-Hain bizitza luze zorionekoa, non generazioedo belaunerainoko ondorengoak ikusirik Jaunaren bakean hil zen. (Aiñ bizitza luze zorionekoa, nun laugarren generazio edo belaunerañoko ondorengoak ikusirik Jaunaren parkean ill zan)

-Belaunetik belaunera, gurasoetatik umeetara, luzaro irauten du (Belaunetik belaunera, gurasoetatik umeetara, luzaro irauten dau).

-Oraingo gizaldiak belaunez-belaun ikasi dituzten beren istori eta ibilerak.(Oraingo gizaldiak belaunez-belaun ikasi dituzten beren ixtori eta ibillerak).

BELAUNIKO

I.- Bi belaunak lurrean izanik:

-Belaunika

-Belauniko

-Belaunikoka

-Belaurika

-Belaurinka

BELAUNBIKOTU

I.- Belauniko jartzearen ekintza:

-Belaunbikotu

-Belaunikatu

-Belaunikau

-Belaunikotu

-Belaunkatu

-Belaurikatu

BESO

I.- Beso (Brazo)

-Besoak uztarturik

-Beso motzetan: besoak estali gabe dituela

-Beso ausiaz, hautsiaz behar egiten du honek. (Beso ausiaz behar egiten dau onek)

Esangura estipulatua: desorduetan egiten du lan

Esangura literala: hautsitako besoarekin

- Besoen beteko mutikoa (Besoen beteko muthikoa)

Esangura estipulatua: mutiko ederra

Esangura literala: besoak betetzen dituena

-Besoz on da: indartsua da.

II.- Lan-indarra (Brazo, brazero, jornalero)

-Lanez gaindituak gara eta beso falta dugu Euskal herrietan. (Lanez gaindituak gare, eta beso eskasa dugu Euskal-herrietan).

III.- Indarra, ahalmena, boterea (Brazo, fuerza, valor, brío)

-Beso luzeak dituen gizona: Eragin handia duen gizona

-Jaungoikoaren besoa ez dago laburtuta (Jaungoikoaren besoa eztago laburtuta).

IV.- Zerbaiten gorputz, ardatz edo egitura orokorrerik ateratzen den adarkadura

-Haritz baten besoak

-Itsas-beso

V.- Neurria

-Neurri lineala: Mahai bat, bi beso luzeran, eta beso bat zabaleran (Mai bat, bi beso luzeran, eta beso bat zabalean)

-Neurri jakin bat:

-Beso batek, esan nahi du pia bat eta erdi. (Beso bat, erran nahi da pia bat eta erdi).

-Zenbat beso ditu zur honek (Zenbat beso ditu zur hunek)

-Alkandora eta ohe-arroparako neurria

-Antzinako neurria, bi oinetako luzerakoa

ESKU

I.- Esku, giza gorputzaren organoa. (Mano, órgano del cuerpo humano).

-Esku biekin jantzi (esku biakaz yantzi).

-Eskuak bete lan.

-Berak nahi badu, eskuan du gauza horren egitea.

II.- Eskumako eskua (Mano derecha).

III.- Bolo delantero

IV.-Laiatzen dutenetatik aurrekoa (Layador delantero).

V.- Laiatzen dutenen taldea (Grupo de layadores).

-Zazpiko eskua.

VI.- Dantzaldian aurrenekoa edo azkenekoa (En el baile el primero o el último).

-Aurresku, atzesku,...

VII.- Mus jokoan, pelota, ..., lehenengo jokatzea dagokion pertsona (En el juego del mus, pelota, etc., persona a quien corresponde jugar en primer lugar). (Hablando de los neologismos).

-Jende xehea haatik azkenean ororen jorratzaile eta juje. Hark du eginen hautua; hura da geldituko, ororen buruan hogei eta hamaika eta esku. (Jende xehea haatik azkenean ororen jorrazale eta juje. Harek du eginen hautua; hura da geldituko, ororen buruan hogoi ta hameka eta esku.). Nor da esku?

VIII.- Lantze eskua (Mano lance entero de varios juegos).

-Esku batean guztia galdu.

IX.- Esku: laguntza (Mano: auxilio, socorro).

