Gorputzeko atalak:
·
begi
·
alu
·
sudur
·
belarri
Egileak:
Leire IZA
Estibaliz FIDALGO
Maila:
Ikasturtea:
Ikasgaia: Euskara eta bere Didaktika II
BEGI:
ADIERA DESBERDINAK:
-
Ogia, gazta etab.-en
barrunbea:
o
Ogiaren begia
o
Gaztaren
begia
-
Likido baten gaineko gantz tanta:
o
Esnearen
begia
-
Likido baten gainean sortzen den burbuila:
o
Ur gaineko
begiak
-
Lanabesen zirgiloa:
o
Aitzur begi
-
Orratzaren zuloa:
o
Orratzaren
begia
-
Zubi saihetsen arteko espazioa:
o
Zubiaren
begia
-
Plano batean sortzen den iturburua:
o
Ura jaiotzen
den tokiari esaten zaio urbegieta
-
Landareen kimuak:
o
“ernetutako begiak hamar bat zentimetroko altsuma emango du”
-
Eguzki izpia:
o
Eguzki begia
-
Gorringo:
o
Arrautzaren
begia
-
Erlategiaren sarrera:
o
Erlategiaren
begia
-
Gurtzila:
o
Gurpil begi
Adiera hauek guztiak begi erabiltzen dute,
batetik, gorputz baten muina adierazteko, hau da, zentralizazioa eta
kasu orotan, gorputza osotasun gisa hartuta, adierazi nahi dugun zatia osotasunarekin
alderatuz zati txikia izanik; hau guztia giza gorputzaren begiaren
egoerarekin alderatuz lortzen da, eta kasu guztietan, aurreko bi ezaugarriak
burura ekarriaz, adiera horien esanahia berehalakoan ateratzen dugu..
-
Pixka bat:
o
Begi bete
ardo eman zidaten
o
Begiak bete
lo egin
Aurreko adibideen antzera, hemen begia,
giza gorputzaren atal txikitxoa den heinean, adierazi nahi dutena (kasu honetan
ez baita gorputz baten zati bat, baizik eta kantitatea adierazteko erabiltzen
da) kantitate txikia daukala adierazteko erabiltzen da; zenbakaitza suertatzen
zaizkigun gauzak adierazteko baliabide da begi hitza: lo kopurua ezin dugu
adierazi, eta pipeta batean neurtu ezean, ardo kopurua ere adieraztea zail
egiten zaigu sarri. Honelakoetan erabiltzen da begi hitza.
-
Ikusten duguna
begietatik sartzen zaigunez, adiera hauek:
o
Begiak handiago tripa baino
o
Begiaz eta egiaz
o
`ri begia egotzi: begia bota, hobetsi
o
Begia jo:
aukeratu
o
Begiz jan:
irrikaz so egin/begiratu
Kasu hauetan, begia da ikusten dugun lekua,
beraz, adiera hauek azken batean, ikusitakoarekin dute zerikusia; hau da, lehenengo
adieran, begiari janari gutxi, jan ahal duena baino gehiago bada ere, iruditu
zaiola esan nahi du, ikusi duena gutxi iruditu zaiola. Bigarrenean ere, “begiaz
eta egiaz” diogunean, benetako egi borobila dela esan nahi du, ikusi izan balu
bezala. Hirugarrenak laugarrenak eta bosgarrenak, zerbaiti begia egoztea edo
jotzea, edo begiz jatea, hura ikusi eta harekin gogoan (mirestuta
edo harrituta) geratzeak esan nahi du. Bi azken adiera hauek geroago ikusiko
dugun zentzuarekin zerikusia duten adierekin ere harremanetan daude, begiaren
bitartez, hots, ikusitakoaren bitartez, gure zentzuan edo kontzientzian eragina
baitute.
-
Sinpatia edo
gorrotoa adierazteko:
o
Begian sartu: estimutan izan
o
Ezkerreko begitik sartu: mania izan
o
Begie(ta)n (gainean)
hartu: mania izan
o
Ezkerreko begiz: gorrotoz
o
Begi ona erakutsi: sinpatia erakutsi/adierazi
o
Begi ederra/handia izan: estimutan izan
o
Begiz jo: norbaiti mania hartu
o
Begizkoa: mal de ojos
o
Begirune: begira gunea: errespetua
Begi hitza kasu hauetan guztietan estimua edo estimu falta adierazteko
erabiltzen da: lehenengo kasuan, begian sartzeak ikusi ahal izatea erran nahi
du, gaitasun hori nolabait atseginezko aukera gisa balitz bezala, beti hartaz
pentsatzen arituko litzatekeenaren kasua. Beraz, estimutan izatea da adiera
horren esanahia. Kontrara ordea, ezkerreko
begitik sartu edo ezkerreko begiz:
ezkerra gorputzeko alderdi “txarra” izanik, norbait edo zerbait ezin ikusi ahal
izatea, ikusi nahi ez izatea esan nahi du, mania izatea. Ikusitakoa
zentzuarekin batuz, harenganako pentsamendu txarrak izatea bezala ere uler
daiteke. Kontrara, berriz, begietan eduki adierak, estimu handitan edukitzea
esan nahi du.
