ESAMOLDEAK

HEZIKETA FISIKOA

EGILEAK:

Izaro Arrona

Saioa Garitano

Esti Azpitarte

Muskilda Oloriz

Hona hemen esamoldeei buruzko gure lantxoa. Autatutako gorputz atala “burua” izan da. Esan beharra dugu uste baino lan neketsuagoa izan dela “buru” hitzak ematen dituen aukerak amaigabeak baitira. Ondorengoan hainbat aukera posible zerrendatzen dira, hala ere jakin beharra da beste hainbat ere badaudela. Hau litzateke beraz guk prestatutako zerrenda:

BURU EGIN: ■ Aurre egin: kontrajarri, gogor egin. Buru ein behar zaio gaizkiari. HARANEDER (1769), 233. Baldin, nehork hesten badiote athea, edo buru egiten,herri osoak sutan ezartzen dituzte. Prop. 1884, 51. Behar nituzke, lanari buru egiteko, zonbeit katixima irakasle kartsu. Id. 1879, 5. —II: ◊ Batek buruarena egin; pertsona talde bateko buru izan. Onetarako aen artean buru egiten duenak asko du bialtzen kongregazio artako Aita Birariari, billeran sartu nahi duten guzien izenak. ANTIA, Jesusen Biotz, 16.—III: ◊ Itsura egin. Gexo buruegin. (B-mu) OTXOLUA, Bertolda, Voc.—IV: Buru egin (S), bilatu, topatu.*

BURU-EMAILE: ● Aurre egiten duena, irauten duena. (Hb) LHANDE.

BURU EMAN: ◊ Aurre egin. Ordea landide oni buru eman baño lenago. LARDIZABAL, Test. 11. Hanitz egitekori buru eman behar diote. DUVOISIN. Lehenbiziko urtheetan, misionest horiek bazuten nun buru eman, goseteak gure eskuetan ezarri sitúen haurren arthatzen. Prop. 1881, 16.—II: ◊ Lan astun bati aurre egin. (S) LARRASQUET. “Zer ari zara?” — “Tori, aur ariekin ezin burutu”.— “Etxean, buru emateko bedere para aal baninde”. F. IRIGARAY, Prosistas, 156.—III: ■ Aurre egin: kontrajarri, gogor egin. Ezagutu zuten etxela deusere Israeldarrei buru eman ziozoketenik. LARREGUY.

BURU EMON: (b, Añ.) Garantir.*—II: (B-a-d-o) Aurreratu.*— (B) Gogor egin, aurre egin.*

BURUEN BURU: ● Hasieratik bukaera. Ez ditut bi hiru mozkortze egingo egun hautan, bainan bat bakarra, buruen buru. LARZABAL, Herriko bozak, 54.

BURUENTAR: Norberaren burua maite duena. (Leiz.) Essen izanen dituk gizonak bere buruentar, pues habrá hombres amantes de sí mismos (beren buruaren jarraitzaile). (II Tim. III, 2).*

BURU-ERAGOTZKARRI: ● Konpromezua, norberak bere buruari jarritako eginbeharra. Eta hala deliberatu nuen, burueragotzkarri bésala, liburutto baten...gero hunen gañean egitera. AZULAR, 15-16.

BURUERA: ■ Ideia. Buruera eta sospetxa txarrak artzeko bidea emoten dutzala bere emazteari. ASTARLOA, Urteko, I, 267. Buruera edo idea aundi batez bizia bete. Zeruko Argia, 1955, 254.

BURUERETXI: ● Harrokeria. Dazaubalako zure soberbija, burueretxija eta zure aserria. ASTARLOA, Urteko, I, 270.—II: Zerbait dela uste duenaren harrokeria. Beste errelijiñoe guzurrezkoak izan dira iminiak gizon donga, arro, burueretxi, nasai ta galduak gaitik. Id., Id., 66.

BURU-ERETXITASUN: Harrotasun, uste, presuntzio. Buru-eretxitasun larregiaz arrotu ta poztu egiten gara. EGUZKITZA, Loretako illa, 153.

BURU-ERITXI: ■ Harro, handigura. Berbetan begiratuba ta beratuba gaiti (dino bare artina gaistuak)..., buru-eritxija ta bera alper, buru-eritxi, biotz-gogor. (B) AZKUE, Eusk. II, 256.

BURU-ESKAS: ● Buru gutxiduna. DUVOISIN.

BURU-ESKEINTZA: ● Sakrifizio. Buru-eskeintza barik ez dago gurentasunik (handitasun). LARRAKOETXEA, Eusk. Esn. 1928, 177.

BURU-ESTALKI: ● Estalki, mantila, etab. BERA.

BURU ETA BELARRI: ● Ahal dugun atentzio guztiarekin zerbaitetan aritzea (de hoz y, coz). Buru eta belarri orazioan zegoela, ustekabean eguna zabaltzea bertatu zitzayon. G. ARRUE, Beargille, 379.

BURUEZUR: ■ Kranioa. Adan gure guzien Aitaren buru ezurra, Gurutze Santua sartu zuten lekuan, lurpean omen zegoen. Jesús María ta Joseren Debozioa, 19.

BURUFADA: ● Haserrealdi. ARCHU, Ms.

BURUFUINETAKO: ● Meningitis gaixotasuna. Gaitza hits bat abiatu dugu haurretan: burufuinetakoa (meningite). (L-zokoa) Herria, 25-12-1958.

BURUFUIÑ: (Lc) Garaun.*

BURUGABE: ■ Zentzugabe(ko). Burugabe edo zozo handitzat idukiko nuke. KARDEBERAZ, DUVOISIN, Liburu ederra, 59. Ezer aditzen eztuen basuntz au bezain burugabe eta ezjakiñak dira (gizonak). G. ARRUE, Sta. Genoveva, 74.

BURUGABEKERI: ● Zorakeria. Munduak onetaz kargu egin bage, ta debotoen izenarekin dabiltzanen debozian ta burugabekerian diferentziarik zergatik egiñ nai ez duen, desonratzen du debozioa, burugabekeri orien motiboa baldin balitzake bésala, orretan batere kulparik ezan ez-ta. J.C. ETXEBERRIA, Debozioazko, 22. Ez aikomaikoetan eupada arrorik jaurti; ez txitianpotian burugabekeririk ixuri. BARRENSORO, Uztaro, 35.

BURUGABEKI: ● Zentzugabeki. DUVOISIN.

BURUGABEKO: (AN, G) Zentzugabe(ko).*

BURU-GABEKOTASUN: (AN, G) Zorakeria.*

BURUGABETU: ● Burua galdu. (Hb) LHANDE.

BURUGAIN: ● Buruaren gainkaldeko zatia. (Hb) Gizon lerden lerdena, burugainean bilho bakhoitx bateki xutzutik. (S) Akuiluaren igarkizuna. (S) AZKUE, Eusk. III, 381.

BURUGAINEKO: ● Ilean jartzen den apaingarria edo ilearen apainketa. Soinean zituzten (komuniant berriak) bere arropa xuri ederrak, oinetako eta burugaineko gorriak. Prop. 1898, 286.

BURUGAIXTO: ● Buru txarra edukitzea, erreflexio txarreko pertsona. (S-zalg) LHANDE. Burugazto. LARRAMENDI.

BURUGAIXTOKERIA: ● Tema, kasketaldi. (Hb) LHANDE.

BURUGAIXTOTU:● Burua galtzen joatea. (S-zalg) LHANDE.

BURUGALGARRI: ● Burua galdu arazten duena. DUVOISIN. Ayexek dira nere / burugalgarrijak. BILINTX, Canc. Ser. III, 205.

BURUGE: ● Bururik gabe. Buruge soroan zut arta-zuztarra / Balantzaka (i) agoan lasto-belarra. IÑAKI OTAMENDI, (Onaindia, Milla, 1088).

BURUGIN: ◊ Bizinahi, bizikari. Txanton burugina itzan, Maripa burutsua. AZKUE, Bein, 10. Zegaiti jausi zan Infernura Jesu Kristok, Ebanjelijo Santubak dinuen legues, kontau eban aberats burugin, zeken ta diru-zalia? MOGEL, Konfesino, (B) 26.—II: ◊ Bere buruaren onerako begira egoten dena. Izan be, Uleixa`n semiak asmatzalle onurte-ok. Burugina dok a. SAN MARTÍN, Eibarko itz teknikoak, Art. Asmatzaile.—III: (B, Bc, G) Bizinahi, lit., bere buruaren alde egiten duena. Burugin ona, lagungin txarra (B-a-i-mind-o-tx): Bizinahi ona, lagun bezala txarra.*

BURUGINTZA: (B) Burukoikeriazko ekintza. Ostu dagiola emazteak edo umeak burugintzarako, que la mujer o los minños le roben para darse a la vida caprichosa. (Bart. II-142-31).*—II: ◊ Zuhurtasun. Burugintza erabiltzen eban arek, ezertara arriskau baño len. Gasto de prudencia hacia aquél, antes de arriesgarse a nada. ECHEVARRIA, Lex. Arrate, 190.

BURUGO: ● Lehendakaritza, mahaiburutza. Nai izan ezkero, bin-beñekorik baduzute, orreri Batzordearen burugoa eskeñi, ta kito. X. LIZARDI, J.b: Olaizolari idatziriko eskutitza, 12-3-1930.

BURUGOGOR: (AN, B, G, S) Euskor, zail, ekile.* II: (Bc) Lerdo, tonto.*—III: ◊ Setati, temati. Ni ez naz zuekaz igoko; izan be, erri burugogorra zaree, eta bidean iruntsi egingo zendukedaze. J. KEREXETA, Urteera 33, 3. Buru gogorra! Ormiakin tope eiñda be ondiok artz gurkua. ¡Terco, que no se convence ni luego de haber dado con la pared! ECHEVARRIA, Léx. Arrate, 180.

BURUGOGORKA: ● Setatsuki. Burugogorka jarri zait. POUVREAU. Zilhegi balitz gezur erraitera, estén bezalakoa jartzera, edo laguneri eskandalurik emaitera, burugogorka jar liteke. POUVREAU, Pilotea, 206.

BURU-GOGORKERI: (AN-b, B, G, S) Ekintza tematia.*

BURUGOGORTASUN: ● Seta, kasketaldi. DUVOISIN.

BURUGOGORTU: ● Setatu. ARCHU, Ms.

BURUGOI: ® Finolari, harro.*

BURUGOITITZE: ● Mendeku. V. Salabide.

BURUGORRI: ◊ Txoka, txori bat. Xori huni (xokari) bertze izenik ere ematen diote han-hemenka: “liho-xoria”, “burugorria”. L. DASSANCE, GH, 1924, 96. Bazen zer irabaz (Kermezan), bainan xantza duenak xantza, guk karrika egin dugu. mar bat, bermatzetan ez baitugu ez buru-gorri bat, ez luma muthur bat eskuratu. (Hazp) Herria, 19-7-1961.—II: (BN, L, S) Xume.*

BURU-BUR: (R) Konkordun.*

BURU HANDI: ● Buruhandi, iseka moduan erabilita. HARRIET. Dagoena buru-handi, dabilana sabel handi. ELISSALDE, Prov. 1006.

