Olaia Garcia, Ianire Beńaran, Ainhoa Rey, eta Nagore Ugarte

 

GERRI

 

·        GERRI:   I. Giza gorputzaren enborraren zatirik estuena, bularralde eta sabelaldearen artean.

II. Zuhaitz enborra.

·        GERRIALDA: ż?

·        GERRIALDE: gerriaren aldea.

·        GERRI-ATZE: gorputzaren zati bat hertsiki inguratu; gorputzean lotu (faja).

·        GERRIBIGU(I)N: gerri malgua.

·        GERRIKATU: gorputzaren zati bat hertsiki inguratu; gorputzean lotu. Adib: kate batez gerrikatu zuen gorputza (ceńirse).

·        GERRIKO: gerria lotzeko edo soinekoak gerrian lotzeko erabiltzen den zerrenda edo xingola.

 Zuhaitz bati gerrikoa egin: gerriaren inguru guztian azala ebaki, lehor dadin.

·        GERRIKOMIN: gerriko mina, lunbago.

·        GERRIKOTU: ikus gerrikatu.

·        GERRILOTU: gerrika, troxatu.

·        GERRINTZI: gerria.

·        GERRIPEKO: gerripea estaltzeko jantzia.

·        GERRI- ZILLAU: gerriko hondoratua.

·        GERRIZTURA: jantzi motz bati botatzen zaion zati txikia.

·        GERRONDO: gerria, gerri ondoan.

·        GERRONTZE:      I. Gerrontze, gorontz.

II. gizonen gerrontzea.

III. Gerria.

·        GERRONTZE-KARA: gerrontze baten modukoa dena.

·        GERRONTZEKO: gerriko

·        GERRONZEGILTZ: hezur iliakoaren artikulazioa

·        GERRUNTZA: I. Bizkar.

II. Gerria.

 

·        GERRUNTZE:      I.Emakumeek bereziki, gerri eta sabelaldea estutzeko, erabiltzen duten barruko janzki elastikoa. Gorontza.

II. gizakiaren gorputzeko aldaka gaineko aldea. Gerria.

III. Giltzurrun.

 

ZAKIL

 

ZAKIL: zakila, pitilina.

I.Geldirik ez dagoenari esan ohi zaio.

II. Gizakiaren ernalkiaren zatia.

III. Lihoaren, kalamuaren,... zurtoinaren zati gogorra; porruaren, tipularen zurtoina.

·        ZAKILDU: belarra eta barazkiak bere garaian hartzen ez direnean esan ohi da.

·        ZAKILLO: itsasoko oiloa.

·        ZAKILLOTE:       I Igeltsua eragiteko egurra.

II. itsasoko oiloa.

 

SABEL

 

·        SABEL: giza aurrealdearen beheko zatia, bularretik beherakoa (vientre).

II. Baldoki. Haurrek daukaten jaistaldia buruan.

III. Bularra.

IV. Edozein objekturen hutsunea

V. konbexutasuna.

·        SABEL-AANTZE: urdailaren egoera.

·        SABEL-AIZE: uzker, haize

·        SABELALDI: Erditze berean munduratzen diren umeen edo haurren multzoa.

I.                    Erditze garaia.

II.                 Erditzea, umaldia.

III.               Janaldia.

·        SABEL-(H)NDI(KO): Ventrudo.

II. Jatun, jale eta edale ona.

  • SABELANDI: Sabela handia, irtena duena. Tripaundi.

·        SABEL-ARRAI: sabel hondoratutako animalia.

·        SABELARTE: hesteak

·        SABELASTUN: sabel handia, irtena duena. Tripaundi.

·        SABEL-AZPI: gonaren azpiko aldea.

·        SABEL BATEKO: bikiak.

·        SABELBERA: isuriketa izateko joera.

·        SABELBETE: Asealdia, asebetea.

·        SABELDARIO: kakeri, zirineri.

·        SABELDARRAIO: Sabelkoia, sabelkeria.

·        SABELDARRAIOTASUN: sabelkeria; gehiegikeriaz jaten duenaren bizioa.

·        SABELDU: beherakoa izan.

   sabela egin.

·        SABELDURA: beheitikoa, beherakoa.

·        SABELEKI: tripakailuak

·        SABELEKO: beherakoa, gehienetan haurrei gertatzen zaiena. Sabela.

·        SABELEN: haurrek buruan zahia dutenean.