Begietan hartu, edo begien gainean hartu, sartu aditzarekin duen kontrako
esanahia dute; mania edo gorrotoa izatea, hain zuzen. Hartze hori, gizakiok
kontzienteki sentitzen dugunarekin dago lotuta, norbait gorrotatzea, pertsona
hori gure kontzientzian gordetzea, hartzea bezala da, hari mendeku edo porrota
noizbait ikusteko xedeaz gordeko bagenu bezala.
Begi ona erakutsi,
berriz, gure izaeraren adierazletzat hartzen da begia, eta kasu honetan, ona
dela diogunez, sinpatia adieraztea esan nahi du, gure izaerako alderik eztiena.
-
Zentzuaren ordezkari gisa:
o
Begia eman:
kontutan hartu, kontsideratu
o
Begiak
garbitu: konbentzitu
o
begiak etsi:
kamusada, desengainatu
o
begia argitu:
poztu
o
begira egon:
esperoan egon
Begi hitza, kasu hauetan gizakiaren kontzientzia edota zentzuaren
ordezkari gisa dago erabilia; adibidez, begiak garbitu, konbentzitzea
esan nahi du, usteak aldaraztea, kontzientzia ukitzea. Begiak etsi: gu
geu, geure kontzientziak amore ematea esan nahi du. Begia argitu berriz,
gure gogo aldartea, zentzuekin zerikusi zuzena duena, moldatzea esan nahi du. Begia
eman: gogoan hartu, pentsatu, kontzientzian eragina izatea.
- Bestelako adierak:
o
begiak batu:
loak hartu
ALU :
ADIERA DESBERDINAK:
-
Gorputzeko atala
-
Mesprezagarri, “vil”:
o
<<Negar alu>>
o
<<Alu horrek ez dit berriro joko Ogiaren begia>>
o
<<Ez nituen zuhaitz alu haiek besterik
ikusten, eta hauekin nahastuta sasi eta zikinak besterik ez zeuden>>
Pertsonen artean gorputz atal honi buruz gutxi hitz egiten da, eta tabu
modukoa denez, esan daiteke zikina eta debekatua dagoen atal bat dela. Horren
ondorioz, oso erabilgarria suertatzen da
norbait mespresatzeko.
“Alu”ren esangura zentzu negatibo batekin
erabiltzen dugu.
Adibideetan esangura negatiboa azpimarratzen da etengabe.
SUDUR:
ADIERA DESBERDINAK:
-
Sudurra:
o
Sudur mako: aguileña
o
sudur zut,
xut: nariz respingona;
harroputza
o
Sudur arro: nariz remangada
o
Sudur zurbitu: nariz corva
-
Usaina (organu):
o
Gure txakurrak sudur onak ditu
-
Ohartasuna, zorrostasuna
o
Hago lasai, detektibe horrek sudurra dik eta!
-
Trinket, nariz de picaporte
-
Animalien tronpa
-
Beste esamolde batzuk:
·
sudurra autsi, moztu,
kendu: desnarigar:
sudurra hautsi, jo.
·
Sudurrez uxtu egin: bafatu, dar resoplidos
·
Sudurrez lurrera erori: caerse de narices/bruces
- Sudurrez aurrera erori zen Beñat.
·
Sudurrerat irri
egin: reirse
de uno en su presencia
·
Sudurra sartu: entrometerse
- Sudurra besteen egitekoetan
sartu
·
Sudurrera eman: echar en cara
- Sudurrera eman zion atzo esandakoa
·
Ahotik sudurrera: de pronto, de repente, súbitamente:
bat batean, ahotik eskura, bertatik bertara.
- Ahotik sudurreraino astirik gabe gauzak egin genituen.
·
Sudur xixtuka: koleratsu
- Joan da, sudur xixtuka!
TALDEKATZEAK:
Esan dezakegu sudurra gorputzaren atal
bereizgarria dela, norbait ezagutu bezain pronto, bere begien pare, sudurra ere
begiratzen baitiogu.
Oso adierazgarria izan daitezke sudurra beraz, baina kontutan izan behar
dugu zer nolako sudur mota edo forma duen pertsona bakoitzak: zut, arro, zurbitu, edo mako.
Beraz, sudurra gorputzaren aurrealdeko ordezkaria da, ez da bere
metafora. Horrexegatik erabil ditzakegu hurrengo adierak:
·
Sudurrez lurrera erori: caerse de narices/bruces
- Sudurrez aurrera erori zen Beñat.