BURUHANTGARRI: ● Burua handitzen duena. Motorraren burrunba ere azkenean buruhantgarri. B. DAGORRET, Herria, 3-4-1959.

BURU-HAS: ■ Burua estali gabe. Luzean buru-has geldituetan Baigorri eta Hazparnez orhoit gaiten, buru-has gelditu dira bainan burua azkar eta gora heldu den urthearen beha. Gure Almanaka, 1949, 45.

BURU-HASTU: ■ Desestaltzea. Hetarik bat edo bertzean gertha zakiola ez khentzea buruan duten zinta, Birgiña Sainduaren iduria aitzinetik iragaitean, sakristauak egin kheinu bat, eta hura ere buru-hasten zen bertzeak bezala. Prop. 1905, 121.

BURU HAUSGARRI: ■ Buruko kezka ematen duena. Egiteko hori ez da buru-hausgarri baizen. DUVOISIN.

BURU-HAUSKERIA: ● Buruko kezka. (Hb) LHANDE.

BURU-HAUSTE: ● Buruko kezka. (BN, L) LANDERRETCHE, Cor.

BURUHAUTSI: ● Ahalegin(du), eginahalak egin, afan(du). (Hb) LHANDE.

BURU-HEZUR: ■ Kranio. Basa gizonari jendetasunaren har-araztekotan, khentzen balinbazaio buru-hezurraren beldurra..., ez da herrian nahasturarik baitzen ikusiko. Prop. 1911, 167.

BURU-HILLTZAILLE: ● Suicida. Sinistu erazi nai izan zion..., betiko bere nekagarri eta mortifikazioakin bere buru-hilltzaillea zala. G. ARRUE, Beargille, 326.

BURU-HUNA: ● Garaun. (G) ARCHU, Ms. POUVREAU.

BURU-HUPA: ● Asmo, gogo. DARRIC. Ms.

BURU-HUTS: ● Kokolo. Horgainti mithil jun dien buru-huts zunbait etxe handi zunbaitetan mithil jaun gogor baten menaspenian tzakur bat bezala erabilirik... (S) P. P. GH, 1929, 174.

BURUIAPE: ● Buruiope begiratu.

BURU-IBILI: ● Bere buru ibiltzea, salirse con la suya. DUVOISIN.

BURUIKENDA: (¿) Marras.*

BURUIKI: (AN-lez) Almohada.*

BURUIKO: ◊ Buruko. BERA. Buruiko zuri polita, andren edergarri. OTXOLUA, Bertolda, 32.—II: (AN) Almohada.*

BURUIL: ■ Iraila. Buruilean belarrak zazpi liberetaraino egiten. Eskualdun onaren Almanaka, 1927, 25. Behar zuten harmetan pasatu buruillaren 8an, hori da Andredena Maria buruillakoz. Prop. 1911, 182.

BURUILU: (Sc) Gurpilaren kuboa.*

BURUILXURI: ● Gobio, arraina. (Hb) LHANDE.

BURUILLA: (B-a) Betizu.*

BURUILLE: (B-o) Lihorik arruntena.*

BURUIN: ● Bonet. BERA.

BURUINDU: ● Lepoa moztu. BERA. Matai Deunak ere Persi’an eman zion bere bizitzari azkena, lenengo arrikatu ta gero buruindu zutela. Egutegi, Tolosa, 24-6-1919.

BURUIOPE: ● Buruko kezka. LHANDE.— II: Autoritate keinua. Buruioperekin nehor / etzinduen manatzen. ETCHEBERRY, Noelak, Abaden bestakotzat.

BURU-IRITXI: (G), buru-iritzi (G-and). Harro.*

BURUISKE: ● LARRAMENDIk dioenez, erratzak egiteko erabiltzen den belarra. (Hb) LHANDEk zera ematen digu, Buruiskexilar, gardu.

BURUITE: (AN-b-lez) Kapete, sorki.*

BURUITZUL BATEAN: ● Momentu batean, buruari bira ematen tardatuko genukeen denbora irudikatuko luke. (Hb) LHANDE.

BURU IZAN: ● Gai izan. Enaiz hortarako buru. (G) AZKUE, Eusk, III, 257.— II: Presidi(tu). BERA.

BURU-JABE: ● Norberaren jabe izan. Emen geure buru-jabe gara. IBARGUTXI, Geroko, 60.

BURU-JABETASUN: ● Autonomia, independentzia. Hamaika egite arrigarri egin zizkien mendi ortantxe gure asabak beren burujabetasuna aldeztuz. BARRENSORO, Uztari, 85.

BURU-JABETZA: ● Autonomia. Buru-jabetza apurrik gabe, aldika-aldika, besterik eziñak eska-ala, zenbati eginbide utzi bear omen zaizka (Kataluñarrai). X. LIZARDI, Itz-lauz, 24.

BURU-JAKA: (B-i-m), buru-jake (B): Berokiaren antzeko jantzia. (V. Brujake).*

BURU-JANTZI: ■ Kultu, intelektual. Urteak eta mende luzeak zear, Euskal-Erri’ko giza-alderdi buru-jantzienari eztio gogoak eman, euskaldunak kristaulegea bear-ainbatez yakin ezin zezatekela Ikasbide zaar lotsagarri orren azpiarriz. X. LIZARDI, Itz-lauz, 53-54.—II: (B-oñ) Buruarina.*—III: (G-ber) (B,G) Dotore.*

BURU-JARRI: ● Lehendabiziko postuan jarri. Jausi eraiñ eban odol guztia, bera buru-jartzeko. Ezer-ez-dakuen buru jarri zan. ETCHEBARRIA, Lex. Arrate, 190.

BURU-JAUZI: ● Zentzugabe(ko). LARRAMENDI. Ez ezazu arren zere aserrean hill Golo, gizon burujauzi au. G. ARRUE, Sta. Genoveva, 30. Zenbat persona dira munduan tontuak, eroak, buru-jauziak? J.C. ETXEBERRIA, Deboziozko.

BURU-JAZKI: ● Mantila. BERA.

BURU-JOANGARRI: ● Burua galdu arazten duena. TOURNIER. Buru-joangari da, (Alger-ko) gudu berri hortan etsaia ez baitute nehork igurikatzen. Herria, 28-1-1968.

BURU-JOILE: ● Burugogorra. TOURNIER.

BURUJOPE: ■ Asmo, gogo. Burujope, banaloria ematen darokute munduko abaintaillak. Andredena Maria, 5. Ez du bere jakitatiez burujoperik zeren hartu. DUVOISIN.

BURUJOPETSUKI: Asmoz, gogoz jokatu. DUVOISIN.

BURUKA: ■ Buruska. Buruka idokiten ari baitziraden haren diszipuluak, eta jaten eskuez bihiturik. LEIZARRAGA, Luc. 6, 1.—II: (AN-b, BN-s, R, S) Uzta jaso ondoren soroan gelditzen diren galburuak—III: Animalien borroka.*

BURUKADA: Buruarekin jo. (Hb) LHANDE. LARRAMENDI.

BURUKAGUEN: ● Klematide, hauen loreekin haurrek koroak egiten dituzte. (Isaba), IRIBARREN, Adizioak.

BURUKAI: ● Nagusi, ugazaba. Gero Fanuelera joan eta aren bildurrez gazteluan gorde ziran erriko burukai guziak il zituzten. LARDIZABAL, Test. 131. Buruzai-k bere errakuntza izan behar du.

BURUKAL: ■ (Hainbeste) buruko. Ehun libera burukal ematea. DUVOISIN. Beka Eta sikel-erdi bat burukal. OLABIDE, Exodo, 38,26.

BURUKALDIKA: (R-uzt). Animali borroka.*

BURUKARI: Arro. (S.P.).*—II: ◊ Kopetarekin kolpeak emateko ohitura duen animaliari esaten zaio. Nongo kabala izanen da aski adarkari, burukari, aski napur, hesi haren urratzeko? Euskalduna, 22-1-1909. (Laborarier).

BURUKARITU: ● Asebeteta dagoenarena egin. (Pouvreau) DUVOISIN. VAN EYS-k dio burukarritu, harroputzarena egitea (L) eta buru-ekarri-tik hartzen du. Badira burukaritzen eta kokotz-larritzen direnak, zeren salid on baten gainean ikanak diren, zeren plumaya duten xapelan... POUVREAU, Pilotea, 198.

BURUKASTA: (R-uzt) Soroan egoten diren gari, arto, mahats, etab.-en hondakinak.*

BURUKATU: ● Uzta jaso ondoren gelditzen diren galburuak jaso. (S) LARRASQUET.—II: Liskar egin. (G) ARCHU, Ms. (Hb) LHANDE.—III: Puskatu. DARRIC.Ms.—IV: Animalien arteko talkak.BERA.—V: Burutik kendu. BERA.

BURUKEINUKA: Buruarekin keinuka aritzea. Norbait burukeinuka aritzea. POUVREAU.

BURUKERI: Apeta. BERA. Burua-buru, burua ta burukeriak lege ta egitarau. IBARGUTXI, Geroko, 76.

BURUKETA: Almohada. (AN-sun-billa) AZKUE, Dic. Apéndice, 520.

BURUKHOI: (BN) Setati.*

BURUKI: ◊ Mitra, tur. LARRAMENDI. Au obispoaren buruki edo mitra jantzita. G. ARRUE, Beargille, 271. —II: (G-ext) Almoada.—III: (AN, Araq.) Apeta. Nor bere burukiegin-ondoan urriki (AN, Araq.), apetagatik aukeratzen duenak damutu egin beharko du ondoren.* IV: (B-b) Arrainak zamatzekoak.*—V: (AN-oy, G-and-ber) Almoada handia.*—VI: (B, G) Buruko zati edo haragi zatia.*—VII: ◊ Ertz. Burukitik-burukira. (AN) Eusk. III, 255.

BURUKITA: ■ Almoada. Erregea etzan zen gozoki lastai eder batean, ukhondoa lumaz eginikako burukita baten gainean ezartzen zuela. Prop. 1881, 394. Untzi gibelean zen burukita baten gainean lo. Test. Berria, Marc. 4, 38.—II: Zerbaiten hasiera. (Duv.) Hurbildu zen Holofernesen ohe burukitan zen habera. (Jud. XIII, 8).*—III: ◊ Liburu bateko kapitulua. EGUIATEGUY, Ms. 1786.

BURUKITAN EGOITEA: ■ Ohean dagoen pertsonaren oheko burualdean egotea. POUVREAU. Jainkoaren AMAk, jarria zagolarik hiltzen hari zenaren burukitan,xukhatzen ziozkan bere kopetako aihal batez. JAURETCHE, Andredena, 106.

BURUKITU: ● Lortu. Bizia josteka bat ikaragarria, irabaztea eta galtzea, salbatzea eta itotzea, baitaude legaren auzo. Eta nehorekez jakinki zoin buru duen huts eginen, zoin burukituko. SO EGILEA, Herria, 13-8-1964.