·        SABELERDOI: txingola, esne azala.

·        SABELERENGO: kakeri, zirineri.

·        SABELERORI: ganaduari  bere sabela erorita daukana.

·        SABELETA:  gehiegi jateraen ondorioa.

·        SABELGORRI: izu, krudela, ankerra.

·        SABEL-IDOR: idorreri.

·        SABELIKI: ikus sabelki

·        SABELJARIO: ikus sabelerori

·        SABEL-KATIGU: ż?

·        SABELKI: sabeleko okela. Sabelki eta barrukiak. Tripakiak.

·        SABELKIDE: ama berekoa. Sabelaldi berekoa “bikiak”.

·        SABELKO: sabelmin, sabeldura.

·        SABELKOI: jan-edanaren neurririk gabeko zalea dena. Tripazain.

·        SABELKOIKERI: sabelkeria.

·        SABELKOITASUN: sabelkoiak daukan bizioa.

·        SABELKOITU: gastronomoa egitea.

·        SABEL-KORROKA: ikus sabel orroa.

·        SABEL-KURRUSKA: triporroe, sabelak egiten dituen zarata.

·        SABEL-LEGOR: antzu, agor, idor.

·        SABELMIN: sabeleko mina (haurrei kolikoak ematerakoan eta animaliei).

·        SABELOI: haur txikiek buruan duten zolda edo zahi gogorra.

·        SABELONDO: tripaldi, tripakada, sabelaldi. I. Erditondo, sabelondo, emakumeei buruz hitz egiten denean.

·        SABEL-ONGARRI: ż?

·        SABEL-ORDEI: ikus sabeloi.

·        SABEL-ORROA:  ikus sabel urruka

·        SABELPE: sabel azpia. Sabelaren azpiko edo beheko aldea, nerabe aroan ilez estaltzen dena.

·        SABELPEXURI: faltsu, makur, txuri, gezurrezko.

·        SABEL-SABAIL: bularraldea eta sabelaldea bereizten dituen gihar mehe eta zabala; difragma.

·        SABEL-SORRI: goseak egotea.

·        SABELTRA: I. Sabelbete. II. Erditzea.

·        SABEL-TTIKI: eten, sabeltxiki.

·        SABELTU: ikus sabeldario.

·        SABEL-TXIMIKA: orainen.

·        SABELTXUME: ikus sabe xume.

·        SABELUI: ikus sabeloi

·        SABELUR: Bilis

·        SABELURDIN: ż?

·        SABEL-URRUKA: ikus sabel kurruska.

·        SABEL-UZKUR: sabeleko argala egotea.

·        SABEL-UZKURKERI, SABEL-UZKURTASUN:

·        SABE XUME: sabel azpia. II. Eten, sabeltxiki.

 

·        SABEL-ZORRI: gosea. Sabel zorria egin zaigu, atzarri zaio.

Emakumeengan edo abereengan, sabelaldea haurrak edo umeak egiteko tokitzat hartua.

·        SABELZORRO: zilbot, tripazorro, gilbor, marda.

·        SABEL-ZURI: itxuratia, ele-zuria.

 

ODOL

 

Animalien baso-sisteman zirkulatzen duen likidoa, elikagaiak, oxigenoa, etab. Banatzen dituena eta hondakinak jasotzen dituena. Adb. : Odolak sugabe diraki.

 

·        ODOLAK JO: odol-kolpe bat izan. Adb. : Itsasoan mainhatu-eta luzazegi egon da iguzki saminaren arraio-pean, eta odolak jo du, bertze mundurat zeramala.

·        ODOLALDI: odol-kolpea. Adb.: Garramaztuta gagozanean izerdi likińetan egoten gara ta beingoan igaroten jaku odolaldia.

·        ODOL-ATERA: odoljarioa. Adb.: Odol-aterak egin zituen.

·        ODOLATERATZAILE: odoljarioka dagoen pertsonari deitzen zaio. Adb.: Bizkaitarra zarean aldeti eginda daukazu “hidalguia”; ez baińa bizargin, odolateratzaile ta zauri-osatzailea zareaneti.

·        ODOL-BATU:  odolbildua, odoluria.

·        ODOL-BELAR: sendakari.

·        ODOL-BILDU: gatzatutako odola, koagulua. Adb: Besoa odolbilduz betea zuela.

·        ODOL-BURUTU: odola gatzatzea.