·
Sudurrerat irri
egin: reirse
de uno en su presencia
·
Sudurra sartu: entrometerse
- Sudurra besteen
egitekoetan sartu
·
Sudurrera eman: echar en cara
- Sudurrera eman zion atzo esandakoa
Bestalde, sudur, usaimen
ordezkatzeko ere erabiltzen da, eta usaimen hitzak dituen gainontzeko
adieretan, hau da, zorroztasuna adierazteko zentzua izanik (erdarazko begiren
pare <<tener
buen ojo>>), sudur
ere horretarako erabiltzen da.
-
Usaina (organu):
o
Gure txakurrak sudur onak ditu
-
Ohartasuna, zorrostasuna:
igarri, susmatu
o
Hago lasai, detektibe horrek sudurra dik eta!
BELARRI:
ADIERA DESBERDINAK:
-
Organo del oído
-
Aleta de los peces
-
Hebilla:
o
Belarriz
lotu: enevillar, sujetar
una correa a una hebilla
o
Belarria askatu:
soltar la hebilla
-
Orejas del arado
-
Belarrietako zakar = Cera de los oídos
-
Belarri luze = curiosidad, deseo de
oír
-
Orejudo
-
Belarrietan jo: herir al oído
-
Belarriari eragin: orejear
-
Belarria eman edo belarriz aztertu: oscultar, examinar a un enfermo
-
Harri eta belarri eginik utzi: sorprender, asombrar
TALDEKATZEAK:
-
Entzumenarekin zerikusia:
o
Belarriak
zabaldu: “agudizar el oído”
o
Belarri luze:
jakingura = sudurra sartu.
Multzo
honetako bi adierek entzumenarekin dute zerikusia: belarrien bidez entzuten
dugunez, belarriari funtzio instrumentala emango bagenio bezalako erabilera
egiten da hemen, belarria objetuen pare, horien
maneiua gure baitan dagoelakoan:
zabalduà
entzumena findu.
Luzeà gero eta luzeagoak,
orduan eta entzumen hobea.
-
“Zentzutasuna”:
o
Ez buru eta
ez belarri: “
o
Belarri motz:
euskaldunek euskaldun ez direnekin erabiltzen duten iseka à Madriletik etortzen diren belarri
motzek ustez diru asko ekarri gainetik, ez dute nik bezalako arratsalde gozorik
pasatzen Pardiolan etzanik.
o
Zazpi
belarriekin egon: “ser todo
oídos”
o
Belarria
eman: “atender, prestar atención”
Kasu honetan, belarri, zentzuk adierazteko erabiltzen da, kasu batzuetan
“zentzutasuna” orokorrean, hots, bost zentzuei egiten diete erreferentzia, eta beste batzuetan “zentzutasun” horren falta azpimarratzeko
erabiltzen da.
Beraz aurreko aipamenen artean, zazpi
belarriekin egon eta belarria eman, “zentzutasunaz” hitz egin dezakegu
eta “zentzutasun” faltaz berriz, belarri
motz esaterakoan.
-
Gaitasuna:
o
Belarriak
eduki: “tener oído musical” àKanturako behar den ezaugarria, entzumen ona
(diskriminazio gaitasuna, hain zuzen) edukitzea da.
o
Belarri
zintzoak: “oído fino” à entzumenaren kalitatea
o
Belarri ona izan:
“tener buen oído”à entzumenaren kalitatea
-
Gorrarena egin:
o
Belarri
igaro: “no darse por entendido, hacerse el sordo”
o
Buruz belarri
egin: “hacerse el sueco”
Bi kasu hauek, zerbait entzuterakoan kasurik ez egitea edo paso egitea, hau
da gorrarena egitea esan nahi dute.
Eta kontrako kasua, entzunaraztea,
ondorengo kasua da:
o
Belarrira
bota: “encajar, hacer oír”
-
Adierarengatik taldekatzea:
o
Belarriak
bero izan: “ser
muy murmurado”
o
Belarriak
berotu/belarriondoko: “abofetear” jo
/ “bofetada.”
Gazteleraz bezalako erabilpena du euskaraz ere belarrik kasu honetan: bi aipamenetan ekintza beste pertsona batek
egiten du, hirugarren pertsona betengan. “Berotasunaren” esangura erabiltzen da
bai zaplastekoa nahiz marmarraren ondorioak
adierazteko. Beraz, berotasun hori ekintzaren ondorioa da bi kasuetan.
Berotasun horrek erlazio handia
dauka sutan egotearen esangurarekin à
normaltasun egoeratik at egotea esan nahi dute biek. Ikus dezagun:
-
Sutan egon:
o
Belarriak
bete àUmeen bihurrikeriek belarriak bete
zizkieten. Nazkatuta dago, pazientzia
bukatu zaio, zerbaiten aurrean ezintasun
moduko bat sentitzea esan nahi duà egoera normaletik at.