BURUKO: ■ Izaratxoa. Kurbixeta, burukoa, estalkia, oiala, zapia. Arantzazu Egutegi, 2-12-1958.—II: ◊ Kapela. Nahi duzu zure burukoa uhal horietan dilindan ezarri? DARTHAYET, Manuel, 300.—III: ◊ Baino lehenago. Herodes bera hil zen biz-pa-hiru urtheren buruko. DIHARASARRY, Mariaren, 464. Badu o bat erraiten dautzutala minuta baten buruko prest nizala. Egunaria, 24-1-1952.—IV: Aurrekaldeko. Buruko: abereak uztarriari lotuta daudenean miñik ez artzeko kopet-aurrean jartzen zaien narru-bigungarria. URKIA, Eusk. Esn. 1930, 48.—V: (G) Almohada. Burukotzat arri bat ipiñirik loak artu zuen. (Lard. Test. 42-9).*—VI: (B-g, BN-s, Lc, R, Sc) Buruan jartzen den zapia.*—VII: (G-don) Uztarri.*—VIII: (AN-b, BN-s, Sc) Buruko, txano.*—IX: Minbrezko koroaren antzekoa dena. (bertatik datozkigu txirrikol edo tortzel).—X: (AN-b) Pertsona bakoitzeko.*—XI: (AN-b) Kapete, sorki. *—XII: Burukoa dena, langile. Egiteko hortan buruko zein da? DUVOISIN. Hori ez da zure buruko. Nola onhets dezaken holako muthil tzarra etxean, hori ez da ene buruko. Id. Zer ematen du buruko? Buruko e du, hartzen izan bazindu egiazki, arai baino leen mtzatuko zinala. DUVOISIN. Prisaka, guztiz gogorki, ta berritzen zioskatela bere oñazeneke guziak, behintzat burukoak. MENDIBURU, III, 10. Horrengatik Metsikanoek erranen dautzute ez dutela egundaino herriaren buru holako gizon burukorik ikusi! (Calles lehendakariak). J. ELISSALDE, GH, 1925., 348.—XIII: ◊ Durbante. Oneixek dira egingo dozuzan jantziak: bularrekoa, efod, soingaiñekoa, sare-maillazko barruko jantzia, burukoa ta gerrikoa. J. KEREXETA, BIBLIA, Urteera, 28,4.

BURUKO-ALA: (Bc) Ondoezaldi.*

BURUKO ARIÑA: (B, G) Burugaltzea.*

BURUKO-BIHI: ● Gari mota bat. “Eskual-herriko ogietan zin da hobena?”—“Frantsesek deitzen dute `blé de tete’ “, erran nahi baita buruko-bihia. DUVOISIN, Labor. 29.

BURUKOI:● Setati. Eretxi oker ta oitura txarreko gizonik zetatsu ta burukoienak be asakaldi gogorrak izan oi ditu bere kautan. IBARGUTXI, Geroko, 68.

BURUKO-KERIZGARRI: ● Kapela. Hobeto egingo zenduan kendu bazendu buruko-kerizgarri, zuen aoan sonbreillua deritxona. Peru Abarka (1899), 15.

BURUKOKIDE: ● Erkide, burkide. Azken aldi ontan komunist-buruzagiek arrigarrizko erabakiak artu dituzte, ta beren burukokidei edatu dizkiete. MUÑOZABAL, Zeruko Argia, nº 54, 97.

BURUKO-MIN: ● Buruko txar. Zaitu bezate euren etxea eta ez auzokoa, zergatik iñoren buruko-miñak astoak iltzen ditu. Patxiko Txerren, 42. Zeuek barriz ardura eta burukomin gitxiago eukiko dozue. ITURZAETA, Berbaldiak I, 38.—II: Egonezin, ardura. Analjesiko bategaz kentzen da buruko miña, baiña ez aundi izan guriak ekartzen dittuan buruko miñak. ECHEBARRIA, Léx. Arrate, 191

BURUKO MINDUN: ● Buruko gaitzaz kexu dena. Buruko-mindunak Oro-ko Andra-Mariaren ermitara joaten dira. (B) AZKUE, Eusk. II, 79.

BURUKOR: ● Tematia. (Hb) LHANDE.

BURUKORRATZ: (ANc, Bc, Gc) Mantila eta painoloak egiteko buruorratza. (buruko + orratz).*

BURU-KOSKOR: (B-mond) Kranioa.*

BURUKO-SOI: Buruan dagoen ilerik gabeko zatia. (Bermeo) R. ORTUZAR, Oroigarriak, Voc.

BURUKO SUKHAR: Sukarra. S. (Fx) LHANDE.

BURUKOTE: ■ Kapete, sorki. Burukotea burun, burukotean perralla, perrallan zapik, an dator Austiña. IRAZUSTA, Joanixio, 15

BURUKOXKO: ● Kranioa. DARRIC. Ms.

BURUKO ZAHI: (BN-haz, L, S), buruko zai (Bc, R): zahi, zalgi.*

BURUKO-ZAPI: ● Bururako zapia. Buruko-zapixakin eta gona urdiñ izurrez betetakuagaz, Arratixa’ko neskatilla bat zidurixan. ECHEBAARRIA, Léx. Arrate, 191.

BURUL: ● Iraila. (N-mch) LHANDE LARRAMENDI. Errege Charlemañak du ordenatu / Pariseko korthian / Festibitate bat izanen dela / burulako azken egunian. Tragedia R. Normadie, 85. Hura zen buruleko leen ortziralea. Prop. 1903, 27. Iragan burulian hemengaindi ibili diren kanpotikako misionestek etzuten ahorik aski gure laudatzeko. Gure Almanaka, 1931, 48.

BURULANTZALE: ● Intelektual. Zorigaitzez, orai artio, amets hori burulantzaleen artetik guti athera da, eta kortakotz, ez du ondorio handirik ekarri. Herria, 13-4-1961.

BURU-LARRI: ● Anai zaharragoa. Bein anaikidean zartu ezkero elkargo bakoitzak eman bear du illeko errial bat etxean daukan buru-larri bakoitzagatik. Eskualzale, 1898,83.

BURULATS: ( BN-am) Buruan adartxoak dituzten ezkailuak.*

BURU-LEHEN: ● Lehendakari. LANDERRETCHE, Cor. Onhartu zuen buru-lehen bezela, bilkhura katoliko batean jartzea...Prop. 1911, 5.

BURULETA: ● Kapete, sorki. (G) VAN EYS. LARRAMENDIk dio: Burulote, buruleta, termino blasoia, ileko kapetea.

BURULI: ● Gurpilaren kuboa. S.(Fx). LHANDE.

BURULOKA: ● Burua gaizki asentaturik duena. (Kapela) txikiago ezarri baliote, ostera, asmo berriko mototx txikia kaskarrean darabilten andere burloka irudi izango luke. R. AZKUE, Ardi, 44. Kan oi batetik batek ots einda “Illargi”, / Eta asiten bazan jarraituten ari, / Besteak buruloka atzetik esaten / Beutsan, burua laster eban biurtuten. F. ARRESE-BEITIA, Martín-Illargi eta Marta-Mimimi.

BURULU: ● Gurpilen kuboa. S. (Fx) LHANDE.

BURULLO: (Sc) Gurpilaren kuboa hornitzen duten metalezko piezak.*

BURUMAITAKERI: ● Norberak bere buruarekiko duen maitasuna. Gizon auek agitz arroak izan oi dira: gaizki aditutako burumaitakeriak guztian berezi naia ematen die. ZINKUNEGI, Eusk. Esn. 1924, 7.

BURU-MAITEKERI: ● Norberak bere buruarekiko duen maitasuna. Geroko ta betiko oñazerik ezpalitz, otz-otzean eta gure buru-maitekeriz ebaztekoa izango litzake auzi au. IBARGUTXI, Geroko, 61.

BURUMAKIL: ● Porra. Garnata-kutxa txopapean zegon, txalupa ondoan, burumakilaren urbill. GOENAGA, Agurea, 17.

BURUMAKUR: ● Buruzbehera. Larogei urteraiño zaude / oraintxe inguratuta, / Nik burumakur agurtzen zaitut / zer ziñan gogoratuta. BASARRI, “Keixeta” zarra. Batzar barruan gelditu ziran katoliku gazteak, burumakur ta lotsaz, Kortezubi’ko piperrak baiño gorriago. Arantzazu Egutegi (B) 6-8-1959.

BURU-MEHE: ● Aldabera. (S) HARRIET. Txundituta. (S) LARRASQUET. Kasetaren errana errelijioniaren kontra-ago eta sinhetskorrago bitira gizon burumehe eta gogo okher hurak. (S) Eskualduna, 10-1-1908.

BURUMENX: ● Txundituta. (S) GEZE.

BURUMIN: ● Buruko mina. AZKUE, Dic. 520. apendizea.

BURUMO: ● Bere orriek bola moduko bat osatzen duten aza mota. (Bidangoz) IRIBARREN, Adizioak.

BURUMOTX: (R-uzt) Azalik gabeko artaburuak.*

BURUMOTZ: ◊ Burugabeko. HARRIET.—II: Zuritua. LARRAMENDI. Gure Euskaldunak ere leen bezein burumotzak izango dirade, zerren eztuten ona ezagutzeko begirik... ARAKISTAIN, Larramendiri eskutitza, (Euskalzale, 1898, 206.—III: Motx.*

BURUMOZTE: ● Lepoa moztea. BERA.

BURUMOZTU: (B, G, L) Burua moztu. Hemen ere... emaiten ohi zaika... ohoinkeriari, heriotzeari... urkhatzea, laurdenkatzea, burumoztea. (Ax. 3.;, 441, 3).*—II: (B-a-mond-o-tx, G, R) Ilea moztu.*

BURUMUIN: ■ Garúan. Fotografia berri bat sortzen da eta atseginez berhetzen gituelarik hazten gure buru-muñen barnean. J. ETCHEPARE, Beribilez, 11.

BURUMURRI: ■ Burusoil. Bost edo sei gizon, guztiak buru-murriak edo soilak, ulerik bakoak. Euskalzale, 1897, II, 2.

BURUMUTX: ● Bizarrik gabeko galburua. S. (Fx) LHANDE.

BURUMUTXI: ● Ilea. Salto mortala. HARRIET.

BURUMUTXIKA: ■ Saltoka. Burruka, azpiraketan, burumutxika, txingoka, bilinbolaka...IZTUETA,Kondaira, 213.

BURUMUTZ: ● Burugabe(ko). HARRIET.

BURUMUZTU: ● Lepoa moztu. (L, S) HARRIET.

BURUNA: (R) (V. Burna).*

BURU NAHASI: ● Burugabe. ARCHU, Ms. Lapurtarrek badute dahain berezia, / Ez dute nihoiz izan buru nahasia. HIRIBARREN, Eslakdunak, 89.

BURUNATU:● Bukatu. Bideak ere arranjatuak izan dire, nahiz gibelamendu frango hartu duten lanak: agian laster burunatuko dituzte. (Beskoitze) Herria, 7-2-1963. (Bururatu?.).

BURUNBATU: (BN-s) Lohian iraulkatu.*

BURUNBURU: ● Zentzugabe(ko). AZKUE, Dic. 520 apendizea.