-Etsitzekoa da horren eskutik lana. Jerusaleneko elizan sartzera ere nindoan, ageri ez zen esku edo soka batek atxiki ninduenean kanpoan, ni, bakar-bakarra, eta bertzerik inor ez bezala. (Jerusaleneko elizan sartzerat ere nindohan, ageri etzen esku edo soka batek atxiki ninduenean kanpoan, ni, bakhar-bakharra, eta bertzerik nior ez bezala.)

X.- Esku, eskubide, botere, ahalmen (Mano, fig., derecho, poder, facultad).

-Noraino heltzen dira mera baten eskuak?. (Noraino heltzen dire mera baten eskuak?). Ageri zen ere bazutela leheneko aldietan baino esku edo botere gehiago. (Ageri zen ere bazutela leheneko aldietan baino esku edo bothere gehiago). Gotzainaren esku dago. (Obispuaren esku dago). Eskuz aldatu.

XI.- Letra.

-Esku ederra.

XII.- Garantia (Garantía).

-Eskutik nago.

XIII.- Hauteskundeetan botoa (Voto en elecciones).

HANKA

I.- Hanka (Pierna)

- Hanketako egona: hazkura

-Hanka hoztu

Esangura estipulatua: hil da

Esangura literala: hanka hoztu zaio

-Hankaz aurrera eraman: gorpu bat eraman

-Hanka, hanka egin: Lapurrtea egin zuen eta gero anka (Lapurreta egin zuen, eta gero hanka): alde, ihes egin.

-Hanka hautsi: -kastitatea galdu

-hanka apurtu

-Hanka bat hautsi: ezkontza bat proklamatu.

-Hanka sartu: Zerbait oker edo desegoki egin

II.- Animalien beheko gorputz-adarra (Pie, pata, pierna, extremidad inferior del animal)

III.- Aldaka (Cadera)

-Eskua hankan

IV.- Izterra (Nalga)

IZTER

-Izter: Iztar, izter, (muslo).

Haserre etortzen da etsaia bentzutzeko, izterrean dakarrela urrezko izkribua, (Aserre ethorriren da bentzutzeko etsaia, izterrean dakarrela urrezko skribua).

-Iztar:

I.muslo (izter): Adb: Izterrean dakarrela pistola.

II. zatia (gajo): Adb: Emadazu laranja iztarren bat.

-Izterbegi:

Esanahi estipulatua:

I.Pertsona antipatikoa: Adb: zure anaia izterbegia da, inoiz ez du agurtzen.

II. Etsaia: Adb: baten hutsera bihotz gaiztoz soz denari izterbegia esaten diozu, (Baten utser bihotz gaiztoz soz denari izterbegia erraiten ziozu).

Esanahi literala: Izterreko begia.

-Izerka:

Solomoa, (solomillo).

-Izter-mami(n):

Izterraren mamia, (parte carnosa del muslo).

-Izterrondo:

Izterrondo, (ingle).

-Iztarmin:

Literala: izterreko mina.

Estipulatua: gangrena.

-Iztar-zapi:

amantala, izterreko zapia, (mandil).

Adb: Lotsagarriak estaltzeko, gerritik belauneraino iztar-zapiak linoz egizkiezu. (Lotsagarriak estaltzeko, gerritik belauneraño iztar-zapiak liñoz egizkiezu).

-Iztarpe:

Estipulatua: Hankaren azpitik, (por debajo de la pierna). Adb: iztarpe jokatu, hanken azpitik emanda jolastu.

Literala: Izter azpitik, (bajo del muslo, entrepierna). Ezarri zure eskua nire iztarpean.

-Iztarri: eztarri, (garganta).

Iztarriko mina daukat atzoko jaia eta gero.

OIN

-Oin:

I.Oina, (pie):

Adb: ez dakit oina non jarri, dena lokatzez beteta dago!

ŸBeti oin bat airean du, (bethi oin bat airean du):

Esanahi estipulatua: Iritziz aldatzen du etengabe, (es un inconstante).

Ÿoinezkako bide: oinez egindako bidea, (camino que se hace a pie, peatonal).

Ÿoin geldi: mugitu gabe.

