edo zaletasun berezi eta ezohikoak dituzten bost ezagun; errepideko leku batean gertatutako bost istripu; edo Euskadi irratien zerrendetan kanta ezagunenak.

 

Orain aurkitu talde bakoitzeko elementu horiek guztiek komunean dituzten faktorea(k). Faktore bat baino gehiago aurkituko zenituen apika, baina batzuk bertan behera utzi beharko dituzu esanguratsuak ez direlakoan, edo oso gertagarriak ez diratekeenez.

2.2.2.1.2.    Desberdintasun bakarraren metodoa (Millen aldentzearen metodoa)

Desberdintasun bakarraren metodoak erabilgarritasuna izango du baldin eta behintzat bi egoera antzeko daudenean, batak ondorio bat daukalarik eta besteak ez. Begiratu beharko diozu ea zein den batean dagoen faktorea bestean faltan dena, hau da, desberdintasuna bakarrari. Hara adibide bat:

 

Bi ikaslek 8,5 atera dute kurtsoan zehar, baina akabuko iritzian batak “bikain” atera du eta besteak “oso ondo” bakarrik. Ikasle biek etortzen ziren eskoletara erregulartasunez, biek jesartzen ziren bigarren lerroan, biek egoten ziren adi-adi eskoletan, baina batek parte hartzen zuen eskoletan eta besteak ez zuen inoiz ezer galdetzen. Alde horixe baino ez bazegoen bion artean, hortik atera zenezake akabuko iritzien arteko alderako kausa horixe izan zela.

 

Desberdintasun bakarreko metodoaren bitartez aurkitutako kausa baten alde ari bazara argudiatzen, lehenago entzuleriari eman beharko diozu burutara kontsideratzen ari zaren elementu bi horiek gehienbat antzekoak direla. Entzuleria antzekotasun horretaz limurtzea ez da bat ere erraza izaten, giza gertaeretan nekez izan ohi baita erabateko antzekotasunik.Antzekotasuna honetara ezar zenezake (gogoratu aurreko lauhilabetean konparaketaz eta kontrasteez egindakoa): bi kasu horiek batera dituzten gauzak eman zerrendan, edota erakutsi ikusi batean ager daitezkeen desberdintasunak axalekoak edo garrantzibakoak direla. Adibidez, “oso ongi” lortu zuen ikasleak eskola bat galdu bazuen, eta bikain atera zuenak ez, erakutsi beharko duzu horrek ez zuela eraginik izan amaierako iritzian. Holako kasu batez badiharduzu, kontu handiz ibili beharko duzu ez dakizun holakorik itzuri, hau da, bi kasuen arteko alde garrantzitsurik, hartara, litezkeen desberdintasunak atzera bota ahal izateko behar izanez gero.

2.2.2.1.2.1.            Ariketa

Oraingotan aurkitu beharko dituzu antzeko egoeren bikoteak, batek ondorio bat dakarrela eta besteak ez: irakasgai berean egindako bi azterketa, batak ondo irten zizun, eta besteak ful. Interesatzen zaizun pertsona batekin geratu zara bi aldiz, behin ondo atera zitzaizuen dena eta hurrengoan huts; Gauza bera egiteko bi saio, behin ondo bestean hala moduz, eta abar.

 

Saia zaitez orain aurkitzen bi egoera horien arteko desberdintasun bakarra; lortzen baduzu, desberdintasun bakar hori izango da kausa nagusia darabilzun argudioan. Gogora ekarri bi egoeren arteko desberdintasun bakar bat kausatzat jotzen duzunean, beste antzekotasun sarri eta oinarrikorik egon behar dela bi egoerotan. Antzekotasunez limurtu beharko duzu entzuleria, eta, gainera, leudekeen osterantzeko desberdintasunak garrantzirik gabeak eta axalekoak direla esan.

2.2.2.1.3.    Kausa eta ondorio aldaketa bateratuaren metodoa (Millen aldaketa konkomitantearen metodoa)

Aldaketa konkomitanteak edo batera doazenen metodoak ondorio batek dirauenean eta aldatuz doanean bakarrik erabil daiteke. Selektibitateko mailak gora eta behera egiten du, bizimodua garestituz doa arinago edo geldoago, itsasgorak eta itsasbeherak daude, eta abar. Aldaketoi aurre egin beharrean, eta joerak, isuriak eta eroriak direla eta, kausa posibleen artean saiatuko zara bilatzen zeinek irauten duen prozesu horretan guztian, eta zein doan aldatzen ondorioarekin batera. Hori eginez, suposatzen zabiltza badela loturarik ondorioaren aldaketa eta kausarenaren artean. Baina suposamendu horri eutsi zeniezaioke bakarrik egiletasuna onesgarria denean.Kausa eta ondoriook batera egin lezakete gorantz, edo beherantz, edo batak gora eta besteak behera. Kasu denetan egiletasunari buruzko suposamendua goranzko eta beheranzko patroi horiek bezain funtsezkoa izango da. Izan ere, zure entzuleriak ikusi ahal izan beharko du bion arteko lotura argi asko. Begira diezaiogun adibide bati:

 

Urizaharreko liburutegiak eskatu diren urteko liburuen kopurua ondo notaturik dauka. Liburuzainak konturatuta daude hamar urteko tarte batean, 1965-1975, eskatutako liburuen kopuruak behera jo zuela, 30.000 liburutatik 1965ean 15.000 liburutara 1975an, nahiz eta biztanleriak gora egin ehuneko hamar batean. Azalpenen bila zebiltzala, liburuzainek aurkitu zuten irrati-telebisten gorakada urte horietakoa izan zela. Telebistaren eta liburuen eskaeraren arteko lotura agerikoa egiten zaie liburuzainei. Kasu honetan kausa eta ondorioaren arteko erlazioa iruntzitarakoa da: batak gorantz egiten duen bitartean, besteak beherantz.