BURUNEGI: ■ Almohada. Oheak bandukhanaberaz ditugu, lastaki sendo bat gainetik, bururdi edo burunegi eta estalki nasai batzuekin. Prop. 1906, 230.—II: ◊ Errotaren gurpilak bira eman ahal izateko ejearen gapirioa. S. (Fx) LHANDE.—III: ® Josturaren almoadila.*

BURUNEGI-KHOBAÑ: ● Aleentzako enbutua. (S) LHANDE.

BURUNERI: ● Euskortasun. Ez da behar sobera buruneriakeri, debozione berhala gaizkiala utzultzen ahal denari, estekatu. (S) Imit. 158. Ohoizten zutut, ez har holako buruneriarik. Eskualduna, 25-4-1913.

BURUNGARRI: ● Etxeaz arduratzen dena. (G-ataun) An. Eusko-Folklore, 1923, 119.

BURUNKHULU: ● Baga del lino. (S-zalg) LHANDE.

BURUNTZA: ● Koroa. Jainko, Zure gudarien / buruntza, sari zarena. ORIXE, Meza, Eusk. I, 134. Inguruan urrezko buruntza ipiñi zion. OLABIDE, Ex. 37, 11.—II: Ertz. Matxarde au opamayoren buruntzapeanberuntz yarriko duzu. OLABIDE, Ex. 27,5.

BURUNTZAKI: (AN-oy) Otar bat osatzen duten uztaien artean goren kokatua dagoena.*

BURUNTZATU: ● Koronatu. Pozik etorri nintzan andik zure buruntzatzean nire ziña egiteko. V. AMETZAGA, Hmlet, 24.

BURUTZE: • Comprensión, acto de inteligencia o de memoria. LHANDE.- II: Sustantivo verval de burutu, logro, acto de terminar o conseguir algo. LHANDE. (Sin. Burutzia) .

BURUTZEKO: • Que está por espigar. Artoak burutzekoak dira oraindik. DUVOISIN. Ikusten ditut zure aza-kobak edo burutzekoak kolore onean. Eskualduna, 14-2-1913, p. 2.

BURUTZIA: • Acareamiento, afrontamiento, contrarresto, para hacer frente a los negocios, contrariedades. DUVOISIN. (En AZKUE, Buruzia]. Acción de alguno que consigue vencer un obstáculo, logro. (BN) SALABERRY. Hala nola berriketan entzuna baitut, badela Txinako hiri-nagusi Pekineko karrika baten muturrean oskiegile (euskaldun) bat, lanari burutziarik ez dezakeena. J. ETCHEPARE, Buruxkak, 125. Aitzinago doazen haiek nola behar, geure buruari galdetu gabe, nundik heldu den guk baino burutzia hobea egiten baitute. Euskaldun onaren Almaka, 1905, 16. Burutziarik ezin eginez amore egiten dute gizontzar hoiek. J. B. ETCHEBERRY, Zerurat, 22. Iduri zait zuzen dela erran dezazueten, xehetasun zenbaitekin, zer ari garen eta zer burutzia dugun eginik. Prop. 1591, 57. Ene misionest lagunak arimen ondotik dabiltza, zuek eta gu ari gara haiek beraien lanean burutzietan joateko behar dituzten ahalen bila. Id. 58. Burutzietan joan duk, ha conseguido lo que se proponía. (BN) LANDERRETCHE, Cor.

BURUTZO: • Desvanecimiento. Izerdi lapa, errautsez itorik senda zian halako burutzoa ahaide bat, pena aski ahazteko zer behar zian egin. D. BEHETY, GH, 1931, 111.

BURTZUT: • Altivo. S. (Fx) LHANDE.

BURU-UKALE: • Austero, sacrificado. BERA.

BURU-UKATZE: • Abnegación, sacrificio. Gure pekatuak gogo onez zigorturik, bizitza honetako buru-ukatze maiteago izan daigun. KEREXETA, Meza, 159.

BURU-ULDU: • (B-m) Calvo.*

BURU-URDIN: • De cabeza cana. Atso buru-urdina, mila deabruak eraman din. (AN) Adivinanza de la escarcha. AZKUE, Eusk. III, 392.

BURU-UTSIK: • Descubierto, con la cabeza descubierta. Ordurarte halako gauzarik ikusi ez zuenak, San Antonio Urkiolakoa bera zetorrelakoan edo ekarriko zutelakoan, buru-utsik zeuden. Euskalzale, 1897, 45.

BURUXA: • (B-a-o) Erizo de la castaña.*

BURUXABAL: • Cabeciancho. (Hb) LHANDE:

BURUXAHAL: • (BN-gar) Renacuajo.*

BURUXEAN: • Al cabo (próximamente). Biltzarra bi orenen buruxean barreatuko zen. Prop. 1899, 162.

BURUXERRENDA: • Banda, lazo en la cabeza. Hogei urtetakoen buruxerrenda eta girgilariez apaindua! J. B. ETCHEBERRY, Michel Garikoitz (1962), 190.

BURUXI: • (B-i) Espiga desgranada de trigo.*

BURUXILO: • Bothriocephale. TOURNIER.

BURUXKA: Cabecita. Argi ta zehatz asko mintza zaigu gure Eliz Ama Santa, baina bakoitza bere buruxkari lotuak gabiltza, garen buru-xulo hontatik irten ez nahirik. Arantzazu Egutegi, (B) 17-12-1957.—II: • Cándalo, espiga. Buruxkaketara igorria, enviado a por cándalos. POUVREAU. Beraiengatik hemen bezala uxadatuak garenean, ezin biltzen da buruxkarik baizik. Prop. 1901, 132.—III: Fig., capítulo. Axularren liburuak hirurogei kapitulo edo buruxka ditu. A. IRIGARAI, Egan, 1953, 1, 4.—IV: Mazorca que no crece. AZKUE, Dic. Apéndice, 520.

BURUXKAKETARI: • Espigador, persona que espiga lo que ha quedado en el rastrojo. DUVOISIN.

BURUXKANDO: (BN-ist) Pieza de muletón que sirve para enfajar los niños pequeñuelos.*

BURUXKARI: • Espigador. (S-zalg) LHANDE. Lehen, buruxkariak landan ogi nahiz arto-buruxka biltzen zebiltzelarik... (BN) AZKUE, Eusk. I, 413.—II: Fig., meticuloso. (S-zalg) LHANDE. Bürüxkariari bürüxka, al meticuloso, zarandajas. Id.

BURUXKATU: • Espigar. S. (Lapl) LHANDE. ARCHU, Ms.

BURUXKIN: • Voltereta, caída cabeza abajo. Makeako alderantz jausi ginen nahi ahalez lasterka. Buruxkin, eta itzuli-ipurdi zenbait ere bidean egin. L. LEON, GH, 1923, 530. (Buruzkain?).

BURUXKO: (BN-s) Ligero de cabeza, vano.*—II: (R-uzt) Espiga de maíz desgranada.*

BURUXOIL: • Cabeza pelada.

BURU XOL:• Cabezapelada, ligera. O ardo madarikatua, dio emazteak buru xolak iraturik... J. LIZARRAGA, Urteko, 73. Aski da, erraten du kristau onak, aski da Jaungoikoaren hitza, nahiz ezin konprenditu nere buruxolak. Id. 202.

BURU-XULO: • Cavidad de la cabeza (sentido irónico). Argi ta zehatz mintza zaigu gure Eliz Ama Santa, baina bakoitza bere buruxkari lotuak gabiltza, gure buruxko hontatik irten ez nahirik! Arantzazu Egutegi, (B) 17-12-1957.—II: Sin. de Buruzilo.

BURU-XURI: • Cano. (Hb) LHANDE.

BURUZ: • Enfrente, de cara: a la parte opuesta, en punto que mira a otro, de cara al sol. DUVOISIN. Belharika ziren gurutzearen aitzinian edo elizari buruz, eta erran goizeko otoitza. Mysterio, 9. Haizu da alegoratzea heriotzari buruz ere. DUVOISIN. Azkenean, orain arte niri buruz ematen zelarik, erran zenion. Prop. 1895, 75.—II: Enfrente: en contra. Zer egin etsaiaren indar berri honen buruz? Prop. III, 359. Charles, zuk behar duzu / Ene aitari buruz konbatitu. Tragedia Mustafa, 119. Gizonei buruz zaudete zurt. OLABIDE, Mat. 10, 17.—III: Al frente: de cara o en derechura. Zoaz berari buruz, vete en derechura hacia él. DUVOISIN. Etorkizun garratzari buruz goaz. Prop. I, 407.—IV: Al cavo. Hola-hola beti begira, ez etsitu nahi eta hargatik ni hor inondik ez ageri, hamar orenetarei buruz ari ginen. Prop. 1895, 64.—V: De la cabeza. «Xiberotarra zangoz eta buruz arin», dio erran zahar batek. Herria, 11-8-1955. Buruz gaineko lanak, trabajos excesivos. (AN) AZKUE, Eusk. III, 343.—VI: De la cabeza (persona). Beraiek dira bere buruz asko gora mintza. AXULAR, (4.º) XXXVIII. Bere buruz, por resolución propia, por cuenta propia. Jesusek hauxe erantzun zion: «hori zeure buruz diozu, ala nitaz beste batzuek esan dizutelako?» J.KEREXETA, Biblia, Joan, 18, 34.—VII: • En vista de, en consideración a. Zenutegi baten despendioari buruz abiatu, comprometido en un gasto en vista de (edificar) un campanario. (S) LHANDE. Finena da ba Ameriketatik etorriari (a la herencia) buruz. AZKUE, Dic. art. Etorki. Beste alde, hainbeste behar urduri buruz, ez liteke hemen beste misionest bat sobera. Prop. 1882, 72. Geroari buruz, pensando en el futuro. (BN, L) AZKUE, Eusk. III, 298. DUVOISIN, Gen. I, 16.—VIII: Acerca de. Gaitzaren buruz ere barre egin dut, me he reído aún acerca de la enfermedad. (B) AZKUE, Eusk. III, 331. Zeri buruz diozu hori?, ¿refiriéndose a qué dice V. Eso? OTXOLUA, Bertolda, Voc. Nire andrea bai dela berbatsua! Hau edo hori edo bestea dela ta, edozeini buruz berba egiten egongo litzake bera! Arantzazu, Egutegi, (B) 27-2-1959.—IX: (Bc, Gc) De memoria. Buruz belarri egin (B-a-o-tx). Atender mal las conversaciones. Buruz belarri jo-eragin diote (B-tx), hacer a uno creer un embuste. Nik ez dut hori entzun nahi buruz belarri baino (B-tx), yo no quiero oir eso sino sin atención.*—X: (BN, Sal., S) Con buen sentido.*—XI: (R-uzt) Aguantándose. Ezin buruz bereizi dira (R), ezin burutuz (Lc), se han separado por ni poder aguantarse.*—XII: (R) Después. de. Finez buruz, después de venir.*

BURUZABAL: • Mujól de cabeza ancha (Mugil capilo). S. F. GIMENEZ, Catalogue revisé, 10.