·        ODOLDU

1.       odolez orbaindu, zikindu, estali. Adb.: Garbitu daiogun lenengo arpegi odoldua.

2.      odol bihurtu. Adb.: Ogia odoldu dau.

·        ODOLEGIN:  zauri bat egitean odola ateratzen denean.

·        ODOL-(H)ELDURA: odoljario, odola galdu, odola kanpora irten.

·        ODOLEN: odolaren kongestioa.

·        ODOLERA: gorputzari edozein aldetatik darion odol-emaia.

·        ODOLERATU: barneratu. Adb.: Hemen du agertzen bere lorea: hemen uzten bere azirik hoberena, bertze gizadiaren azi hautemak odoleratuz batzutan.

·        ODOLERIO

1.       hileroko.

2.       gorputzari edozein aldetatik darion odol emaia. Adb: Gatxa dagon lekuan arizko mantar bat bustita ipiniagaz bakarrik, odolerioak gelditu egiten dira.

·        ODOL-ERION: odoljarioa. Adb.: Surretako odol-eriona osatuteko, iduna urez busti ta busti egitea da gauzarik onena.

·        ODOLESTE: odolkia. Odol egosia beste gai batzurekin nahastuz prestatu ohi den jangaia, txerrikia bereziki.

·        ODOLETAN: Adb.: Aurora odoletan dago.

·        ODOLEZTATU: odolez estali, odoldu. Adb. : Khentzen diote orduan haren gorphutz odoleztatua esataltzen zuen arropa bakharra.

·        ODOLGABE: odolik ez duena, odolustu dena.

·        ODOLGABETU: odolustu. Adb. : Hilotza ahotik odolgabetzen ikustean.

·        ODOL-GAIXTO: eskuetan edo hanketan ateratzen da.

·        ODOL-GALTZE: odoljarioa.

·        ODOL-GALTZATU: gatzatutako odola.

·        ODOL-GAZURA: odolezko gatzurra, hospitaletan erabilia.

·        ODOLGELTSU: odol- hustu.

·        ODOLGI: odol egosia beste gai batzurekin nahastuz prestatu ohi den jangaia, txerrikia bereziki.

·        ODOL GOGORTUA: ubeldura; kolpe baten ondorioz larruazalean agertzen den beltzune edo marka ubela.

·        ODOLGURI: kolpe baten ondorioz larruazalean agertzen den beltzune edo marka ubela.

·        ODOL-IGESI: odola kanpora ateratzen denean.

·        ODOL-IXURI: odola galdu eta kanpora irtetzen da.

·        ODOL-IXURTZE. Adb.: Gazte sendorra zińanean ere, izandu zenuen eguneroko, edo bitik beingo sukarra, saiets-mińa, odol-ixurtzea.

·        ODOL-JARIETEA: odola galdu.

·        ODOL-JARIO: odol-hodi batetik odola galtzea.

·        ODOL-JAUSTE: odola galdu.

·        ODOL-JOAN: odola galtzea.

·        ODOLKARA: odolaren kolorekoa, odol-itxurakoa.

·        ODOLKERA: izaera gogorra duena.

·        ODOLKI: txerri-odol egosiari hainbat gai nahastuz egiten den hestebetea.

·        ODOLKO: txerri-odol egosia.

·        ODOL-MARMOKA: odol multzoa.

·        ODOL NAASTE: estaldura

·        ODOLOSTE: odolkia.

·        ODOLSTATU:odoldu, odoleztatu.

·        ODOLTZA: odol asko atera.

·        ODOLURI: kolpe baten ondorioz gorputzean gertatzen den ubela, odolbildua, odolbatua.

·        ODOLUSTU

1.       pertsona edo abere bati odol asko atera.

2.      hustu.

 

Leinua, familia edo herri-jatorri bera dutenak elkartzen dituenaren adierazgarria. Adb. : Odol dut.

 

·        ODOL ANDI: odol oneko dena. Adb: Orai duela hogoi urthe, odol handikoak direla dadukaten hemengo jende guzien aintzindariak altxatu zituen bi eskola nere diosesa huntan.

·        ODOL-BIDE: arraza batekoa.

·        ODOLEKO: odolkidea. Adb. : Agian han ditugu ikhusiren luzaz egungo nagusi onen odolekoak edo ondokoak!.

·        ODOL-IENDE: leinua, familia; famili edo herri-jatorri bera dutenak elkartzen dituenaren adierazgarria. Adb.: Nire odolekoka jasoko dute nire gorputz hila.