 

Aldaketa bateratuan oinarritutako kausa loturaren alde argudiatzeak erakar ditzake zenbait aitzakia: lehena, isuriak bide beretik aldatuz joan arren, ez dute zertan lotuta egon. Bigarrenez, ustezko kausa eta ondorioak, bi-biak, beste kausa baten ondorenak izan daitezke, beste barik. Hirugarrenik, kausa eta ondorioa elkarren ondorio izan daitezke, adibidez, etengabeko hezkuntzaren gorakadak ekar zezakeen liburu gehiago ateratzen hori, eta liburu gehiago ateratzeak ekar zezakeen etengabeko hezkuntza. Zaila da, eta argudiatzen trebetasuna behar, amildegi hauetatik guztiotatik urrun ibiltzeko.

2.2.2.1.3.1.            Ariketa

Ekarri gogora aldi batean gora edo behera egin duten isuri edo joera zenbait: zure herriko bandalismo ekintzak, zuritoaren edo sagardoaren kontsumoa, aisialdiko jardun batzuetan izena ematea (fereka tailerretan, buztina, eta abar), udako gazteen langabezia, aldizkari batzuen salmenta, larunbat iluntzeko edo goizaldeko auto istripuak.

 

Joera horien litezkeen kausen artean saiatu bilatzen gora edo behera antzera egin duen baten bat. Gogoratu joera biok badirela oinarritu beharko duzula lehen partea ikasitako tekniken bitartez.

2.2.2.1.4.    Bazterketa metodoa (Millen soberakinen metodoa)

Bazter uztearen edo alboratzen metodoak bakarrik balioko digu ondorio bat kausa nahiko zenbaitetatik ekar daitekeenean. Suposatzen dugu ondorioa gertatzeko kausa bakar batekin nahikoa denez gero, kasua bakar bat zebilela ondorio hori sortzeko (suposamendu hau balizko pitzadura suerta daiteke aurrerago garrenean). Albora uztearen metodo honetan, bada, kausa nagusi baten alde gabiltza, baina ez hori bera gertatu zenik probatuz, gainontzekoak ez zirela askoak izan probatuz baino.

 

Entzuleria bat limurtzen izan genezakeen arrakasta, hasieratik litezkeen kausen multzoa zehatza izatean, eta multzo horretako gureaz besteko partaideak bazter uzteko dugun eraginkortasunean datza; zelanbait, Sherlock Holmesen metodoa esan geniezaioke honi. Noski, Holmesen zehaztasun hori bakarrik gertatuko da kausen multzoa itxia denean. Sarri gehiagotan, aldiz, bazterketa metodoa modu laxoan erabiliko dugu. Hau da, argudiatuko dugu litezkeen baina begi-bistakoen diren kausen artean ibiliz; interesatzen zaigunaz landa beste guztiak baztertuaz alegia. Litezkeen kasuen multzo osoa ezarri eta gero bazterketa eragitea ez da noraezeko izaten beti; nahiko izan ohi da aukeren artean gertagarrienak baztertzearekin, batez ere, gure entzuleriak aurretiaz gogora ekar ditzakeenak. Beti izan gogoan baina, oso erraz bota diezazuketela atzera litezkeen artean pentsatu ez duzun bat aipatzen badizute.

2.2.2.2.      Millen metodoak eta egiletasuna

Millen metodoek entzuleria bat limurtuko dute egiletasuna suposa daitekeenean, guztiarekin ere, zer egin baina egiletasuna suposa ezin daitekeenean? Egin dezagun uste dugula kausari dagokionez gauza bi lotuta daudela, eta uste hori Millen metodoren baten bitartez atera dugula eta, hala ere, ez dagoela ageriko loturarik, aurkitutako kausa eta ondorioaren artean ez dagoela egiletasunik, alegia. Beraz, balizko kausa eta ondorioaren arteko hurbilketa lanak egin beharrean gaude. Bi arauri jarrai geniezaieke: 1) asmatutako egiletasuna onartutako kausa legeekin bat etorri behar da, hau da, ezin da magiarik egon, eta 2) Occamen aitzurra edo neurritasunaren (parsimoniaren) printzipioak aplikatu behar. Occamen aitzurra aholkatzen zaigu ondorioa azaltzen duen egiletasunik soilenaren alde, kausa eta ondorioaren arteko hamalau urrats baino hobeto.

2.2.3.   Erretorikoki efektiboak diren metodoak

Millen metodoak erretorikoki eraginkorrak diren arren, konplexuak dira. Egunkarietan, aldizkarietan, zenbait hitzalditan, eta holakoetan sarri beste metodo laburragoak erabiltzen ditugu, bidezidorrak bezalakoak. Oso luze jardun beharrean, askotan hurren datozen metodoak erabil genitzake ustezko kausa lotura nabarmentzeko. Metodook ez dira apika Millenak bezain zorrotzak izango baina egiletasuna suposa daitekeenean baliagarri izan dakizkiguke. Kausak aurkezteko metodoak dira areago, kausak aurkitzeko baino.

2.2.3.1.      Kausen kateak

Bi gertaeren arteko kausa lotura begi-bistakoa ez denean, eta hala ere lotu behar badituzu kausa ondorio gisa, eta kausak urrunekoa edo ezegokia ematen badu, argudio katea beharko duzu. Adibidez, esan izan da XVI mendeko Ingalaterrako basoen galerak ekarri zuela geroko industrializazioa, edota lau hankatan ibiltzen ez ikasteak zutik jartzen baino lehenago irakurtzerako arazoak dakartzala, edota dibortzioaren gorakadak sukaldeko etxeko tresnen garapena ekarri zuela. Holakoetan argudio katea behar izaten da. Kateak ustezko kausatik nahi den ondoriora dagoen jauzia urrats txikiagoetan zatituko du. Urrats txikiago horiek egiletasunari buruzko suposamenduei eustea erraztuko dute. Alabaina, gogoratu katea oro bere begirik ahulena bezain tinkoa izango dela, ez gehiago.