BURUZAGI: CAMPION, Eusk. Erria, 1890, 54, dice: «Esta palabra aparece citada por primera vez en un privilegio de D. Sancho el Sabio, 1167; la acepción con que la usó es de «mayoral de peones». BARAIBAR, Voc. (al que IRIBARREN copia sin citarlo) dice que el P. MORET (Anales, 119, c. 5) traduce como sigue el pasaje aludido: «Ortiz Lehoarriz ponga uno de los que en la lengua de los navarros se llama maister (vale en vascuence mayoral de pastores), y Aznar Umea por Buruzagi (vale mayoral de peones) al que quisiere».— Según YANGUAS (Dic. ant.) el Buruzagi o Buruzai era una especie de mayoral o alguacil que tenían algunos pueblos, con las obligaciones de avisar a los vecinos a las Juntas de los Concejos y a las obras públicas, tocar las campanas, llevar pan y vino a los vecinos que trabajaban en dichas obras, y recoger las multas y presdas de los contraventores a las ordenanzas municipales.—II: • Jefe, superior o cabeza de un cuerpo, oficina, etc. Leinu zaindu baten buruzagi izan behar zen. LARREGUY, I, 34. Chebalier ororen/ buru-zagia egiten die. Tragedia R. Normandie, 20. Pikol haren armadako buruzagia. URTE, Ethorkia, 26, 26.—III: Por ext. dueño, vencedor. (S-zalg) LHANDE. Zure buruzagi nauzu, soy más fuerte que tú. Id. Buruzagi duzu, te gana, es tu superior. (S) DUVOISIN.—IV: Adj. Capital, principal. Atzo zeritzon beraien hiri buruzagietatik bat. (Larregi) DUVOISIN. Zu eta ni baino / konbatean hobe duzu / Eta armetan ere/ Buruzagiago duzu. Tragedia R. Normandie, 140. Bekatu buruzagien edo kapitalen gainean. Eucologia ttipia (1831), 36.—V: (AN-arak) Recadista.*

BURUZAGIGO: • Autoridad, mando, dominio, jefatura. Errusiarrak ez dira katolikoak; ezen Aita Santuaren buruzagigoa ez dute ezagutzen. Eskualdun Gazet. Almanaka, 1895, 28. Ez du oraingoa Erromak munduaren gaineko buruzagigoa. ADEMA, Pelegrina, 41. Egin ditu Jainkoaren eta bere Aitaren erresuma eta apez: hari gloria eta buruzagigoa buruen burutan. INTXAUSPE, Apoc. I,6.

BURUZAGISA: • Ama, señora. Ihesi zuelarik. Agar / aingeru batek mandatu zian / Sara bere buruzagisaren aitzinean / barkamendu galtza lezan. Pastoral Abraham, I, 13. Ezi etzakit bestela / Zer dudan eginen / Ene buruaren Buruzagisa / Ez nauzu arauez izanen. Pastoral St. Julien, 187. Aingeruen Erregina / Zelaiaren buruzagisa. Tragedia R. Normandie, 171.

BURUZAGITARZUN: • Autoridad, mando, jurisdición. (BN, S) LHANDE.

BURUZAGITASUN: • Mando, autoridad, jurisdicción. (L) HARRIET, Dic. Errege erori zen Nehemiasen nahitara; eman ere zion Gudako buruzagitasuna. LARREGUY, Test. II,20. Apezpikutasuneko ordena eta buruzagitasuna. ARBELBIDE, Erlisionea, 169. Gizona egin dezagun gure itxura eta irudira; eta izan beza buruzagitasuna itsasoko arrainen, eta zeruko hegaztien eta abereen, eta lur guztiaren. DUVOISIN, Gen. 1, 26.—II: Presidencia. Bil arazi zuen Efeseko Kontzilio aipatua, zeina baita hirugarren Kontzilio generala, eta zeinetako buruzagitasuna izan baitzuen Zirile, Alejandriako Patriarka Santuak, Zelestin Aita Santuaren izenean eta haren eskuz. Mariaren hilabeteko, 136.

BÜRÜZAGITÜ: Dominar, vencer. Esku-larru txikiak zirelakoan jokoan, zein hobe aritzeko partidetan, gure gazteak ederki bürüzagitu dira Hazpendarrei. (S) Herria, 10-7-1058.—II: (S) Adelantarse entre los competidores, sobresalir.*—III: Buruzagitu: (AN, BN, G, L, R) Hacerse jefe.*

BURUZAGITZA: • Mando. Cadizen dei egin nuen, eri nengola eta fragataren buruzagitza uzten nuela esanez. J. ETXAIDE, Itsasoa, 130.

BURUZAGIXKA: • Jefezuelo. Erresumaren erdialdeko eskualdetan hando buruzagi eta buruzagixek etzioten eperik uzten Jainkoaren langile eta mandatariei. J. ELISSALDE, Bahnar deithu, 8. Ez gara asto-disziplinaren alde...Hola deitzen ditugu buruzagixka marrakari batzuek egin arazten ziguten zozokeria higuin batzuk. Gure Almanaka, 1946, 16.

BURUZAI: Mayoral. V. Buruzagi, cita dea YANGUAS.—II: (G-and) Jefe

BURUZALE: (AN, B, G) Cómodo, egoísta. Eremutarra ta buruzalea? Gorputzaren ereguzalea? ¿salvaje y egoísta? ¿amigo de mimar el cuerpo? (Ur. Canc. bas. 3.º, 98).*

BURUZALEKERI: • Egoísmo, amor propio. BERA.

BURUZAPI: • Pañuelo de cabeza. Ondo orrazturiko ilea buruzapi polit batekin loturik. D. AGIRRE, Kresala, 88.

BURUZARI: • Jefe. Mendietako Buruzari edo agintariak. IZTUETA, Kondaira, 148.

BURUZ ARTU: • Aprender de memoria, comprender. «Buruz artu»: «buru eman», «ezin burutu»; eskaera politak baino bakanegi erabiltzen ditugunak. F. IRIGARAY. Protistas, 157. [V. Buru eman, cita de F. Irigaray].

BURUZ BARNA: ( BN-s) Cabeza abajo.*

BURUZ BEERA: Cabeza abajo.* Buruz-beera josi zuen gurutzean (San Pedro). J. KEREXETA, Eguneroko Meza, 652.

BURUZ-BEERATU: • Humillarse, rebajarse. Ospital santura txit maiz joan, eta hango lan humil eta negargarrienak egiteraino buruz-beeratuaz... G. ARRUE, Beargille, 599.

BURUZ-BEHERA: (c...,) Cabeza abajo.*

BURUZ BEHERA GOATEA: Caer de cabeza; fig., dar de cabeza, ir a la ruina. DUVOISIN.

BURUZ-BEHETI: • Cabeza abajo. (Hb) LHANDE. Guk daukagula itsu mintzai hori, Euskaldunak horri esker buruz-beheiti atxikitzeko. HIRIART.URRUTY, Zer eta zer, 22.

BURUZ-BELARRI: Buruz-belarri entzun, hacerse el sueco, oí sin prestar atención. (B) AZKUE, Eusk. III, 338. Buruz-belarri sinistu, creer un embuste. OTXOLUA, Bertolda, Voe. Buruz-belarri egin (B), atender mal las conversaciones.* — Buruz-belarri jo eragin, hacer a uno creer un embuste.*

BURUZ-BERA: • Cabeza abajo. Etxearen hirugarren bizitza edo alturik buruz bera erori, ta bertan hilik gelditu zen. KARDABERAZ, San Ignacio, 175.—II: Buruz bera dabil, anda de cabeza. (B) AZKUE, Eusk. III, 255.

BURUZ-BERATU: • Humillar, poner cabeza abajo. Zer mina eta amorrua izango den bizitz honetan hain estimatu eta honratuak izan ziren gaiztoena, Jainkoak hain buruz-beratu, ustetzat artu, eta bere azker-aldetik ipinita, ikusten diranean! G. ARRUE, Orazio, 100.

BURUZBIDE: • Determinación, resolución. Buruzbide handiak / bazituen artu,/ eta pentsamendua / askotxo nekatu. P. ARTOLA, Ustez laguna, 140.—II: (B, ..., Gc) Consejo.*

BURUZBUELTA: • Salto mortal. (R) IRIBARREN ,Voc.

BURUZ-BURU: • Cara a cara. Gero Olibetako mendian tenploari parrez-par jarri zenean, Petri eta Jakes eta Jones eta Andresek galde hau egiten zioten buruz-buruan. L. LEON, Marc. 13, 3. Onezten baduzu buruz-buruban Jainkoarekin zure etxean egotea. Andredena Mariaren, 66.—II: De solo a solo. Begiratuko zirela okasio txar guztietatik, hala nola: dantzetik, buruz buru egotetik, berandu erretiratzetik. Misionetako (Pau 1911):—III: De cabo a cabo. DUVOISIN.—IV: Choque. Lainoaren barnean egona da zenbait egun Inglaterra guztia. Elkar ez ikusirik, bi trenek buruz buru egin dute Birminganeko inguruetan. Eskualduna, 24-1-1913.V: Encuentro a solas. Solas lizunak, liburu eta gazetatzarrak, dantzak, gazteen arteko nahasteak, bereziki buruz-buruak edo bi-biak. DIHARARASSARY, Giristino legea, 76.—VI: (AN-b, Bc, BN-s, G, R) Cambiar o vender las cosas a la par.—VII: (R, S) Uno a uno, cuerpo a cuerpo.*—VIII: (BN, Sal., S) Conversación o conferencia secreta.*—IX: (Bc, BN-s, R) Casarse sin mencionar dote ni arreo.*

BURUZ-BURUAN: • Cabeza por cabeza (de animal). Buruz.buruan izan da tratua. IZAGIRRE, Voc. Oñate, 88.

BURUZ-BURU EGIN: • Encontrarse cara a cara. (Hb) LHANDE. Hura egin dut buruz.buru, le he encontrado cara a cara. POUVREAU. Ikusgarri zen eta hunkigarri diosesako lehen Artzaiarekin buruz buru egitea Garaziko artalde jainkotiarrak. (Jatsu) Eskualduna, 21-3-1908.

BURUZ BURUKA: Mano a mano. Buruzburukako bazkari. DUVOISIN. Hirugarren partida, trinketean jokatu da, buruz-buruka, Vivier eta Haranen artean. Herria, 8-11-1057.—II: (L) Lucha cuerpo a cuerpo uno contra otro. Hauta zazue zuetatik gizon bat eta jausi dadin buruz-burukako gudura. (Duv. I Reg. XVII, 8).*

BURUZ BURUKARI: • Contendiente, luchador. Ez dugu uste orain joanen denik. Beñat buruz burukaria baita lehena ez izanik ere bestea bezain trinketearia. (Hazp`) Herria, 18-12-1958.

BURUZBURUKATU: • Jugar, luchar de solo a solo. (Hb) LHANDE.—II: Afrontar. TOURIER.

BURUZ-BURUKATZE: • Entrevista. Beste molde batez behar zuten gertatu buruz-burukatze hauek. P. LARZABAL, Hilla espos, 100.

BURUZBURULARI: • Jugador de mano a mano. Haran buruzbalaria da, Ager ez. ARRAYA, Herria, 17-4-1958.