Ÿoinez azpian ezarri: estipulatua:mesprezatu, (despreciar).

Ÿbere oinean egon: bere helburuak mantendu iritziz aldatu gabe, (mantenerse en su ser)

Ÿoin oinean ibili: bata bestearen parean egon, (andar muy competidas).

II.Ibili, (paso, andar):

Adb: oin honetan ez gara inoiz helduko, (oin huntan ez gare sekulan helduko).

III.Oinarria,

gauzaren bat bertan jartzen den tokia.Adb: -Seme, egin behar dituen gauza guztietan hasi adi beti azpitik, beti oin ona emanez, (seme, egin bear dituken gauz guzietan asi adi beti azpitik, beti oin ona emanaz).

IV.Titulua, (grado, título):

lehen oinean iritzi nintzen.

-Oina, familiakoa, (generación, grados de parentesco).

Zure seme nagusia iraun dezala oinetik-oinera zure osaben abizenak bertan, (zeure seme nagusia iraun dezala oñetik-oñera zure asaben abizenak bertan).

V.Orain, (ahora):

honek argitaratu nahi ez badizu oin, egizu gura duzuna, (onek argitaratu nai ezpadozuz oin, egizu gura dozuna).

VI.Mendiaren oina.

VII.Negozio bat hasteko kapitala:

oinak egiten duen irabaziaren erdia beretzat nahi duen ezkero jabeak, era berean irozo behar du kaltearen erdia ere, (oiñak egiten duan irabaziaren erdia beretzat nai duan ezkero jabeak, era berean irozo bear du kaltearen erdia ere).

VIII.Prezioa, (coste):

oin handiko behiak, (oiñ andiko beiak).

IX.Zuhaitzaren landarea, (planta de arbol):

ehun lerroin, (ein lerroin),(cien plantas de pino).

X.Pisua:

lehen oina, bigarren, hirugarren...

XI.(Ocasión).

XII.Kokapena (posicion):

oin oneko soloak dira gureak

-Oinarin:

dantzaria, (ligero de pies, danzarin). Oinarin eta kriskitin zebilen plazan.

-Oinaro:

(estado del piso).

-Oinarrasto:

arrastoa, oinatz, (huella, rastro).

-Oinarri:

I.Basea, (cimientos):

Etxetik sendoenak ere, bai eroriko ez eroriko, oinarrietaraino ikara eginda ere geratu ziren, (etxetik sendoenak ere, bai eroriko ez eroriko, oinarreitaraño ikara eginda geratu ziran).

II.Printzipioa:

Gorago agertu oinarri horiek denak zuzen dira.

III.Kokapena:

oinarri oneko soloa daukagu, (oiñarri oneko soloa daudagu).

-Oinatz:

I.Aztarna:

Norbaiten oinatzei jarraiki, (norbaiten etsenplua jarraitzea, imitatu).

II.Pauso, (conducta):

Jangoikoa, gida zatzu arren ene oin-hatzak.

-Oinazkal:

Animali baten oina, (pezuña).

-Oinazpi:

Oinaren azpiko aldea, (planta del pie).

-Oinazpitu:

norbaiti zapaldu, mesprezatu, (pisotear). Sakramentu santuak oinazpitu dituena, (sakramentu santubak oinazpitu ditubeena).

-Oin(h)aztu:

pauso handiak, (zancadas). Oinhazturen du, (dará zancadas).

-Oinbardinka:

animali batzuk korrika egitean egiten dituzten pausoak, (galope).

-Oinbeste:

horren beste, (tanto). Oinbeste urteetan dagoen hizkuntza da hura.

-Oinbillur:

orkatilan ipintzen den esposa, (grillete). Hamlet jauna aurkeztu zitzaidan burutsik, soinekoa luzatuta eta orkatila gainera eroriak oinbillurrak, (Hamlet yauna aurkeztu zitzaidan burutsik, soiñekoa lazatuta ta orkatilla gaiñera eroriak, oinbillurrak).

-Oin-bizkar:

oin-bular, (empeine del pie).

-Oindu:

zapaldu, (pisotear).

-Oineko:

zapata. Ez naiz gai haren oinekoak ekartzeko ere, (ez naiz gai haren oinekoak ekhartzeko ere).