2.2.3.1.1.    Ariketa

Saiatu lotzen urruneko kausa hauek beren ondorioekin:

a.       Umezaroko interesa > karrera hautaketa

b.      Bizkaiko Labe Garaiak ixtea >  Guggenheim museoa

c.        Europako batasunean sartzea > Baserriak etxebizitza bezala saltzea

2.2.3.2.      Haren areanik: Denboran lehentasuna

Askotan esan izan zaigu ez pentsatzeko gauza batek besteari eragin dionik lehenago gertatu dela eta beste barik, hori egitea post hoc falazian erortzea bailitzateke (post hoc ergo propter hoc horren ostean, beraz horregatik). Imajinatu justu entxufatu berri duzula telebista eta auzo osoko argia mozten dela, segurutik argia ez zen joango zure telebistak ekar zezakeen kontsumo maila askotzeagatik. Alabaina, lehenago gertatua hurren gertatutakoaren kausa ez den hainbat eta hainbat adibide asma genitzakeen arren, egia da kausa beti gertatuko dela ondorioa baino lehenago; bestela esan, lehenago gertatua ez da ezinbestez kausa, baina kausa beti da ezinbestez arean edo lehenago gertatua. Beraz, denboran lerratze hau kausari buruzko suposamendurik primitiboena dugu. Normalean denboraren hurrenkera horixe suposatzen dugu, eta ez dugu zertan aipatu argudio-bidean gabiltzanean. Hala ere, denboraren hurrenkera aipatzeak bi gertaeren arteko kausa harremana sendotzea ekarri ohi du.

2.2.3.3.      Adibideak nabarmendu

Kausa proposizioak orokortzeak izan daitezke (“Telebistako bortizkeriak jokamolde bortitza eragin ohi du”) edo kasu zehatzak (“Akusatuak Miami Vice ikusi zuelako, egin zuen egin zuena”). Aurreko lauhilabetean ikasi genuenez, orokortzeak adibideen bitartez oinarritu daitezke. Beraz, instantzia zenbaiten ordezkari dagoen kausa baieztapen bat instantzia horietakoren baten batzuk deskribatuz oinarritu daiteke. Hala ere, adibideak tipikotasunari jarraitu behar dionez, okerreko irudia sortzeko erabil daitezke, maltzurki erabili ere. Alabaina, metodo hau zintzoki erabilia denean, adibideek azpian izango dute estatistika orokorrik edota adibideek orokortasunarekin duten harremanari buruzko egiaztapenen bat. Kausa harremanari buruzko adibideek ere egiletasunari buruzko suposamendua eskatzen dute.

2.2.3.4.      Analogia

Analogia erabiliko dugu kausa-ondorio erlazioren bat ezarri nahi duzunean beste batekin konparatuz. Beste erlazio hori, erdu gisara erabiliko dena, ezagun eta onestekoa egin beharko zaio zure entzuleriari. Ez bada hala, atzera bueltatu eta argitu beharko duzu.

 

Adibidez zientzialariek saguak erabili zituzten sakarinak minbizia sortzeko izan zezakeen eragina frogatzeko. Idoro zutenean sakarina kopuru handiak minbizia sortzen zuela saguengan, iragarri zuten sakarina gizakiarentzat ere arriskutsua izan zitekeela. Euren argudioaren indarra gizakien eta saguen fisiologiaren arteko analogia onartzean zetzan. Jende gehienak hala uste du; analogia hori onargarria dela, alegia.

 

Analogiak erabil daitezke iraganeko gertaeren kausei buruz argudiatzeko eta etorkizuneko gertakizunak aurreikusteko; hau da, iraganeko gertaera bat hartu eta konparatu hobeto ezagutzen den beste gertaera batekin.

2.2.3.4.1.    Ariketa

Hona hemen analogia kausa posible batzuk. Hartu bat eta sortu argudio testu luzexka bat:

 

·          Ekologistek badakite aldaketa txiki batek ekosistema baten oreka delikatuan ekar liezaiokeela hondamendia sistema osoari. Pentsa ezazu orain auzo batez, eta sortu kausa argudio bat analogia horretan oinarri harturik.

·          Termodinamikaren bigarren legeak (entropiak) ezartzen du sistema orok desordenarako joera daukala berez, baldin ez bazaio energia gehigarririk sartzen oreka hura mantentzeko. Hartu lege honetan oinarri zure bizitzan ikusi duzun edo beste jende talde batengan ikusi izan duzun joeraren bat azaldu eta argudiatzeko.

2.2.3.5.      Zelan egon daitezkeen txarto kausa argudioak: kausa argudioetan zailtasun maizenak

Kausa argudioaren ezaugarririk nabarmentzekoena kausa eta ondorioaren arteko lotura onesgarria da, hots, egiletasun sinesgarria. Hura gabe ez dago kausa eredurik ez Millen metodoen aplikapenik edo bestelako taktikarik kausa argudioa konbentzigarri egingo duenik. Pentsa ezazue norbaitek dioela ikasleen depresioa liburutegiak 10etan ixteak ekarri duela, ba, ez bada oso ondo eta xehe argudiatzen, normalena hauxe erantzutea litzateke: zer zerikusi arraio izan lezake liburutegiaren ordutegiak ikasleen depresioarekin? Eta bi gertaera horiek lotu nahi dituenak hobe du aurretiaz hausnar erabiltzea galdera hori.

 

Egiletasuna onesgarria denean ere, kausa argudio batek areagoko oinarririk behar izango du kausa jakin batek eragina izan zuela erakusteko; gauza bat baita kausa batek eragin lezakeela erakustea, eta oso besterik eragin egin zuela erakustea. Entzuleria kritiko batek kausa-ondorioa loturik behar ditu ikusi atal honetan deskribatu diren metodoen bitartez. Kausa argudioko hutsegiterik arruntenetako bat horixe da hain zuzen, entzuleriak duen haragoko oinarri egarria gutxiestea. Haramen beste hutsegite sarrienetakoak ere:

 

-         Faktore komunaren metodoa bakarrik da baliagarri lehian ez dagoenean beste faktorerik

-         Bereizketa bakarraren metodoak eskatzen du entzuleriari burutara ematea isolatu den aldeaz ateranzko desberdintasun oro ez dela esanguratsua

-         Aldaketa bateratuaren metodoak dakarren arazoa da kausatzat jotzen den joera eta ondoriotzat jotzen dena, biak ala biak ere izan daitezkeela beste kausaren baten ondorio

-         Argudioak bazter uztearen metodoa litezkeen kausen multzoaren osotasunaren onargarritasunean datza.