BURUZ BURUTAN: • Cara a cara, de solo a solo. Buruzburutan esanen dizut. DUVOISIN. Hoben egin baderitzozu zure anaiak, zoazkio, eta buruz burutan egizkiozu zure arrangurak. DUVOISIN, Mat. 18, 15. Izan balitz oraino barkamendu eskatze bet buruz-burutan, erdi aise eginen nuen menturaz. Prop. 1894, 154.

BURUZ-BURUZKA: • Solo a solo. Ororen gainetik, «quiniela» direlako buruz buruzkakoetan zen ikaragarria Larralde. J. ELISSALDE, GH, 1926, 297.

BURUZ BUZTANKA: • Al revés. S. (Fx) LHANDE. Gauza guztiak buruz buztanka hartzen zizkizuten. Prop. 1902, 112.—II: No tener pies ni cabeza. (Se dice propiamente de los peces). LANDERRETCHE, Cor.

BURUZELAI: (B-a-l-o) Parte altade la cabeza.*

BURU-ZENTZ: (BN-s) Hombre ligero de cascos.*

BURUZGAIN: • Por encima de la cabeza. Arrantzaleentzat izan liteken zantzurik hoberenetakoa izan ohi da izurdeen buruzgainkazko jauzia. BARRENSORO, Uztaro, 147.

BURUZ GAINDI: • Hasta no más, hasta la coronilla. Asko urtez behar bada trabes ibili izan da ondikozko bekatore hura; buruz gaindi dago bekatuz eta menturaz bekatu lotsagarrienez. DUHALDE, Medit. 435.

BURUZGAINDIKA: • Caer dando tumbos. (BN-or) LANDERRETCHE, Cor. Han hemenka gain behera hain da txut non behar bagera lotu bide bazterreko adarrei buruz gaindika ez joateko. Prop. 1883, 261.

BURUZ-GAINETIK: • Con exceso, lit., por encima de la cabeza. (G) AZKUE, Eusk. III, 288.

BURUZ GAINKA: (BN, L) Dando volteretas.*

BURUZ-GAINTIKA: • Dando tumbos, volteretas. Han dago beti (uskalduna) bere atzean azkar, besteak buruz-gaintika edo itzulipurdikaz doazelarik. Armanak Uskara, 1899, 36.

BURUZGAIÑ: (BN, R). (V. Buruz gaiñetik, 1.º, 2.º).

BURUZGAN: (B-a) (Dar vuelta) cabeza abajo.*

BURUZ GORA: • Cabeza arriba. Buruz gora ezartzea, poner una cosa cabeza arriba. DUVOISIN. Buruz gorako aizkolketa, frase prov., lo que se trabaja en balde. LARRAMENDI, correspondiente a «tirar coces contra el agijón».—II: Alto. Zu baino buruz gorako da, baina ez horren lodi. DUVOISIN.—III: Cuesta arriba. Herritik atratzean bada buruz-gora luze bat. DUVOISIN. Ezta bide bat baizen eta hura guztia mehar, malkur eta buruz gora: no hay más que un camino, el cual es estrecho, tortuoso y pendiente. (Ax).*

BURUZ-GORAKO BARRIKA: • Barrica que tiene uno de los extremos despojado y que se coloca verticalmente para hacer aguapié. DUVOISIN.

BURUZ-GORA IZAN: • Dominar una situación. (S-zalg) LHANDE.

BURUZ-HARTUA: (L-ain) Presuntuoso, vanidoso.*

BURUZIA: • Véase burutzia. Buruziarik gabe ezin egin zezakeen, el no podía resistir, aguantar más. DUVOISIN. Gizon horrek buruziarik ezin egin dezake bere haur gaiztoekin, este hombre no puede hacer carrera con esos chicos tan malos. DUVOISIN. Sakelako gauza guztiak galtzen zituen (H. Poincarek) . Bere amak buruziarik ezin eginez josi zizkion xilintxa batzuk sakeletan. Gazteen Almanaka, 1934, 127. Apaiz bat lanez itoa zen. Arranguratu zen bere apezpikuari etzuela gehiago buruziarik ematen ahal. J. B. ETCEBERRY, Zerurat, 69. Hainbeste jende heldu hona konfesatzera, auzo herrietatik! Zuriketak herrian... boketa Donibanen. Buruziarik ezin egina, azken bi onenetan... (BN) Herria, 26-4-1962.

BURUZ IKASI: • Aprender de memoria. Badira judatarren artean, buruz ikasten dutenak Eskritura guztia. Hay entre los judios, quienes aprenden de memoria toda la Escritura. ECHEBARRIA, Léx. Arrate, 191.

BURUZILO: Cabeza de chorlito, ligero, de poco precio. (BN) LANDERRETCHE, Cor.—II: (BN-s) Abertura por donde el ganado saca la cabeza en la cuadra.*

BURUZ JAKIN: • Saber, aprender de memoria.

BURUZ-JANTZI: De buena cabeza, formal. Buruz jantzia ta ari oneko gizona zen. (Sopokel) ZAITEGI, Euzko-Gogoa, Mayo 1956, 36.—II: (G...) Formalizarse, asentarse en juicio.*

BURUZ JARRI: • Ponerse enfrente, de cara. DUVOISIN.—II: Emprender un negocio. Id.

BURUZKAIN: • Cabeza abajo. Hain da gaizki aurkitu, buruzkain erori delarik bidean zihoazen zaldi eta karrosaren azpira. (Bayona) Eskualduna, 7-2-1913.—II: Buruzkain ibili, meterse en los asuntos fuera del alcance de uno. Buruzkain dabil (G), anda metido en más asuntos que le permiten las fuerzas. Buruzkain egin. (G-and), sobreponerse a alguien.*

BURUZKAINDIKA: (BN-s), buruzkainka (BN-ald): (caer) dando tumbos.*

BÜRUZKALL: (Sc) Mazorca desgranada de maíz, panoja, pinocha.*—II: Individuos. Zenbat bürüzkall den! ¡cuántos individuos hay!*

BURUZKAN: (B-d) Acción de meterse de cabeza en el agua.*—II: (B-a-d-m) Voltereta.*

BURUZKANKA: (B-mañ). (V. Buruzkaindika).*

BURUZKARI: • Discutidor, comtrincante. Bi buruzkariek ez adituarena egin diote. J. ETCHEPARE, Beribilez, 48.

BURUZKATU: • Hacer frente. Honelako mutilaren laguntzarekin nola bizitzako galzoririk larrienak bihotz-zabalik buruzkatu ez? BARRENSORO, Uztaro, 115.

BURUZKI: Manta. Nondik eguaki, hara buruzki. (AN, BN) AZKUE, Prov. 1153. Bideari lotu zen gure mutiko gaztea, bihotza arrai, nora eguzki harat buruzki. Gazteen Almanaka, 1934, 40.—II: Enfrente, en contra, en pugna. Itsusiagorik! Bai bide duzu / herrikoaren buruzki / diru egina. ORIXE, Euskaldunak, 315. Asko baitira hor... Kristoren Gurutzeari buruzki dabiltzanak. ORIXE, Filip. 3, 18. Ontzikoak, haizea buruzki zetorkiela, arraunka nekatu. Id. Marc. 6, 48.—III: (S) Mirando.*

BURUZKILKATU: • Trastornar, revolver. Lehen urtean baino gehiago oraingo astean gauzak aldatzen eta buruzkilkatzen! SO EGILEA, Herria, 26-6-1958.

BURUZKIN: • Obstinado, terco. Asko dira ezik naturalezaz goragoko gauzetarat ekarriak, eta haietan ez buruzkinak. Prop. 1896, 173.

BURUZKINDATU: • Obstinarse. Soilik aberats eta diru jite zerbait zuten nonbait ziren errotik buruzkindatu. IKHERTZAILEA, GH, 1930, 282.

BURUZKINDU: • Obstinarse. DUVOISIN. Bizki artean etxekoak behin ere bezain kexu atzean zituen zeren buruzkindurik zegoen bere fedean. Prop. 1890, 54. Gaztigu horren ondotik beren xede makurrean buruzkintzen direnak galduko dituzte bere ondasunak. Prop. 1887, 263. Protestanteak berotu ziren eta buruzkindu Andredena Mariaren presuna hitz haundigarrienez laidostatzen dionerainokoan. Id. 1900, 189.

BURUZKINGO: • Obstinación. Haiek beraiek, urrikalmenduz edo bestela, ekarri nahi dituzte fedeaz ukatzera. Gaizki hartzen diote bere buruzkingoa. Prop. 1899, 113.

BURUZKINKA: • Entrechocándose. Egungo egunean zuzenago liteke aipatzea: «Berebilak» zaprtaka, denak buruzkinka!» SO EGILEA, Herria, 15-10-1959.

BURUZKINKI: • Obstinadamente. DUVOISIN. Gero guri iruditzen zaigun hartan buruzkinki ez gogortzea, en lo que nos parece no empeñarnos porfiadamente. Id. Imit.10.

BURUZKINTASUN: Terquedad.

BURUZKINTZA: • Resistencia, oposición. Horra non handik ondoko egun batez, Aleman gobernadorea agertzen den Endalako hiri nagusiaren atzera konoi pieza batekin eta ehun bat soldadurekin. Haien ikusteak galarazi zion erregina haundiari bere buruzkintza guztia. Prop. 1897, 237.

BURUZKO: • De cabeza. Buruzko lanak, trabajos mentales. DUVOISIN. Buruzko otoitza, oración mental. MENDIBURU, Jesusen Bihotza, 6. Buruzko kontuak, cuentos que se llevan en la memoria, sin escribirlos. DUVOISIN.—II: Relativo, referente. Gau hontan bertan atera behar du hemendik. Abia zaitezte! Egitekoari buruzko guztia egina ta zildaikatua (sellado) dago. V. AMETZAGA, Hamlet, 138.—III: (B-b) Pececillo de mar.*

BURUZKOKUMA: (B-b) Cierto pececillo parecido al buruzko, más pequeño. (V. Abruzko).*

BURUZKUNDE: • Coronación. Ama Izaskunen buruzkundea. BASARRI, Laugarren Txinpartak, 54.

BURUZORRO: • Zakua burutik hartzeko egiten zaion buru lekua. E. ETXEBERRIA, Eusk. Esn. 1931, 41.

BURUZPEERATZE: • Humillación. Txarkeri eta buruzpeeratzerik haundienak ongite eta mesedez beti ordaintzen zituela. G. ARRUE, Beargille, 117.

BÜRÜZ PHIKO: • Cabeza abajo. Buruz phiko erori da eta buru hezurra hautsi. (S) Herria, 29-9-1960.