·        ODOLKIDE: arbaso beragandik jaioa izanik, odol berekoa dena

·        ODOLKIDETASUN: odolkide denaren nolakotasuna.

 

 Adorea, kemena, bizkortasuna, balorea, maltzurkeria ( pertsona txarra, gaiztoa.). Adb. : Odolik gabeko pertsona da hori.

·        ODOL-AITORLE: bere fede nahiz eritzietan tinko irauteagatik heriotza jasaten duena edo hila dena. Adb.: Ni ez dut aizatu liburu ontatik martiri; obekixeago esan nai bazenu, esazu, “odol-aitorle”, odolez aitorle.

·        ODOL BELTZEAN: maltzurkeriz. Adb.: Erregeak Martiztiaren burutzat ipińitako gizona Joab-ek, ain odol beltzean illarekin, ezer egin izan ezbalu bezala, gorputz-illa, odola zeriola, bide erdian utzirik, guzien buruan Sebaren billan joan zan.

·        ODOL-BERO: haserrekora, sutsua.

·        ODOLDUN: odolberoa.

·        ODOLGABETU: adorea galdu, koldart bihurtu.

·        ODOLEGARRI: odolkoi, odoltzale, odolgiro, odolisurle.

·        ODOL-EDALE: aintzira eta errekatxoetan bizi den har hurrupatzailea. Adb.: Mendixka haren zolan bada ur bat itxain edo odol-edalez bethea.

·        ODOLGALZAILE: odoltzale, odolkoi.

·        ODOLGIRO: odola isurtzea atsegin duena, ankerra, odoltzalea. Adb. : Bere burdińa odolgiroa ezta igaroko gure korputz-alboetatik.

·        ODOLGAITZ: indar handia duena, umore gogorra duena.

·        ODOL GAIXTO EGIN: pertsona gaiztoa bihurtu.

·        ODOL-GELDIAK: umore txarreko pertsona.

·        ODOLGIRODI: izugarri, ikaragarri, ezgizatiar. Adb.: Gudatu dute piztiak bańo odolgirodiagoak diran gizonakin.

·        ODOL-GIROTASUN: gizon odolgiroaren izaera.

·        ODOLGORRI: odolezko, odoltsu.

·        ODOL-ISURLE: ankerra.

·        ODOLIXTU: odolustu.

·        ODOLKIROKERIA: sentimendurik gabe, indarkeriaz edo bortxakeriaz jokatzea. Adb.: Nola odolkirokeriarik gogorrenarekin alaxe egin zan.

·        ODOLKOI: odoltzalea, odolgiroa.

·        ODOL OTZIK: edozer gauza egiten duena. Adb.: Erregea odol otzik ala ilda, onen aulkian iltzailea jarritako orduan.

·        ODOL-SENDO: Adb.: Nere odol-sendoaz.

·        ODOLSU: gaiztoa.

·        ODOLTI: gaiztoak, maltzurra.

·        ODOLTSU: odolez betea, odoldua.

·        ODOLTZALE: odola isurtzea atsegin duena, ankerra.

 

 Beste adiera bat:

 

·        ODOLARRI: odoljariorako erabiltzen den harria.

·        ODOL-BIZI: urduri. Adb. : Azterketa zela eta, odol- bizian zegoen.

·        ODOLDI

1.       harri, zuhaitz-azal, lur gain eta abarretan hazten den landare labur kriptogamoari deitzen zaio.

2.       liska.

·        ODOL ERRE: haserrre.

·        ODOLESTU

1.      Adb. : Praka odolestuak ditu.

2.      urduria, odolbizia.

·        ODOLEZKO: Adb.: Aitor kaltza odolezkoak darama.

·        ODOL-GALDUAK: humore txarrak

·        ODOL GARBIKO: pertsona apala, ona, noblea. Adb.: Txotx egin zuten beren gizon odol garbikoen gaińean.

·        ODOL-GAIZTO: umore txarrekoa, agresiboa.

·        ODOL-OTZ

1.       beldurti.

2.      antsikabe, ezaxolati, axolagabe, aiherga.

·        ODOL OTZEAN: aztoratu gabe, kalkulatu gabe, trankil.

·        ODOLOZTU: tran kil egon, gauzak denborarekin egin.