-         Beste taktikek, berez hain zorrotzak ez direnak alde batetik, arriskurik ere badute

o       Denboraren hurrenkera kointzidentzia hutsa izan daiteke, eta ez kausa

o       Analogiak itxura hutsa izan daitezke, eta oinarrian oso gauza diferenteak izan

o       Adibideak ez tipikoak izan daitezke

o       Kateak begirik ahulenetik hautsi daitezke

 

Esana dugu kausa argudioaren helburua kausen arteko elkarreragiketa islatzea edo kausa bakan baten indarra nabarmentzea dela. Kausa eredua ezegokia izan daiteke horretarako. Azalpen kausala astunegia ordea. Eta abar.

2.2.3.5.1.      Ariketa: Testuak aztertu

Nire autoa ez da martxan jartzen pistatxozko izozkia erosten dudanean". Emakumeak esaldi xelebre hori bota zionean, Texaseko automobil saltzaileak andrea burutik  zegoela pentsatu zuen. Udako egun beroetan emakumea denda batetik pasatzen omen zen izozkia erosten etxera eramateko, eta beti gertatzen zen berdin, behin ere huts egin barik: txokolate, bainila edo marrubizko izozkia erosiz gero, autoa martxan jartzen zen, baina pistatxozkoa erosten zuenean... bertan inkatuta geratzen zen.

Saltzaileak ikusi egin behar izan zuen sinesteko. Lehendabizi, txokolate txangoa egin zuen, eta autoa primeran ibili zen. Bainila edo marrubizkoa... arazorik ez. Orduan pistatxo txangoa heldu zen, eta, jakina zenez, autoa mugitu ere ez.

Motoreetako aditu baten jakituriak konpondu zuen arazoa. Ohartu zen txokolate, bainila eta marrubizko izozkia paketeetan zetorrela fabrikatik, eta izozgailutik hara saltzen zela. Baina pistatxozko izozkia dendan bertan biltzen zuten eskuz. Pistatxozko izozkia biltzeak hartzen zuen denbora nahikoa zen automobila itotzeko Texaseko uda beroan. Azkenean emakumea ez zegoen burutik: automobila ez zen martxan jartzen berak pistatxozko izozkia erosten zuenean.

 ---New York Handiko Automobil Saltzaileen Elkarteko Aldizkaritik, News and Views aldizkarian aipatua

 

**********

1816. urtean New England-en, Kanadan eta Mendebaldeko Europan uda ikaragarri hotza izan zen. Yale Unibertsitatean eguraldiaren erregistroa zeramaten 1779tik, eta 1816ko ekaina  hiri hartan sekulan izandako hotzena izan zela adierazi zuten bertan. Uda hartako batez besteko tenperatura Quebec-etik 300 km iparraldera legokeen leku batena izateko modukoa izan zen... New England-en arto uzta gehiena galdu zen, eta albitz uzta oso urria izan zen. Ondorioz, izugarrizko bolada gogorra etorri zitzaien euren kontsumorako sortzen zuten baserri isolatuei. Hain gogorra, non herriaren gogoan urte hura esamolde honetan geratu zen gordeta: “Mila  zortziehun eta hotzez hil”. 1816ko ezbeharra adibide interesgarria da ikusteko zelako ondorio sotilak eta esku luzekoak izan ditzakeen hondamendi batek gizakien gorabeheretan.

Gertaeren katea 1815ean hasi zen: Ekialdeko India Holandarretan (gaur egun Indonesia), Sumbawa irlan zehatz esateko,  itzelezko erupzioa izan zuen Tambora sumendiak, eta ikaragarrizko hauts masa jaurti zuen atmosferara.

Erupzio hori dezente handiagoa izan zen 1883an Krakatoak izandako erupzio famatuagoa baino. Tambora sumendiak 1.200 m galdu zituen altueran, eta 50.000 m3  inguru bota zituen hondakinetan. Lau urte geroago itsasontziek oraindik aurkitzen zituzten errautsezko irla handiak flotatzen itsasoan. Klimatologoek diote 1600etik hona hura izan zela atmosferara hauts gehien bidali duen erupzioa . Hautsak lurra inguratu zuen zenbait urtez goi estratosferan. Geruza horrek eguzkiaren argia espaziora bidaltzen zuen atzera, eta, ondorioz,  argiaren parte handi bat ez zen lurrera heltzen.

Airearen goiko geruzetan pilatutako hautsak tenperatura hotzak ekartzearen ideia nahiko zaharra da. Benjamin Franklinek ideia horrekintxe azaldu zuen 1783-84ko negu hotza. Gaur egun ideia hori  ziurtasun handiagoz berretsi daiteke, munduko leku askotako tenperaturen erregistro luzeak erabiliz. Datuok erka daitezke azken mende bietan izandako sumendien erupzioen datuekin, haien erregistroa oso zehatza baita.

Tambora sumendiaren hautsa goi atmosferan bildu eta lurra inguratu ahala, goiko latitudeak itzaletan jarriz joan ziren. 1816ko lehen hilabete biak ez ziren bereziki hotzak izan New England-en, baina maiatzerako jendea hasita zegoen komentatzen udaberria berandu zebilela. Ekaina esperantza onez betea hasi zen, eta maiatz erdiko izotz gaiztoetan iraun zuten uztak aurrera egiten hasi ziren. Ekainaren 6an sasoiz kanpoko hiru hotzaldietako lehena ekialderantz egiten hasi zen,  New England-era. . Haizeak eta hotzak ekainaren 11ra arte iraun zuten, eta 20-40 cm-rainoko elurrak utzi zituzten New England-eko iparraldean. Bigarren izotzaldi hilgarriak eskualde berberean jo zuen uztailaren 9an, eta hirugarrenak eta laugarrenak abuztuaren 21ean eta abuztuaren 30ean, hurrenez hurren, bi bider birrindutako uztak berriz haztekotan zeudenean. Behin eta berriroko izotzek dena suntsitu zuten, garau eta barazki gogorrenak izan ezik.