BURUZPIDE: Determinación, resolución, decisión. AZKUE, Eusk. II, 180. Hirugarrenak etzuen nahi buruzpiderik hartu. (AN) AZKUE, Id. Alaba hau ezkontzeko buruzpideak hartu zituzten. G. ARRUE, Beargille, 248.—II: Consejo. (Batzarrean) Hitzegin zen ezaguera haundiarekin bertako terzioen buruzpidearekin, General Carok eskatzen zituen gauzen gainean. IZTUETA, Kondaira, 381.—III: • Gobierno. Nik entzuten dudanez, Venezia, Errepublika aberatsa..., hamar gizonen buruzpidean bizi izan zen. Leaburutarrak izan balira, sei ez, zinegotziak seirehun izanda ere, nahikoa lan izango zuten buruzpidetzeko, batez ere Elgoien ta Eibarren han izanezkero. AZKUE, Ardi, 37. Etxe batean armiarma-sareak eta hautsa ta itsasiak edo artesiak agiri direnean, etxe hartan ezta buruzpide onik: cuando en una casa aparecen telarañas y polvo y hendiduras, en aquella casa no hay buen gobierno.*—IV: (G-and-don-t) Conducta. (V. Burubide.*—V: (G-and) Profesión de vida. Buruzpide ona eman die sema alabei: batzuek ezkondu, besteak komentura joan dira: les ha dado buena carrera a los hijos; unos se han casado, otros se han ido al convento.*—VI: (G) Trance. Jeroboanek bazeuzkan bere gaiztakeriekin etxeari zer buruzpide eman zion, Jeroboam veía en qué trance puso a la familia con sus maldades. (Lrad. Test. 243-9).*

BURUZPIKO: • Cabeza abajo. Nola nahi jasan ezinez / Eta soinak ihes eginez / Buruzpiko edo larrapoka, / Eroririk, edo borroka? OHIENART, Poes. 185. Beste aldi bat buruz-piko beste bat erortzen. BEÑAT MARDO (Onaindia, Milla, 237).

BURUZTARAZO: • Hacer descubrirse. Meza osteko dantza amaitu zenerako, herriko elizan, hamabiak jo zuten, eta txaunburu jaunak txalo bat joan gara danak buruztarazo, ta «Agur Miren» egin eban, gero bakoitza bere etxeratutzeko. URIBITARTETAR IBON. Euzkerea II, 460.

BURUZTATU: • Cubrir o tocar la cabeza. DARRIC. Ms.

BURUZTOPA: • Tropezar. Jainkoaren zerbitzuko bidean horraino berri direnak eta gutxi ikasi..., ekainera ingana ditzake eta buruztopa. (S) Imit. 1883, 134.

BURUZURI: • Persona de cabeza blanca, pelada. Azkenik, sehaskan esna, guztion jardun eta hots artean, beti barrezka, beti jaramon eske, beti lerde jario, eta beti titirako “pronto”, hor zegok apurtxoena; gure begi-alai, buruzuri txikia. X. LIZARDI, Itz-lauz, 18.—II: • Ordinario, corriente. Hainbeste soineko bitxidunez, eta hori astegun buru zurian bidez zabiltzala? Peru Abarka, 44.

BURUNTZI: (B-g-1-l-m-omd, G-gai) Aro superior de un cesto.*

BURUNTZIGEI: (B...) Ramas de que se hace dicho aro.*

BURUÑUR: Capucha. BERA.

BURUÑURDUN: Encapuchado, capuchino.

BURU-OIAL: Turbante. Linozko ator eta gonak, buru-oial eta txanoak. J.KEREXETA, Biblia, Isaias 3,23.

BURU-OIN: De pies a cabeza. Orra barruan, jaunok, / maindire leun artean/ bilduta, buru-oin. X.LIZARDI, Oia.

BURU-OKER: Que tiene la cabeza torcida. ( Hb) LHANDE. Cabiztuerto. LARRAMENDI.

BURU-ORDE: Vice-presidente. BERA.

BURU-ORRATZ: Alfiler de cabeza. (Hb) LHANDE. Alfiler. LARRAMENDI.

BURU-OSKOL: Casco. Ar zazute osasunezko buru-oskola, tomad el casco de la salud. ORIXE, Efes. 6,17.

BURUPE: Presunción, jactancia, petulancia. DUVOISIN. Para AZKUE, autoridad. Orduan izanen dukezu zenbait burupe eta aria sinhesteko pobre zarela gogoz eta izpirituz. ( Haraneder) DUVOISIN. Ez duzun buruperik zure obra onen gatik. CHOURIO, Imit .20. Burupe gehiegirekin mintzatu natzaie. J. ETCHEBERRY, Elizara, 158. Eta obra on heken gatik bekhatore hark, Jainkoaren alderakotzat buruperik ezin badure ere, y aunque por aquellas buenas obras aquel pecador no puede tener autoridad para con Dios. (Ax. 1ª 545-30).* --II: Jactancioso. Guzietan izanen da burupe. POUVREAU. –III: Confianza. Herautsa baizen ez naizena zer burupe edo konfientzia duket. CHOURIO, Imit.3 Lib. Cap. XIV,1.( INCHAUSPE traduce Zer burupe ukhenen dut y el edo konfientzia de CHOURIO noes de sus primeras ediciones.) Jesusen pasionaren eta heriotzearen gainean ezarriz ene burupe eta esperantza. (Harandeder) DUVOISIN.

BURUPEKO: Almohada. Soin barrurako janzki asko, ta oietarako izarak. / Burupekoak, oi-estalkiak egundañoko aukerak! ELZO-AZPIAZU, Atozkit ( Onaindia, Milla) pero Eusk. Esn. 1923,106, atribuye esta poesia a SAGARZAZU.

BURUPETSU: Presuntuoso. (Larregi) DUVOISIN. Y no ( Lar.) Larramendi, como dice Azkue. Aitzindari supher eta burupetsu hark. DUVOISIN. Izpiritu arrongantak eta burupetsuak, bere buruan miratzen eta admiratzen haridirenak. HARANEDER, Philotea, (1853) 287. Ezpiritu superbioak eta buropetsuak! POUVREAU, Philotea, 343.

BURUPETSUTASUN: presunción. Halaz eta uzten enauzunaz gero hori jakin gabe beldurtasun zuhur batek iduki nazantzat baizen, burupetsutasun erho batez galtzen ohi den humiltasunean baizen. POUVREAU, Petites Oeuvres,76.

BURUPETU: Osar. Adoratzen tut kontseilu izigarri hek, zeinetaz aurtikitzen baituzu izialdura espiritu urguilluak baitara burupetzen direnean ikaitera, egin gogo ditutzunen ezagutzara. POUVREAU, Petites Oeuvres,67.

BURUPIDE: Decisión, determinación, resolución. Jainkoak ikusi... zun gizabiotzeko burupide ta asmo guziak beti gaitzera zeudela. OLABIDE, Gen. 6,5. Guzien buruan asaldatzalen burupide eta xede bakarra ebasgoa zuten eta dute. F. IRIGARAY, prosistas navarros, 136.—II: Consejo. Atsegin ixan jakon karramarruari burupide au ta biatzen puntetan jarririk,txairo-txairo asi zan ariñeketan, orbiden. OTXOLUA, Bertolda,60.

BURUPIL:Margarita (planta). TOURNIER. Burupil edo margarita-lorea eskuan lakhet zaiote nexka gazteri,banaka, bi erhipuntaz, hostoak atheratzen. So EGILEA, Herria, 4-10-56.

BURUPILATU: Plegar. DARRIC. Ms.

BURUPILKATU: Amontonar. DUVOISIN.

BURUPIZATU: Pretender. ARCHU, Ms.

BURUR: Ayuno. Egun guziz bazuen meditazione luze bat, noiz-nai burur-eguna. Prop. 1899,235.

BURURADINO: Hasta el fin. Garbi begiratu behar bururadino zenbeit onik egitekotz. Eskualdun onaren Almanaka, 1905, 20. – II: Hasta la cabeza. Oinetik bururadino zauriz estalia da. Prop. 1899,235.

BURURA-ETORRI: Ocurrírsele a uno. (AN, B, G) AZKUE, Eusk.III,318.

BURURA HELDU: Conseguir, llegar a término. DUVOISIN. V. Buru,11.

BURURAKIZUN: Meditación, reflexión. Nere bururakizunak ez dira zuen bururakizun. ORIXE, Meza, 400.—II: Idea. Birjiña Amaren bururakizunarekin bat oro egindakotzat artzen deguna karmel- Mendia, zin ziñez. AITA EMILIAN, Andre Mari, 239.

BURURAKO: Que va a la cabeza. Gauza hori ez da zure bururako, eso no os vendrá a la imaginación, y en otro sentido, no estás en condición de comprender eso. DUVOISIN.

BURURANTZA: Procedimiento,método para llevar algo a término. Egiteko guziek bururantza bat baditek. Prop. 1911,159.

BURURAPEN: Pensamiento. Arimako bururapen (pentzamentu) txarretan garbi iraun daigun. J. KEREXETA, Eguneroko, 122.

BURURARAZI: Sugerir. DUVOISIN.

BURURARAZPEN: Sugerencia, sugestión, inspiración. DUVOISIN.

BURURAS: (R) Desnudo de cabeza.*

BURURAT HELDU: Conseguir. DUVOISIN.

BURURATU: Ejecutar, realizar, llevar a cabo. Obra horren bururatzeko behar den dirua, el dinero que es necesario para realizar esa obra. Prop. 1880,369. Lan neke eta kasik ezin bururatuzkoa hartua du De Gaullek. So EGILEA, herria, 28-8-1958. Ez du egiteko hori bururatuko, no llevará a cabo ese negocio. DUVOISIN.—II: Ocurrir,recordar, Oraintxe bururatu zait, ahora mismo he recordado. ARREGI, Euskal Esn. 1921,28.—III: Sugerir.DUVOISIN. –IV: (B, G ) Concebir una idea.*

BURURATZALE: El que idea; promotor. Bilkura hunen bururatzalek ezagutaraziko dituzte hor beren xedeak. (L) Herria, 8-1-1959. Eskerrak zor diotegu obra saindu horren abiaratzale eta bururatzale orori. Id. 7-2-1962.

BURURATZEKARI: Como final, para dar fin. Joanden igandean, Ama Birjinaren urthe sainduaren bururatzekari, Isasuarrek egin dugu prosino bat gaitza Urzumuko Andredena Marialat. (Itxasu). Herria, 26-2-1959.

BURURAZIO: Ocurrencia, idea espontánea. Bai mutiko biurrie! Ez duzu bururazio onik. ( AN- leiza) ASPIROZ, Euskera, 1967,8.

BURURDE: ( BN-s) Cima. Oianaren bururdea edo goiena, la cima o parte superior del bosque.*

BURURDI: (AN-b, B-g-l-mu-ond-tx, BN, Sal., G, L-s, S) Edredón, colcha o colchilla de pluma.* --II: (BN-ald, B-d) Travesaño, almoada que ocupa todo lo ancho de la cama.* III: (L) Almohada. Lumatxatzat lastoa du, bururditzat belharra: por colchón tiene paja, por almohada hierba. ( J. Etcheb. 50-14).*--IV: Pañal, el más grueso y exterior. AZKUE, Dic. Apéndice, 520.

BURURDI-AXAL: (L-s), bururdi-estalgi. Funda de almohada.*

BURURDIKO: Almohada. Ango arri bat artu, bururdikotzat yarri; eta bertan lo egin zun. OLABIDE, Gen.28,11.