 

GIBEL

 

-         Cachaza

-         Retraído. Tímido, arisco: gibel-aire bat badu

·        GIBEL-HANDI: izond. Gauzak patxada handiz hartzen dituena. Halako gibel-handirik ez dut ezagutu bizitzan.

·        GIBEL-BELDUR: iz. Mesfidantza, goganbeharra.

·        GIBEL-BELDURTI:  izond. Mesfidatia, goganbehartsua. Gaiztoa beti da gibel-beldurti.

·        GIBELKARI: izond. (Ipar.) Lotsatia; gauzak bere garaian egin gabe uzteko joera duena.

·        GIBELKOI: izond. (Z) Gibelkaria.

 

-         Atrasado, retrasado: nehor guti ere lur-lanetan gu bezen gibela denik.

 

  • GIBELAMEN: iz. (Ipar.) Gibelatzeko ekintza eta horren ondorioa; atzerapena. Luzamenduak bilatzen ditu, gibelamendutan dabil.
  • GIBELAPEN: Parisen berean, gauaren erdian izan zuen ...oren baten gibelapena.
  • GIBELARAZI: aski goiz heldu nintzen abiatuak ziren beste batzuen gibelarazteko.
  • GIBELATU: da/du ad. (Ipar.) Atzeratu. Ez da aitzinatzen eta ez gibelatzen, beti dago egoera batean.
  • GIBELATZAILE: iz. eta izond. (Ipar.) Gibelatzen duena.
  • GIBELATZAPEN: Gibelatzapenik gabe, laster egina izan den hezur hura, hezur mehea, baina zinez gogorra eta azkarra.
  • GIBELDARI: Antekristo noizbait ere baitzen gibeldaria.
  • GIBELSKO: Maiatza: hastetik fresko. Erditan denbora ederra, ondoreat uri, bazterra gibelsko.
  • GIBELTU: Helhelez egon naizenean/ etzitzauzte hurbildu, ez heltu;/ aitzitik zitauzte gibeltu.

 

-         iz. (Ipar.) Atzea, atzeko aldea (batez ere leku-atzizkiez eta postposizioa

osatuz, dagokion izen-sintagmak -en atzizkia hartzen duela; delako sintagmako izenak zerbait bizigabea adierazten badu eta atzean adjektiborik ez badu, -en atzizkia eta mugatzailea gal ditzake). Bi eskuak gibelean loturik. Ontziaren gibeleko aldean. Etxe gibeletik.

  • GIBELA EMAN. Kontuan ez hartu, utzi; bizkarra eman. Egitekoei gibela emanik.
  • GIBEL EGIN. Atzeraka egin.
  • GIBEL-AITZIN: (Ipar.) 1. adb. Aurretik eta atzetik. Aitzin-gibel behatu.
  • GIBELALDE: iz. (Ipar.) Atzealdea.
  • GIBELALDERATU:
  • GIBELALDI:

·        GIBELARA: Beha eztagoena aitzinara, lerra daite gibelara (el ke no mira adelante, puede resbalar hacia atrás).

  • GIBEL-ATE: gibel-aterik gabeko gizona
  • GIBELEKO: aitzinaraz zatzu gibelekoak.
  • GIBELKA: adb. (Ipar.) Atzeraka, gibelatuz. Gibelka ihes eginez.
  • GIBEL-SO: ezin du kasik hartzen, denbora ederra aitzina beitoa, jenter eta gaizer gibel-sorik egin gabe.

 

-         Espalda, la parte de atrás: gibelaz zuhaitz bati. (de espaldas a un árbol)

 

  • GIBELAKA: argiari gibelaka nindagon eta argitu-gauzeri aurpegiz.
  • GIBEL-EMAN: hori ez da arrazoi bat gure beharkun estuari gibel emateko.
  • GIBELETIK-IBILI: zer nahi izanik, ez dugu zeren gibeletik dabiltzen horien bekhaizti izan
  • GIBELONDOTIK: proximuaren gibelondotik gaizki erraitea.

 

BIHOTZ

 

iz. 1. Uzkurdura erritmikoen bidez odola arteria eta benetan barrena zirkulatzea eragiten duen muskuluzko organoa.