--Henry eta Elizabeth Stommel, “The Year Without a Summer” [Uda bariko urtea], Scientific American.

 

******

 

Orain dela urte batzuk, depresio gogorra pasatzen ari nintzela, jiu-jitsu ikasten hasi nintzen. Nire helburua New Yorkeko kaleetatik seguruago ibiltzea zen. Izan ere, bazirudien nire ezagun guztiak ari zirela lapurretak pairatzen. Alabaina, berehalako ondorioak guztiz ezustekoak izan ziren. Bi asteren buruan konturatu nintzen kirola izugarrizko aldaketa ekartzen hasia zela nire bizitzara.

Nire jarrera eta umorea nabarmen aldatu ziren: pasibitateak eta depresioak kemenari eta euforiari eman zieten bidea. Ondorengo hilabeteetan gai nintzen nire bizitzako zenbait arlo garrantzitsutan lema eramateko. Liburu bat idazteko beka eskatu nuen, literatur lehiaketa batera aurkeztu nintzen eta irabazi, eta harreman zail batetik irteteko lehen pausoak eman nituen. Garai hartan psikoterapia hartzen nenbilen artean ere, baina nik uste dut jiu-jitsuk eta berak ekarritako sasoi fisikoak eragin garrantzitsua izan zutela nigan.

Beste emakume askok ere izan dituzte antzeko esperientziak. Nire lagun bat korrika egiten hasi zen, eta baretasun eta lasaitasun berria aurkitu zituen. “Askeago sentitzen naiz, galdua nuen neure parte bat berreskuratu banu bezala”, dio. “Osotasun moduko bat sentitzen dut: gorputzak eta gogoak bat egiten dute, bestela lortzen ez duten era batean. Korrika egitera joan, arropaz aldatu eta dutxa hartzeak egunero ordubete kentzen badit ere, iruditzen zait denbora gehiago daukadala, ez gutxiago. Lehen gauzak baztertzen nituen nire bizitzatik kemena aurrezteko, baina orain gauza naiz betidanik egin gura izan ditudan —baina denbora faltagatik egiten ez nituen—  gauzetako batzuei heltzeko”.

Margo Lawrence, telebistako produktorea, baleta egiten hasi zen orain dela hiru urte, eta orain astean lauzpabost aldiz joaten da klaseetara. Fisikoan aldatu bada ere, aldaketa psikologikoa izan da benetan izugarria. Bere buruaz daukan irudia hainbeste hobetu da non orain gutxi proba bat egin zuen kamera aurrean agertzeko. “Kupeltxo baten modukoa nintzen, eta horregatik ez naiz inoiz nire gorputzarekin gustura egon”, dio. “Ez daukat berbarik esateko zein zoragarria den orain zutunik jartzea eta nire buruari ikusgai jartzen uztea”.

--Susan Edminston, “The Surprising Rewards of Strenuous Exercise” [Ariketa gogorraren ordainsari harrigarriak]. Woman’s Day

 

 

***********

 

 

ZORNE IZURRIA

Colin McEnedy

 

Azkenean, hainbat ziklo bete ostean kolpea joten eta gero atzera egiten, zorne izurria desagertu egin zen Europatik. Londresek gaixotasun horrekin izandako azken esperientzia, Izurrite Handia, 1665ean hasi eta modu ikusgarrian amaitu zen 1666ko Sute Handiarekin. Garai hartan londrestarrentzat gauza naturala zen pentsatzea su garbitzaile hari zor ziotela gaixotasunetik libratu izana. Geroago, baten batzuek esan izan dute sutearen ostean hiria berreraiki zen moduari esker ez zutela londrestarrek gaixotasuna gehiago harrapatu: hiri berria adreiluzko etxez eginda zegoen, eta zaramarik gabeko kale zabalez, Erdi Aroko egitura nahaspilatu eta kalexka kirastuez betetakoaren ordez.

Azalpen hori erakargarria da, baina gertutik aztertuz gero ez dirau zutunik. Hori esateko arrazoi bat zera da, suak Londresen erdialdea baino ez zuela suntsitu, mende harexen hasieran izurrite kolpeek gutxien jotako alderdian, alegia. Beraz, aurreko garaietan gehien kaltetutako kanpoalde jendetsuak ukitu barik utzi zituen izurriteak oraingoan. Bigarren arrazoia da Londres izurritetik libre egon zen garai berean Europako beste hiri batzuk ere egon zirela izurritetik libre, adibidez Paris eta Amsterdam, eta hori ezin daiteke lotu Londresko Sute Handiarekin.

Beste teoria betegarriago (baina hala ere oker) batek proposatzen du izurritearen desagerpena osasun eta higiene maila apurka-apurka igotzen joatearekin etorri zela. Ezin daiteke higienearen faktorea baztertu, baina horrek ez du azaltzen zergatik izurritearen hurrengo kolpeek betiko eskema bete zuten, hau da, heriotza tasa handiak eraginez, baina Europaren erdialdetik gero eta urrunago joaz bakoitzean. Ia ematen du Europa zelanbaiteko immunitatea garatzen ari zela, eta horrek eragotzi egiten ziola gaixotasunari betiko moduan hedatzen jarraitzea. Iparraldean atzera jotze hori ekialderantz izan zen; Mediterraneoan, berriz, hegoalderantz. Zenbat eta beranduago sortu gaixotasuna, orduan eta zailagoa bide zitzaion zabaltzea. Gainera, datu guztien arabera, sasoi hartan trafikoa ugaltzen ari zen bai lehorrean eta bai itsasoan.