BURURDIN: El que tiene los cabellos grises. (Hb) LHANDE. –II: Pelícano. LARRAMENDI.—III: (B-tx) Travesaño*--IV: Colchón de plumas.*

BURUREANGO: Jaqueca. (B) AZKUE(Fx) Morf. 94. Burureangoa kentzeko, esne otzetan, arizko zapi zuri bat busti ta axe buruan ipinten da. (B) AZKUE, Eusk. Iv,234.

BURUREN BURU: De cabo a rabo. Begi-ukaldi batez ikusia dugu dena, bururen buru. J.ETCHEPARE, Berebilez,77. Gizonaren bizia bururen buru da guda. Egunaria, 20-1-1956.

BURURENGO: (B-tx) Jaqueca.*--II: (B-i-mond) El supremo, el más próximo a la cima, cabeza, etc.*

BURURIK: Cabeza. Orduan phalangarietarik batek hasi zuen istorio bat, bururik ez buztanik gabekoa. Prop. 1881, 196. Jo zazu bururik hoberenetik, arréglese V. Como pueda. (BN-hazp) AZKUE, Eusk. III, 348.—II: Fin,cabo. Eremu horrek bururik eztu agiri, gogorra da, (L) a ese terreno no se le ve límite, es extraordinario. AZKUE, Dic. Buru,6.

BURURIK EGIN: Conseguir, alcanzar.DUVOISIN. Ikhusirik bide hortaz ez nuela bururik egiten ahal, viendo que por ese medio no podía conseguir. Prop. 1877, 3. –II: Hacer cara. Bururik ezin egin diozokeot, no sabría darle cara. POUVREAU. ( En frases negativas o interrogantes).

BURURIK EMAN: Hacer frente. Harrituak baikaude, gizonak nola bururik emaiten ahal duen hainbertze egitekori. Prop. 1905, 60.

BURURKI: (L) Cabecera. Erditzean ere zen haren bururkitan aurkhitu, también al dar a luz estuvo ( la Santísima Virgen) asistiendo a su cabecera (a la de Santa Isabel). ( J. Etcheb.203-8).*

BURUSI: (B-m, bn, Sal., G-gab-org-zeg) Manta. Noruntz eguzki, aruntz burusi (B-m, F.Seg.): hacia donde va el sol, hacia allá va la manta.* --II: (G)Capisayo que se mete por la cabeza.* --III: Montera. (G-orend)AZKUE, Dic. Apéndice,520. Burusia, belarra buruan akarteko tresna bat. Id.

BURUSIAN GORABERATU: Mantear. BERA.

BURUSKA: (AN, Lacoiz., BN, L) Espiga.* --II: (S, Matth. VII,3) Mata, paja.* --III: Mazorca desgranada. (Etxalar), AZKUE, Dic. Apéndice,520.

BÜRÜSKAIL: (S) Mazorca de maíz desgranada.* --II: Escobajo de racimos.* --III: Racimos que quedan en la viña después de la vendimia.*

BURUSKAITIA: Carbón, hongo que ataca a los cereales. (Hb) LHANDE.

BURUSKAKATU: Espigar. (S) GEZE.

BÜRÜSKAL: Mazorca de maíz desgranada. (S) LARRASQUET.

BÜRÜSKATU: Espigar. (S) GEZE.

BURUSKIÑA: Mujer bruta, brusca. (Pamplona) IRIBARREN, Voc.

BURUSKO: Cierto pez. (Bermeo) LABAYRU, Hist. I, 521.

BURUSOIL: Calvo. Larrain sudurruts betaurreko-aundi burusolla ta Rekalde betozkoillun bizar-beltza…X. LIZARDI, Itz-lauz, 49.

BURUSOKA: Cabestro, ronzal. (Hb) LHANDE.,

BURUSTALKI: Toca. LARRAMENDI. Emakuma zorrenak... ule zuri ondo orraztuak burustalki zuri garbi baten azpian gordeten sitúan... D. AGIRRE, Auñamendi, 10.

BÜRÜSTAN: Término conservado en la alocución eskiak bürüstan, con los brazos cruzados, sin hacer nada. (S-lak) LHANDE.

BURUSTE: Ocurrencia, hipótesis. BERA.

BURUTSU: Decapitar. Epaikari zar areik, aren eder-miñaz eri, burustuteko agindu leutsaen... ARGORRI, Euzkerea, I,121. Umeak lore zuri zuri bat putz eginaz burustuten daben antzera… AZKUE, Txirristadak,177.—II: Descubrirse. BERA. Gazte burustuai. Euskalzale, 1897,48.

BURUT: indet.. de burutu, comprender. Eztiokezüt deüs ere bürüt (S), no puedo comprender nada.*

BURUTAKA: Elucubración. Galdu dira beuren burutaketan eta jakintsu deritzate. (Rom. 1, 21) ORIXE, Aitorkizunak, 105.

BURUTAKO: De cabeza (fig.). Gizon hori ez da burutako, ese no es un hombre de cabeza. DUVOISIN. Gizon burutakoak eta tiesoak gutituz dohatzi. Egunaria, 1863, 5.—II: (G) Piezas de la coyunda.*

BURUTALDI: Ocurrencia, voluntariedad, determinación caprichosa. LARRAMENDI. Baña, zer burutaldik jo dau bakalduna beingo-beinguan? OTXOLUA, Bertolda,23. Ziñatu zaite bekokian, ta burutaldi ta gogarte zitel guztiok zeuganik alde egin. AÑIBARRO, Kurutze,11. Bañan, aren suyek burutalditzat artu zioten. OLABIDE, Gen. 19,14.

BURUTAN: En cabezas. Eta gero berezten dena ( hibaia) lau burutan. DUVOISIN, Gen. 2, 10. –II: En consideración. Ezar nezan porogutan. / Ordea hanbateki, / Ez isireki/ Har, den’eztela burutan. Ponme a prueba. Pero durante ese tiempo ni te obstines a tomar en consideración lo que no es. OIHENART, Poes. 149. (Traduc. Lafon).

BURUTAN ATHERA: Zuhurki kontseilla, kida, goberna eta burutan aterra. AZULAR (3ª) XIV. AZKUE, en el art. Kida del Dic. traduce por <<despejar la situación>>. (V. Burutara atera).

BURUTAN EMAN: Inducir, convencer. Hari burutan ezin eman , genezakeonaren gainean. LEIZARRAGA, Act. 21, 14.

BURUTAN HARTU: Tomar en consideración. HARRIET. –II: Metérsele a uno en la cabeza, comprender. DUVOISIN.

BURUTAN ILKHI: Triunfar en los negocios. S. (Fx) LHANDE.

BURUTAN IPIÑI: (B) Sugerir ideas.*

BURUTAN JOAN: (Sc) Proponerse un fin.*

BURUTANTZIÑO: Antojo, capricho, corazonada. Uste ta burutantziño bateri menbeko diranak, ta burutantziño orri zorrozkiro datxakozanak. IBARGUTXI, Geroko, 79.

BURUTANZIÑOTSU: Celoso, imaginativo. Senarra burutantziñotsua, eta ez zan baketan bici. Illunian bizi dana burutantziñotsua. Celoso el marido, no vivía en paz. El que vive en la oscuridad es dado a imaginaciones. ECHEVARRIA, Léx. Arrate, 191.

BURUTAPEN: Pensamiento, reflexión. San Pedro gabeko lenengo lo-orduak itzarrik emon sitúan, orrelako asmo ta burutapenak gora ta beera. ERKIAGA, Arranegi, 61.

BURUTAR: Capital. Pekatu capital edo burutarrak kristiñau Doctrina (1875), 33.

BURUTARA ATHERA: Llevar a cabo, lograr. (Haraneder) DUVOISIN.

BURUTARA EMAN: Sugerir . (G). AZKUE, Eusk. III, 339. gauza hori zuk eman diozute burutara , eres tú el que les habéis sugerido esa idea. (Laphitze) DUVOISIN. –II: -(G) Persuadir a uno.*

BURUTARA EMON: (B) Persuadir a uno.* --II: Sugerir. (B-ms., otx) AZKUE, Dic. Apéndice,520.

BURUTARA ETHORRI: Volver en si. Abr hek osoki bere burutara ethorriak dire, bere baithan Jainkoaren graziak adiarazten zioten mintzoari obeditzea gatik. Prop. 1894,67.

BURUTARA ETORRI: Ocurr´´irsele a uno. (AN) AZKUE, Eusk. III, 318.

BURUTARATU: Lograr, realizar, llevar a cabo. DUVOISIN. Pensar, recordar. Id. Sugerir, inspirar. Id. ARCHU.

BURUTARZUN: Cabezonada, obstinación. ARCHU, Ms.

BURUTASUN: Ocurrencia. Perun burutasun bategaitik bera ta birlobatxua bardin jantzita joazan. Euzkalzale, 1897, 19. –II: Antojo, capricho. Batetik ezdaiz izkindeko itzak burutasunak sortuak baino, por un lado no son palabras gramaticales sino creadas por el capricho. AZKUE, Izkinde, 66. –III: Pensamiento. IZAGUIRRE, Voc. Oñate, 87.

BURUTATU: Venir a la mente. Gogoratu ta burutatuen jatzuz pentsamendu loiak, gogoraziño gaiztoak...AÑIBARRO, Kurutze, 11.

BURUTAZIÑO, BURUTAZIO: Antojo, capricho. LARRAMENDI. Burutazio au guziak ontzat artu (zuten). G. ARRUE, Beargille, 574.

BURUTE: Chichonera. DUVOISIN.—II: Corona, Andre zeruetan Semeak khoroatua, ardiats diezadazu grazia gloriazko burutearen ardiatsteko. J. ETCHEBARRY, Manual, II, 185. –III: (AN-b) lez, G-and-ber-t, L-ain-côte, R) Rodete.* --IV: (G, Araq.) Espiga cortada.* --V: (B,Per.Ab. 135-19) Uno de los grandes pedazos en que se divide la goa o masa de hierro recién sacada del horno( se le provee de un mango).* --VI: (An, R-uzt) Melena, pieza de cuero que cubre la frente de los bueyes uncidos.* --VII: (BN-s, R) , Rodete de junco y de paja sobre el cual se coloca el caldero.

BURUTELA: Hueso frontal. POUVREAU.

BURUTELO: (BN-s) Cedazo para cerner trigo.*

BURU-THIÑI: Morra, parte superior (punta) de la cabeza. Egük ezazü orano denbora buxi bat eta bürü-thiñitik kanpo juanen zaizü (errematisma). Egunaria, 17-4-62.

BURUTI: Colmado. (Oih.) Emak buruti, dukek errada: da colmado, recibirás rasado. (Prov. 132).* --II: (c, Añ.) Terco.*

BURUTI BEATZETARA: De pies a cabeza. Begira egiozu ondo buruti beatzetara atso oni. Peru Abarka, 27. Orra nun lanparako argijan dakusan keriza baltz ikaragarri bat. Irago zan dana buruti beatzetara. MOGEL, Konfesino, (B) 218.

BURUTI BEERAKO: Meningitis. IZAGUIRRE, Voc. Oñate, 87. –II: Resfriado nasal.

BURUTI-BEHERA: En la cara. Con el verbo eman significa <<dar una bofetada>>. (S) LARRASQUET.