 

  • BIHOTZ-ANTSI: Bihotzekoa. Haren ondotik, Bordeleko Jean Villar eta Blanchet mintzatu dira ala bulharretako xankreaz ala bihotz-antsia faltsoez.
  • BIHOTZ-BARNE-AXAL: (anat.) Endokardio.
  • BIHOTZ-EHIERA: Bihotz taupada.
  • BIHOTZEKO MIN: Bihotzekoa.
  • BIHOTZ-GINHAR: (anat) Miokardio.
  • BIHOTZ-HESTURA:  Estutasuna, bihotz ertsadura.
  • BIHOTZ-JOANDURA:  Hildura.Bideari lothu eta bigarren egunean, arratsari buruz, uste gabean ene lagun maiteak ukhan zuen  bihotz-joandura bat betbetan, eskuen artean hil zitzautan.
  • BIHOTZ-PANPA: Taupada.
  • BIHOTZ-PANPOTS: Taupada .
  • BIHOTZ-SARE: (anat) Perikardio.
  • BIHOTZ-SUERI: Karditis.
  • BIHOTZTAR: Erremin. Hartu bezen laster, mina eztitzen dute errhauts horiek, janiza xorrozten... bihotztarrak eta gohiendurak joanarazten.
  • BIHOTZÜNE: Bihotzaren eskualdea.
  • BIHOZTAR: Erremin. Edari hotz horrek bihoztarraeman daut.
  • BIHOZTARI: Erremin

 

 

 (hed.) Delako organoa sentimenduen gunetzat hartua. Erraten darotzut bihotzekit, zintzoki. Bihotzetik diot, bete-betean dinot. Bihotzean du lan horren egitea, adorea..Etzaika   batere bihotzik hausten , ez dauka errukirik.Horren zorigaitzak hausten dubihotza, hunkitu.Bihotzari eman dio, kikildu.

 

