Ø MASAIL

Ø KOKOTS

Ø AURPEGI

Ø BEKOKI

Ø BETONDO

Ø KOPETA

LEHEN HEZKUNTZA

ALAZNE UNZALU

ITSASNE RODRIGUEZ

IZAKUN URIARTE

MASAIL

- Carrillo: tierno, jugoso. Yontxu hiru urte térdiko mutil masailgorri bat da.

- Hoja de hacha: aizkoraren bi masailak, bi aldeak.

Ø Masailerako/masailarako: Bofetada

KOKOTS

- Hocico, barba: bizarra ateratzen den aldea. Kokots larritu.

- Cabeza, inteligencia: aspaldian kokots handia izatea inteligentziaren irudia zen, jakintsuek maiz ikutzen zuten kokotsa. Burua hazten den tokia. Gizon horrek zein kokotsa du.

- Pescuezo, cogote: Aza kokots

- Cuello (de camisa): bertan dagoelako kamisaren lepoa.

KOKOTS HANDI: Deskarada. Kokotsa da aurpegitik irteten den partea, handia baldin bada, begira emango du lehenik.

KOKOTSEKO: Golpe que se da en la barbila. Kokotseko bat ematea

KOKOTS LARRITU: Envanecerse, darse tono, pavonearse. Kokotsa goran eramatea, burua altu eramatea dakar. Zenbat ez da horietzaz hantzen eta kokotslarritzen denik?

KOKOTX

- Barbila. Baldinetaria guziro ateratzen badira,edo bizarra kokotxetik, edo hileak burutik, nekez berriz sortuko dira sekulan.

Ø Kokotxa: Barbila de merluza

KOKOTZ

- Boca, parte cortante den azadón. Haintzurrari nik daukat laguntzen kokotza.

- Barbilla.

Ø KOKOTZAPE: Papada

Ø KOKOTZILO: hueco junto al gaznate.

Ø KOKOZPE(KO):Papada. Aguazila estarroila jantziarekin, eta bizkar kokozpekuarekin.

AURPEGI

(pertsona batekin tratatzean edota aritzean ikusten den lehengo gauza)

- Cara. Adb; Kain oso haserretu zen eta aurpegia erori zitzaion. (Kain oso asarraetu zan eta aurpegia erori zitzaion)

- Oreja. Adb; gizon kari aurpegiak zazka

Ø AURPEGI HARTU; afrentar, reconbenir. Aurpegia aurrean dagoenezbalorez hartzen dituzte gauzak, indarrez, beldur barik

Ø AURPEGI EGIN; dar cara, oponerse, resistirse. Aurpegia jartzen da, nahiz eta kontzientzia txarrak egon, gaizki egon arren zure aurpegia ematen duzu ezagutzera

Ø AURPEGI IKUSTE; Entrevista. Pertsona ezagutzea. Adb; Erregearekin aurpegi-ikuste bat nahi dut orain. (Erregerekin aurpegi-ikuste bat nai dut orain)

Ø AURPEGI IZAN; tener cara, atrevimiento. Adb; Horretarako ez dut aurpegirik asko. (Orretako ez dut aurpegirik asko)

Ø AURPEGIA EMAN; dar en cara, reconvenir. Aurpegira botatzen dira gauzak; egiak nahiz gezurrak, gauza zatarrak nahiz politak, aurpegiak hartzen ditu gauza guzti horiek. Adb; Lagun hurkoari kalte egin diozu bere onran, aurpegira ematen zeniola bere edo aurkakoen huts egiteren bat. (Lagun urkoari kalte egin diozu bere onran, aurpegira ematen zeniola bere edo aurrekoen uts egiteren bat)

Ø AURPEGIZ AURPEGI; cara a cara. Bi pertsona elkar begiratzen direnean bere aurpegiekin topo egiten dute lehendabizi.Adb; Aurpegiz aurpegi Jainkoa ikusita

ere, bizirik bainago. (Aurpegiz aurpegi Yainkoa ikusita ere, bizirik bait-nago.)

BEKOKIA

- Frente. Adb; Gurutze bat bekokian egitea

- Valor, cara. Adb; ez du bekokirik ezetza esateko. (Eztu bekokiarik ezetz errateko)

- Ser honrado. Adb; Bekokia garbi dakogune guk orain artean. ( Bekokidxe garbi dakogune guk orain artian)

- Sin vergüenza. Adb; Bekokirik ez duena. (Bekokirik ezduena)

Ø BEKOKI ASTUN; frente ceñuda

Ø BEKOKIGABE; descarado, osado

Ø BEKOKIGABEKI; descaradamente

Ø BEKOKIGABETASUN; descaro

Ø BEKOKIGABERIA; descaro

Ø BEKOKI-KATILLU; hueso de la frente

BEKHOKI

(Garaunaren inguruan dagoelako, begiratzerakoan aurrera begiratzen duzu, aurpegiaren zatirik gogorrena. Txikitako eta ez hain txikitako kolpe gehienak bertan paratzen ditugu)

- Frente. Adb; Orduan ezarri diot eraztun bat bekhokiaren gainean. (Orduan ezarri diot erraztun bat bekhokiaren gainean)