-Oinbide:

Estipulatua: oinez doazen pertsonentzako bidea. Adb: Oinbide horietan jendea trumilka eta denak lasterka.

Literala: oinentzako bidea.

-Oin-geldi:

oin-geldian bizi, bizitza sedentarioa izan.

-Oin-sabai:

Literala: oinen sabaia, goiko partea.

Estipulatua: oinen azpiko partea, (planta del pie).

-Oin-sabel:

oinaren azpiko partean dagoen tarte hutsa, (planta del pie).

-Oin-lepo:

oinaren goialdea.

ORKATILA

-Orkatilla: orkatila, (tobillo).

Adb: Ointxo polita zapata eder, orkatila, guztiz fina, gauza ederki egina, (ointxo polita zapata eder, orkatilla guztiz fiña, gauza ederki egiña)

-Orkatxin: orkatila.

Adb: Egiten duten pauso bakoitzean, zapatak atzera utzi, eta ondoren datozenari orkatxinak erakutsi, (egiten duten pauso bakoitzan, zapatak atzera utzi, eta ondoren datozenairi orkatxiñak erakutsi).

-Ork(e):

zapataren pareta, aldea, (horma).

-Orkilla:

orkatila.

-Orkoi:

I.zapataren aldea:

Adb: zapatak jantzi berriak min egiten du; baina, apur bat erabiliz gero, moldatzen da eta orkoiera etortzen da, (zapatak jantziberrian min egiten du; baina, aphur bat erabiliz gero, moldatzen da eta orkoiera ethortzen da).

II.moldea:

Adb:Euskaldunen gogoetak, hitzetan edo hitzurtetan emateko, ez dira on erdararen orkoiak edo moldeak, (eskualdunen gogoetak, itzetan edo itzurtetan emoteko, ez dire on erdararen orkoiak edo moldeak).

III.forma:

Adb:hartzen dute bere plegua eta orkhoia.

ORPO

-Orpo:

I.Orpo: orpoa, (talón).

Ÿorpoz orpo: Berehala orpoz orpo zerraizkiela, itsasoaren erdian idikitako bidean sartu ziren.

Estipulatua: jarraika oso hurbil, (pisandole los talones).

Literala: orpo batetik bestera, (talón por talón).

Ÿorpoaz jasoaz: azkar.

II.Oina:

zuhaitzen eta landareen oina. Adb: belarra orpo eta guzti atera direla irudituko dute, (bedarra orpo ta guzti atara iduringo due).

III.Erroa, (quicio):

Adb: ken orpoetatik, koartoan bosteko estanpa.

-Orpoberatu:

zapatetan atzeko partea erorita gelditzea.

-Orpo-gorri:

Estipulatua: oinetan zapatarik eraman gabe, biluzik.

Literala: orpoa gorria.

UKONDO

I.- Ukondo (Codo).

-Erran dute ez direla (laborari gaztek) zaharretarik bereizten. Heiekin ukondoz ukondo ibili direla batzarretan gobernuari laborantzaren dretxoen galdatzeko.(Erran dute ez direla (laborari gaztek) zaharretarik berexten. Heiekin ukondoz-ukondo ibili direla batzarretan gobernuari laborantzaren dretxoen galdatzeko.) Ukondoa hurbil baina musurik ezin eman.

II.- Angelua (Angulo).

III.- Travesaños que sostienen un tejado ancho y sirven hasta de adorno.

IV.- Bihurgune (Recodo, revuelta).

-Nik nire lantxoetan las revueltas del camino-tzat “bidearen ukondoak” esan izan dut. (Nik nere lantxoetan las revueltas del camino-tzat “bidearen ukondoak” esan izan dut). Tolosara heltzean, ukondo bat egiten duke ibaiak. (Tolosarat heltzean, ukondo bat egiten duke ibaiak).

-UKONDOKA

I.- Ukondoka (Codo con codo, a codazos).