Azkenik, XIX. mendean arratoiak aipatu ziren azalpen gisa. Zera proposatu zen, arratoi beltzaren (Rattus rattus) populazio dinamikan izandako aldaketei zor zitzaiela izurritearen amatatzea. XVIII. mendean dagoeneko ohartuta zeuden arratoi espezie berri batek —arratoi marroiak (Rattus norvegicus)— lekua hartua ziola, neurri handi batean, gaixotasunaren betiko eroalea izandako arratoi beltzari. Arratoi marroia askoz ere eroale eskasagoa izango zen: arratoi marroiak beltzak bezalaxe harrapa dezake izurriaren baziloa, baina normalean ez da gizakien inguruan bizi. Arratoi marroiak normalean soto ilunetan edo estoldetan bizi dira, eta arratoi beltzak, aldiz, etxeetako goiko geletatik eta teilatuko habietatik ibiltzen dira. Ekialdeko arratoi-arkakusoak gehienez ere 90 mm-ko jauziak egin ditzakeenez, habitat preferentziak beharbada nahiko izango ziren gizakiak libratzeko izurria harrapatua zeukaten arkakusoetatik.

Arratoi marroiaren teoriak onargarria dirudi, baina ez dator bat datu geografikoekin: arratoi marroia Europako ekialdetik mendebaldera zabaldu zen XVIII. mendean, eta izurritea, berriz, mendebaldetik ekialderantz erretiratu zen. Arratoi marroiak denbora luzea zeraman Moskun izurriak kolpe gogorra jo zuenean hiri hartan 1770etan. Ez zen Londresera iritsi 1727ra arte, hiri horretan izurriak azkenekoz jo baino 60 urte luze geroago, alegia.

San Diegoko Unibertsitate Publikoko irakasle Andrew B. Appleby zenak teoria alternatiboa proposatu zuen, hots, arratoi beltzaren ehuneko jakin bat immunizatu egin zela XVII. mendean barrena. Immunizatutako animaliok ugaldu eta Europatik zabaldu bide ziren hurrengo ehun urteetan zehar. Arratoiok gaixotasunaren baziloa eduki zezaketen artean ere, baina ez ziren hilko, eta, beraz, arkakusoen populazio handia eduki ahal izango zutenez, arkakusoek ez zuten beste ostalari batzuen bila abiatu beharrik izango. Teoria hori, alabaina, ez dator bat animali populazioak izurriteen kontra immunizatzeko prozesuez dakigunarekin. Oxfordeko Unibertsitateko irakasle Paul Slackek adierazi duenez, arratoiak sarritan immunizatzen dira bakterio edo birus patogeniko batekin harremanetan jartzen direnean, baina denbora gutxirako, eta beraz segurutik horrek ezin du esplikatu izurritearen kontrako immunizazio orokorra.

Beste teoria sendoago batek proposatzen du izurritearen bazilo espezie berri bat garatu zela, Yersinia pestis izenekoa, eta hori ez zela izan aurrekoa bezain gogorra. Hain gogorra ez izanik, bakuna moduan jokatuko zuen beharbada, eta gaixotutako animali eta gizakiei nolabaiteko immunitatea emango zien bakterioaren oinordeko gogorragoen kontra.

Teoria bakteriologiko hori onargarria da hainbat aldetatik. Lehendabizi, bat dator Theobold Smith patologistak proposatutako legearekin. Honelaxe dio lege horrek: “manifestazio patologikoak zera besterik ez dira: garatuz doan parasitismo baten gorabeherak”, eta, ondorioz, epe luzean gaixotasunen forma ahulagoek lekua kendu ohi diete gogorragoei. Bigarrenik, teoria honek azaltzen du zergatik gertatu ziren batera bi fenomenook: alde batetik, izurritea ahultzea, eta, bestetik, leku batean agertzen zenean, urrunago ezin hedatzea. Izan ere, gaixotasun bat ezin daiteke urrun hedatu baldin eta berori harrapa dezaketen izakien kopurua txikia bada. Hirugarrenik, badago, egon, izurritearen baziloaren senide hurbileko bat, Yersinia pseudotuberculosis deritzona. Horrek ez die gaixotasunik kutsatzen arratoiei, baina izurritearen kontrako immunitate maila handia ematen die.

Zabaldu ote zen apurka-apurka modernitatearen hasierako Europako arratoien artean Yersinia pseudotuberculosis hura, edo antzeko ezaugarriak zeuzkan beste senideren bat, eta horrek eragotzi egin ote zion Yersinia pestis-i Europan finkatzea? Froga zuzenik ez dugu hipotesia egiaztatzeko, baina beste hipotesi guztiak baino arrazoizkoagoa ematen du...

 


[1] Thomas, Francis-Noël eta Mark Turner. Clear and Simple as the Truth. Princeton University Press. 1994: [3.orr.].

[2] Nire eskerrik eskerronenak Ana I. Morales-i ingelesetik euskaratu dizkidalako lan honetako hainbat eta hainbat testu.

[3] (op. cit. [9].orr.)

[4] Kardaberaz. “Euskarazko Erretorika nola den” In: Euskararen Berri Onak. Neuk bateratutako bertsioa. Apud ...

[5] [Cicero], Ad C. Herennium: De Ratione Dicendi (Rhetorica Ad Herennium). With an English Translation by Harry Caplan. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press & London: William Heinemann LTD (Series: The Loeb Classical Library, Cicero in Twenty Eight Volumes). Mcmlxxxix 1954.

[6] Adibidez xviii mendean ingelesak hainbat eta hainbat hitz mailegatu zituen frantsesetik; alabaina hiztegi nazionalistaren batean begiratzen badituzu, Websterren kasurako, hitz horiek Erdi Haroko frantsesetik datozela esango dizu, hau da, Normandoen garaitik. BBeste adibide bat espainolarekin daukagu: Europako espainolak Ameriketakoari aitzakiatzen diona ingelesarekiko mendekotasuna da, askotan ustezko mendekotasuna baino ez den arren (eta hiztun gehienak amerikarrak izan arren), euskaraz ere gertatzen dena: “hori guztia” 1993 baino lehenago oso txarto zegoen ikusita, ustez eta espainolaren “kalkoa” zela. Euskal Joskera modu sofistikatuan lantzen lehena Altube izan zen, dakizuenez Arrasatekoa, eta bere liburu famatuak, Bermeon argitaratu zenak Erderismos zeukan izena.

[7] Martha Kolln, Rhetorical Grammar: Grammatical Choices, Rhetorical Effects. Longman: 1998, 1991.