- Atrevimiento. Adb; Jainkoak galdetu zionean non zen Abel, ihardetsi zuen, bekhokiarekin, hark ez zekiela non zen . ( Yainkoak galdetu zionean non zen Abel, ihardetsi zuen, bekhokirekin, hark etzakiela non zen)

Ø BEKHOKIDUN; descarado atrevido. Bekhokia aurpegiko zatirik gogorrena izanik, ez dago inolako beldurrik min handia egiteko

Ø BEKHOKIGABE; Tímido. Adb; Bere bekhokigabeak galdu du. (Bekhokigabeak galdu du)

Ø BEKHOKITSU; desbergonzado, aurrekoaren kontrakoa. Bekokia izan edo ez izan; lotsatia edo lotsagabea

BETONDO

(begi ondo)

- Frente. Adb.: Otsotik ile bat bederik, ta hura betondotik (otsotik ille bat bederik ta ura betondotik)

- Ceja. Adb.: Txarto ezkondutako emakumeak, buru guztiko eta betondoko ilea moztuta,... txistua joaz herritik kanpora bidaliak ziren (Txarto ezkondutako emakumeak, buru guztiko ta berondoko ulea ebagita, ... txistua joaz erritik kanpora bialduak ziran.)

- Cuenca del ojo. Adb.: Ene sahetsean nola aitzinean betondoak ubal dituk ikusten, mathelak sartuak, kalipua ttipi.

- Pañuelo. Betondoa beltzitu (betondoa baltzitxu) herir en la mejilla Adb.:Bai! Dirua! Berriro eman! Pentsa ere etxea! Leku onean oki du! Pisuarekin betondoa baltzitu ez dionean dendariak (Bai! Dirue! Atzera emon! Pentsa be etxie! Leku onien oki deu! Pixuegaz betondue baltzitxu etsonien denderiek).

- Sien.

- Ceño.

Ø BETONDOKO; Golpe en la mejilla, en el sobrecejo. Adb.: betondoko bat hartu dut (betondoko bat artu det. Betondoko bat emanda bialdu egizu lapur hori (betondoko bat emonda bialdizu lapur ori.)

Ø BETOSKO; Ceño. Adb.: ez dizuet betoskorik jarriko, errukiorra naiz eta (ez dautsuet betoskorik jarriko, errukiorra naz-ta.)

Ø BETOSKOL; Entrecejo, ceja, parte superior del ojo. Parpado.

Ø BETPHURU; Parpado. Adb.: Zuhaitz baten azpira badoa etzatera, badatorkio ere loa betphurura (zuhaitz batenpera badoa, badatorkio ere loa betphurura.)

KOPETA

- Frente.

- Valor, audacia. Adb.: Aaronek ez zuen eskaera honi gogor egiteko adina kopeta izan (Aaronek etzuen eskaera oni gogor egiteko adiña kopeta izan.) Aaron no tuvo tanta audacia como para resistir a esta peticion.

- Trenza de pelo, como tambien de lino, bara hacer alpargata.

- Barba de la cabra.

- Melena, piel de cordero que se pone en la frente, debajo del yugo, a los bueyes uncidos.

Ø KOPETADUN; Audaz, valiente. II impudente.

Ø KOPETAGIN; Trenzador de lino.

Ø KOPETAKO; Frontal, pieza de cuero blando que se pone en la frente de los bueyes para evitar les haga daño el roce de la coyunda. II Audaz.

Ø KOPETA-MOTZ; Pelona, mujer de poco pelo. II Pelucona, moneda española de oro, de ochenta pesetas de valor.

Ø KOPETASTUN, Ceñudo.

Ø KOPETATSU; Caradura, atrevido, audaz. Adb.: Emazte kopetatsu bat badoa herriko apaizari hiru pinta ardo hoberenetik galde egitera (emazte kopetatsu bat daboa herriko apezari hiru arno hoberenetik galde egiterat.)

Ø KOPETATU; Trenzar. KOPETAKETAN, trenzando.

Ø KOPETATUKI; Audazmente. II Impudentemente.

Ø KOPET EGIN; Hacer trampas en el juego.

Ø KOPET EMAN; hacer frente. Adb.: Bon gizajoa ez zitzaion kopet ematen ausartu (Bon gizaxoa ez zitzaion kopet ematen ausartu.)

KOPETILLUN; Triste, preocupado.

Orokorrean esan genezake guri tokatu zaizkigun gorputz atal hauek semantikoki bakarrik hedatu dutela bere esanahia, beti inguruko zerbait adieraziko dute.

Ikusi ahal izan dugun beste gauza bat atzizkien erabilera da.

-Tsu eta –dun atzizkiek pertsonen ezaugarriak adierazten dituzte beti, bai ezaugarri onak eta bai txarrak. Adibidez, kopetatsu, bekokitsu.

Egin aditz laguna agertzen denean ekintza bat adierazten da, adibidez, kopet egin, jokoan tranpak egitea.

Eta eman erabiltzen denean aurrez aurre erakustearen esanahiaz erabiltzen da beti.