  • BIHOTZAK-EGIN: Hunkitu. Ikhusi zuen bere aitak, eta bihotzak eginik ...jauzi zitzayoen lephora.
  • BIHOTZ-ALTXAGARRI: Zuzpergarri. Berri hori etzen guretzat anhitz bihotz-altxagarria.
  • BIHOTZALTXATZE: Jomuga, xede. Egiozu bihotzaltxatze hau(Jainkoari).
  • BIHOTZ-APHAL: Txepel, koldar, uzkur.
  • BIHOTZ-APHALTÜ: Gogogabetu, makaldu.
  • BIHOTZARI-EGIN: -arengan fidatu. Eta haurra, egizu bihotzari edo ez izan beldurti, ezen barkhaturik zaizkitzu zure bekhatuak.
  • BIHOTZA-TTIPITU: Dolutu, gupidatu.
  • BIHOTZ-AXALMEHAT: Oso sentibera den pertsona.
  • BIHOTZ-BAGE: I. Beldurti, txepel. II. Bihotzik gabea.
  • BIHOTZ-BELTZ:Gaizkile, gaizto.
  • BIHOTZ-BERAKERIA: Samurtasun, bigunkeria.
  • BIHOTZ-BERATARZÜN: Samurtasun,erruki, sentiberatasun.
  • BIHOTZ-BERATASUN: Ez baitu berze sentimendurik gure alderat, amodiozko eta mugarrgabeko bihotz-beratasunezkorik baizen.
  • BIHOTZ-BERATI: Sentibera.
  • BIHOTZ-BERHAGARRI: Pizgarri, etagingarri ,kilikagarri.
  • BIHOTZBERO: Eskuzabal.
  • BIHOTZ-BEROGARRI: Bihotzerako zuzpergarria.
  • BIHOTZ-BEROTASUN: Zuzpertze. Ethorri da (Aitha Trilles) nehork ezagutzen ez duen  eta 24 orenez larruraino freskatu duen euri batekiń; bainan nolako bihotz.berotasun handian; bathaio, konfirmazione, ezkontza, guzietarik eginik.
  • BIHOTZ-BEROTU:  Kuraiatu, adoretu.
  • BIHOTZ-BIGUIN: samuri, bihozbera.
  • BIHOTZ-BIGUINTASUN: Bihozberatasun, erruki.
  • BIHOTZDUN:  Adoretsu, kementsu.Gure Egiptoar bihotzdunak holako egunaldi baten ikhusteagatikm gai litazke hoin handiko, bai handiagoko ere bero baten jasaiteko BIHOTZEKOA: I.Pertsona maitatua. Zu zare ene bihotzekoa.
  • BIHOTZ-EMAN: Adore eman.Ene kontra dela dirudien arrazoin hunek beronek, ni esportzatzen eta aitzinatzen nau, hunek bihotzemaiten deraut...
  • BIHOTZERAKO: Bihotzera doana.Zure othoitza ez da horren bihotzerako.
  • BIHOTZ-ERDIGARRI: Erdigarria, bihotza zatitzeko gai dena.
  • BIHOTZERI: I. Amodio. II. Sentibera. Bitxi ere bada untzi beretik, oro multxoan elgarrekin altxatu sosetarik parte hartzea, parte uztea. Burutik oso ez den zonbeit othe da ohoin hori; ala berrehunen eskasa baizik ez izankiz, eta bere ohoinean, “bihotz eria” ez duenez atxo gaixoa orotaz buluzi bahi ukhan?
  • BIHOTZ-ERIGARRI: Bihotza penaz gaixotzeko gai dena.
  • BIHOTZERRA: Amorrazio, haserre.
  • BIHOTZETIKAKO: Bihotzetik datorrena, zintzotasuna. Hitz horiek ez dire bihotzetikakoak.
  • BIHOTZEZKO: Hunkibera, amultsu. Har zazu bethi zure orazionea, dela mental edo bihotzezkoa..
  • BIHOTZGABE: Belduti, txepel. Eskuak ditu oinetan, eta bihotza zangoetan. Hori erraiten da bihotzgabeaz, eta eskura behar denean ihes ari denaz
  • BIHOTZGABETASUN: Gogorkeria. Libra nazazu Jauna, dio Dabitek, bihotzgabetasunetik.
  • BIHOTZGABETU: Gogogabetu, adoregabetu. Hargatik ez zare bihotzgabetzen
  • BIHOTZGABETZE: Gogogabetasun.Zenbat bihotz-muin noitz nahi, zenbat bihotzgabetze sar-athera hein artean, dela auria eta hotza, edo dela erre nahizko beroa!
  • BIHOTZGAIXTO: Anker, krudel.
  • BIHOTZ-GALDU: Gogogabetu. Goazen bethi aitzina. Ez giten bihotz-gal.
  • BIHOTZGANDURA: Gogogabetasuna. Bihotz-joandura.
  • BIHOTZGARRI: Amutsu. Ez, ez; gure salbatzailea ezin konsidera diteke obra amolsuago ez eta bihotzgarriago batetan, hau den baino.
  • BIHOTZ-GOGOR: Krudel.
  • BIHOTZGOR: Krudel.
  • BIHOTZ-GORA: Kuraia, oldar.Erakutzu zutan den garra/ eta zure bihotzgora.
  • BIHOTZ-GOGORKERIA: Krudelkeria adierazten duen ekintzak.
  • BIHOTZ-GURI: Errukibera.
  • BIHOZ-HANDI:II. Adoretsu, kementsu.
  • BIHOTZ-HARTU: Animoa hartu.
  • BIHOTZ-HERSTURA: Estutasun, larritasun.
  • BIHOTZ-HUN: Onbera, eskuzabal.
  • BIHOTZ-HUNKIGARRI: Hunkigarria.
  • BIHOTZ-IGINTZA: Afektu, onirizte.
  • BIHOTZ-KAIXTO: Krudel.
  • BIHOTZKATU: Gogogabetu. Behar gabe bihotzkatzea zen.
  • BIHOTZKATZE: Gogogabetasuna. Nolako nekhearen eta mota guzitako bihotzkatzearen  bidez, bere egitekoa burura zezaketen.
  • BIHOTZ-MEHE: Beldurti, koldar.
  • BIHOTZ-MIKO: Atsekabe. Guk bihotz-miko ginuen, aintzina gerlaren ondotik, hango gerlariak gure lurretan ikusteaz.
  • BIHOTZMIN: Atsekabe, nahigabe. Bihotzmin batek jorik, erran zuen. Ene Jainkoa, eman izadazu egin dütüdan bekatien onsa ezagützeko, eta hayek merexi dien bihotzminaren ükhaiteko grazia.
  • BIHOTZOI: Ausart, adoretsu.
  • BIHOTZOIKI: Adorez, gogoz. Hargatik heda dizadazu eskua jaiki nadien bihotzoiki.
  • BIHOTZOITASUN: Adore, kemen. Joakazen bihotzoitasuna eta harek egin zituen guziak ez othe dira iskribatuak Israelgo erregeen egunetako egintzen liburuan?
  • BIHOTZ-ON: Onbera. Konfiantza.
  • BIHOTZONTASUN: Bihotz onbera. Hemengotar hurbildanik ikhusten gaituzten guziek bezala, Hamamak bethidanik miresgarri khauditu gintuen ez zakielarik orain nondik zatorren gure bihotzontasuna.
  • BIHOTZ-PHIZGARRI: Suspergarri.
  • BIHOTZTERRI: Atsekabe, nahigabe. Bihotzterrirekin Haustez/Gurebeithan sar gitian./ estakigü urthez/ Bizirk giratekian.
  • BOHOTZTOI: Adoretsu, ausart.
  • BIHOTZTOIKI: Gogoz, balenki. Ihurk eztü merexitzen zelüko konsolazionia, ikhasten ezpadü bihotztoiki zer den barnetiko dolumena.
  • BIHOTZ-UNKIGARRI:  Hunkigarri.
  • BIHOTZ-UKITZE: Hunkipen. Hanbat gogoeta eta biht-ukitze salbagarri!
  • BIHOTZ-URRAGARRI: Bihotza puskatzeko gai dena. Bihotz-urragarri  ditu Aita dohakabeak bere haurrak
  • BIHOTZ-URRI: Koldar, beldurti.
  • BIHOTZ-ZARRASTA: Bihotz urradura. Goseak uste gabez lo-egileak atzarri balin baditu, ah orduan, zer bihotz-zarrastak!
  • BIHOZBERATU: Dolutu, gupidatu.
  • BIHOZDUN: Ausart, adoretsu. Gizon aski  bihozduna zare, deusere makhurrik gerthatzen etzaitzuno.
  • BIHOZGABE:  Txepel, koldar.
  • BIHOZGABEKERIA: Bihotzgabeko pertsona baten ekintza, petral baten ekintza.
  • BIHOZGABETASUN: Bihotz falta.
  • BIHOZGARRI: Balorea ematen duena.
  • BIHOZKATU: Gogogabetu. Aita Misionestak bihozkatuak zeuden, ez jakinez Fedea zer bilhakatu zaitekeen, berak kanpo ziren artean.
  • BIHOZMIN:  Sentimendu, atsekabe.
  • BIHOZMINDU: Nahigabetu. Joan zen  bihozmindurik.
  • BIHOZTERRI: Atsekabe.
  • BIHOZTERRITU:Nahigabetu.Hola-nola irabazteko gudizia dianari/Heltzen zaionian galtzeko sirats-gaistoa,/Nigar egiten beitu, eta osoki bihozterritzen.
  • BIHOZTIAR: Errukibera, sentibera. Gure laguna ditaken gizonik hoberena dela badakigu, bihoztiara ezin gehiago, diru-pegeseria bati nihoiz behatzen duena.
  • BIHOZTOI: Ausart. Oihü egiten düt zier ere ,gizon  bihoztoyak, behar bezalako eginbiden sinhestia errelijione bat beita zientako.
  • BIHOZTOIKI: Adorez, gogoz. Ditien bihoztoiki egar, para que soporte animosamente.