[8] Horietarako hurrengo erreferentzia hauxe duzue egokiena: James E. Murphy (arg.). A Short History of Writing Instructions: From Ancient Greece to Modern America. 2. ed. 2001. Batez ere 19-20. mendeez diharduten artikulu hauek: Wright, Elizabethada A. eta S. Michael Halloran. “From Rhetoric to Composition: The Teaching of Writing in America to 1900” 213-246.orr. eta Hobbs, Catherine L. eta James A. Berlin “A Century of Writing Instruction in School and College English”. 247-289. Hemendik gutxira euskaratuta izango ditugu eta irakurriko ditugu eskolan.

[9] Burke, Kenneth. On Symbols and Society. University of Chicago Press. 1989.

[10] Adibidez, Espainiar medioek lortu dute halako higuin bat sortzea “vasco” edo “nacionalista” berbekiko. Bushek, era berean, behar du jendearen atxikimendua Iraq edo Afghanistan aldika bonbardatzeko (edo beste edozein musulman herri), baina ezin du Islamaren kontrakorik egin, etxean asko ditu eta, orduan terminoen hautaketa oso zaila da; horretan datza “terrorismoaren kontrako gerra”ren arrakasta. Oraingorako Hollywoodek erakutsi dizkigu “La Jungla de Cristal” bezalakoak, eta “terrorista” hitzak bereganatu ditu tabu-berben ezaugarri guztiak.

[11] Adibidez, Savaterren edo Umbralen erausian askotan ageri dira “siglo de las luces” edo “Ilustración” terminoak. Garai horietaz oso gutxi jakin arren, berehala onartzen dugu izen horren pean ager daitekeena.

[12] Perelman, Chaim et L. Olbrects-Tyteca. Traité de l'argumentation : la nouvelle rhétorique. [1. ed.]. Paris : Presses universitaires de France, 1958.

[13] Ahotsa eta keinuak “berezkotzat” jotzen ditugun arren, oso ondo kalkulatuta egoten dira, adibidez, Estatu Batuetako presidenteen diskurtsoetan: Clintonen azkenetako hitzaldi batean, holakoren bat bota zuren: “lehendakaritzara letorkeen hurrengo gizonari...(hemen etena) edo EMAKUMEARI esango nioke...” ezin izan zen entzun zer esango ziokeen jendea txalo batean hasi baitzen; oso zaila egin zitzaidan gogoratzea eten hori, eta txertaki hori, oso ondo aztertu eta estudiatua zegoela, hain izan zen handia entzuleengan sortu zuen zirrara. Keinuak eta ahoskerak (pronuntiatio) Erretorika klasikoan oso leku inportantea hartzen zuten; pentsa ezazue Gernikako plazaren erdian astelehen batean eguerdiko ordu batean eta jendea zeuengana hurrera arazi behar duzuela, ba oihuka zelan egin jakiteaz gain, oihu horretan modulatua mezua ere eman behar duzue. Horrelakoa zen Periclesen garaiko agora edo forua. Gaur egun ere, keinu eta ahotsa oso inportanteak dira, nahiz eta beste izen batez ezagutzen ditugun (irudi aholkua, etab.).

[14] Adibidez, Zaitegik Gorgiasen itzulpenerako egin sarreran “sinestarazpena” ematen du, baina bere hautaketa, eta, oro har, Orixeren gerizapekoena, “perifrastikoagoa” da. Haramen bi paragrafo hautak gaurko grafiara ekarriak:

“Badakigu Atenasko herrian eta batez ere hango herri legedian egiteko handia zeukatena hiztunek. Herri batzarretan eta auzitegietan hitza zen nagusi: hitza mendeanago zerabilen hiztuna herri osoa menperatuago erabiltzeko gertuago zegokeen. Kristoren aurreko bosgarren mende erditsuraino, hizlari izateko bide bakarra nork bere kabuz erabili beharra izaten zuen. Garai hartan, berriz, bideok aldatu egin ziren: aldez sofistalariak, aldez Siziliako hiztunak agertu ziren. Horiek hizlari izateko erraztasuna irakasten hasi ziren: gazteak horretarako gaituagoak ziren neurrian, errazago sortzen ziren hizlari. Sofistalari eta hizlariok irakatsiaren aldera irabazi-saria jasotzen hasi ziren. Irabazi-saria ederragoa eta aberatsen semeek irakasgai berriari ekiteko gogo handiagoa erakusten zuten. Hamaikatxo erakusbide dugu Atenasko handi-mandien lehia eta zaletasuna, irakaskizun berriok burutzeko. Goiko haziera eta heziketa gertatu zen. Gazteok herri-gizonago egiten ziren. Nor bere buruaren jabeago eta handiki etxeko seme bati zegokion bizibide zabalagoa izaten zuen hark. Honetara ulertzen zen erretorika bideak: gizona gizonagotu egiten zuen.” (...)

“Erretorikaren zaina eta muina zertan datzan aztertzen hasten dira. Elkarrizketa honen hasieran Polok irakasle nekatuaren ordezkari jarri nahi izango luke. Haren irakaslearen egitekoa goratzen hasten da bipil eta biribil: erabat esan, barre eragiten digu, esatekoak esateko barrena baitu. Haren irakaslearen izangoa zein den adierazteke, beraren balioa goratzeko bekokia du, izan ere. Sokratesen nahiari erantzunik, Gorgias elkarrizketaren arteko egiten da berriz. Hizlariaren egitekoa entzulearengan sinistarazpena sortzea omen da. Sinistarazpena bitarikoa da, berriz: batak jakiterik gabeko sinistea eta besteak jakitea omen dakartzate. Erretorika, berriz, ustezko sinistarazpenaren eragilea da, ez baina irakasteko sinistarazpenaren eragile, zuzenari eta zuzengabeari buruz*. Ezin izan bailezake nonbait aldi laburretan hainbesteko giza ostea irakatsi halako gai handietan. Hiztunak burulangileak baino areago omen dira zernahi burutzen. Beraz, ezikasien aurrean, ez jakin arren jakinarena egiten du hizlariak. Orobat zuzenari buruz. Horri buruz ikasle ezikasirik baletorkio, irakasleak berak irakatsiko lioke zuzen izaten. Beraz, hizlariak zuzenari buruz gainez egingo balu, hizlaria izango litzateke erantzule, ez baina irakaslea.” Zaitegi, Jokin. “Gorgia-ren Atarikoa”. In:  Platon II: Gorgia. Eladeratik Zaitegi eta Plazaola-tar Iokin-ek, Ph.D. euskeratua. Usurbil: Inprimatzaile Izarra (Series: Ikastola Nagusirako Liburuak: ELADE-ko KLASIKUAK). 1977