-Badoazi kanpora karriketan gaindi ibiltzera, zezenen sartzearen igurikian. Eta seiak eta erditan uzten dute plazan sartzea, ukondoka bidea eginik jende trumilka hartan. (Badoazi kanporat karriketan gaindi ibiltzerat, zezenen sartzearen igurikan. Eta seiak eta erditan ardiesten dute plazan sartzea, ukondoka bidia eginik yende trumilka hartan).

-UKONDOZTATU

I.- Ukondoekin igurtzi (Frotar con los codos).

-Larramendirentzat, ukondoztu, acodarse, besoarengan esaten duena indartu.

UKABIL

I.- Ukabil (Puño).

-Joko balu batek, dio dotrinak berak, emakume seindun bat ostikoarekin edo ukabilarekin eta galduko balu sabelean daukan seina. (Joko baleu batek, dino katezismuak berak, emakume seindun bat ostikoagaz edo ukabilagaz ta galduko baleutsa sabelean daukan seiña).

-UKABILKA

I.- Ukabilka (A puñetazos).

Ukabilka eta muturka (esaten dute) jotzea bada. (Ukabilka ta muturka (esaten dabe) jotea bada). Orduan, aurpegian txistu egin zuten eta ukabilka jo zuten eta beste batzuk aurpegian, esku zabalaz ukabilkadak eman eutsien. (Orduban, arpegijan txu ixan eben eta ukabilka jo-eben eta beste batzuk aurpegijan, esku-zabalaz ukabilkadak emon eutsoen).

-UKABILKADA

I.- Ukabilakada (Puñetazo).

-Ehun eta hogei ukabilkada ikaragarri baizen gehiago eman zizkioten. (Eun da ogei ukabilkada ikaragarri baizen geiago emon eutsezan).

-UKABILKARI

I.- Ukabilkari (Que da puñadas).

Itzultzen da bertan Jesus ukabilkari gizatxar onengana eta erraten dio... (Itzultzen da bertan Jesus ukabilkari gizatzar onegana eta erraten dio...)

II.- Boxeolari (Boxeador).

-Halaxe, ukabilkari ingeleraz “fighter” esan ohi da. (Alaxe, ukabilkari ingeleraz “fighter” esan oi da).

-UKABIL MAKILKA

I.- Ukabila makilka (A puñetazos y a palos).

-“Euskal Esnalea” euskaldunekiko auzitara ez dator. Ez gatoz nahasketa bila, ez gatoz ukabil makilka inori ekitera. (“Euskal Esnalea” euskaldunekiko auzitara ez dator. Ez gatoz nasketa billa, ez gatoz ukabil-makilka iñori ekitera).

-UKABILLAZOKA

I.- Ukabilazoka (A puñetazos).

-Honetan esnatu du koronela, eta ohetik saltatuta joaten da gelara, asten da ukabilazoka kanpotarrekin... (Ontan esnatu du koronela, eta oyetik saltatuta joaten da gelara, asten da ukabillazoka kanpotarrekin...)

-UKABILLERATU

I.-Ukabileratu (Apuñar).

Itzala oratu eta haizea ukabilleratu, hori da ametsak sinestea. (Itzala oratu eta aizea ukabilleratu, ori da ametsak siñestea).

ZAKIL

I.- Zakil (Verga).

-Sabaitik eskegita: sare, zakil, arraun, tretza, tuntux eta apariyuak. (Sabaitik eskegita: sare, zakil, arraun, tretza, tuntux eta apariyuak). Frantziako zakila zirudik. (Prantziako zakilla zirudik).

II.- Zakil, harraren menbrua edo atala (Verga, miembro masculino).

-Atxerri-ko bi bison. Ikusi beraren isatsa, aurreko hanken egoera eta zakila. (Atxerri-ko bi bison. Ikusi beraren isatsa, aurreko anken egoera eta zakila).

III.-Erdiko zati egurtsua (Parte leñosa central, madera del tallo, agramiza).

-Zarrantzatzeaz zen osoki eta aldera bereizten zakila axaletik. (Xarrantzatzeaz zen osoki eta alderat berexten zakila axaletik).

-ZAKILDU

I.- Tinkotasun egurtsua hartu.

Garaiz jasotzen ez diren bekar eta barazkiez esaten da (Tomar consistencia leñosa. = se dice de hierbas y legumbres que no se recogen a tiempo).