[15] Ikastaroan zehar zatiak moldatzen joango naiz, beste hemendik ere: Kolln, Martha. Rhetorical Grammar: Grammatical Choices, Rhetorical Effects. 3.ed. Longman: 1998. Horregatik interesgarria litzaiguke sare-orria eraikitzea lortuz gero, sare-orri hori noizik behin begien aurrean erabiltzea.

[16] Horixe izan zen behintzat Sokrateren abiapuntua, baina helmugan zikutarekin brindis bat egitera behartu zuten. Gero Plato etorri zen, eta elkarrizketak idazteko aurretiaz asmatzearekin Sokrateren kontrako norabidea hartu zuen, bere ikaslea zela aitortu arren; beraz ahozkotasunaren eta idatziaren arteko alderik bada hemen ere; eta hemendik uler daiteke zergatik antzinako Bizkaiko foruek galarazten zioten Gernikarako sarrera Salamancan ikasitakoari, edo lizentziatura baten jabe zen orori (apezpikuak barne).

[17] Berdin honoko baieztapenarekin “Igelenean Iruńean egin zen Euskararen aldeko manifestaziora 22.000 pertsona joan ziren”. Horregatik jarri zuten antolatzaileek indar handia jendea kontatzeko mekanismoak azaltzen, bazekitelako UPNko gobernuak zenbaki barregarriren bat aterako zuela: 8.000. Aldea ez da makala, zergatik?

[18] Alde batera utziko ditugu “objektibo” vs. “subjektibo” terminoak, horiek irratietako esatarientzat utziko ditugu. Gu ez gara hain sofistikazio gabeak. Gauzak ezin dira subjektiboak izan banakoa gizarte eta kultura batekoa delako, eta gizarte eta kultura horretako iritzi zenbait izango dituelako, nahitaez. Eta objektiboa den gauzarik ere ez dago, gauzari beti begiratuko zaiolako ikusmiraren batetik, eta perspektibak berak ezartzen ditu baldintzak eta murriztapenak. Gauzak beraz intersubjektiboak dira.

[19] Hau, bistan da, asmatutako adibidea da.

[20] Honen harian, pentsa ezazue eskolan agintzen diren testuak, “deskribatu etxe bat” bezalakoak ondo eratuta dauden, eta zergatik.

[21] Konturatu zaitezte egunkarietako iritzi artikulu gehienek lehenago “egoera azaltzen” digutela; horixe da eskakizuna sortzea.

[22] Haramen paragrafootako baieztapen orokorrak. Zenbat hurbiltzen dira zuk asmatutakoekin?

1-       Badirudi pilo bat japoniar ezkutuko Marlboro tipoak direla

2-       Aldaketa horiekin maiatza, loreen hilabetea beharrean, San Martin eguna bihurtu da entrenatzaileentzat.

[23] Hemen ikasleak erratu ohi dira, eta jarraitzen diote hain zuzen adibide ez denari, aurreko ereduari, alegia.

[24] Erretorikoki eta akademikoki hartzerik ez dagoen, baina UPNren kutxa intelektuala bilakatu den liburu oso bat dago ikuspegi hau defendatu nahian, Lodares-en El Paraíso Políglota hain zuzen ere. Horrek erakusten du pertsona batek lortzen duen titulazioaren gorak ez duela zer ikusirik pertsona horren zentzugabekeriak esateko kapazitatearekin, edota doktoregoko tesi epaimahaikideei eskatu behar zaiela zorroztasun handiagoa.

[25] Europako hezkuntza aristokratikoan oraindik egiteke dagoen iraultza "oinarrizko kontzeptuari" kritikatik etor dakiguke: zer da oinarrizko? zein esparru edo teoriatan, zergatik eta norentzat da oinarrizko? Laborategiko igela ez da beti igel, igela laborategian ala igela bere inguruan aztertzeak eskatuko dizkigu oso bestelako oinarrizko printzipioak, laborategian denean, luzetara moztu ala zabaletara, bakoitzak "deskubrituko" dizkigu oso "egia" eta datu diferenteak. Horretan datza Europako akademiaren izaera aristokratikoa; azken batez, nork erabakitzen du zer igaroko den "entziklopediara"? Euskaldunok, beste gutxiengo askok bezala, entziklopediaren despotismoa jasan izan dugu.

[26] Nire semeak orain ikasi du esaten "A'ur, paaaa!" hau da, 'agur' eta musuaren keinua. Bi esaldi horiek esapide instituzionalizatutzat jotzen baditugu, oraindik nekez ulertzen dut zein den esaldi horien erabilera. Zelan eta zertarako ikasi ditu 22 hilabete egin barik dituen ume batek holakoak? Zer espero lezake joan doan eta agian inoiz ikusiko ez duen pertsona batek egitea? Esan nahi dut, ez dela ura edo ogia edo kaka bezalako item lexikal bat, zeinak bi itzuri izan ditzakeen: itzuri deskriptiboa (hau da, "izena jarriko diot gertaera bati, eta beraz, sailkatu egingo dut") eta itzuri preskriptiboa edo pragmatikoa (hau da, "mesedez emango didazu ura behingoz egarriak itota nago eta!")

[27] Gure gizartean, jende batek bai aipatzen dituena, normalean beste maila batean (katedrak eta abarrak), eta normalean hain zuzen errealitatearen egituratzat jo nahi ez direnean, funtzio politiko jakin batekin.

[28] Marmar egin; menturaz “oinaze”rekin loturik.