 

 

 (hed.) Zerbaiten barne-barnea, erdi-erdia. Haltzak ez du bihotzik. Hiriaren bihotzean.

 

Medula(landarea)

 

  • BIHOTZ-BELAR: Pulmonaria.

 

Miga. Ogiaren bihotza.

 

 

Beste adiera batzuk.

 

  • BIHOTZEKO: II.Bularreko gurutzea. Aphez-handiak bazuen oraino aitzinean yaunstura balios bat, luze bezin zabala, pectorala edo bihotzekoa deitzen zutena.

 

  • BIHOTZ-GUTUN: Lepotik eskegitzen dena.

 

  • BIHO( R) KIN: Bidente. Azkenean buruak hausten dituzte mato batzuekin ezarririk, bihotzkin batean, iraganarazten dituzte teilatuko zilho batetaruj kanpoko jende batzuen eskuetara.

 

  • BIHOTZ-OTHOITZ: Otoizlabur.

 

 

ZILBOR

 

 

 iz. Ugaztunen sabelaren erdialdeko orbain biribila, zulo edo irtenune txiki bat eratzen duena, jaio arte amari lotzen dion hestea ebakitzean sortua.  Erdigunea. Lurra zela mundu osoaren erdi eta zilbor.II. Tripa, sabela.

 

  • ZILBOT: Tripa, sabela.

 

 

Beste adiera bat:

 

  • ZILBOTE: Costado del hoyo den la rea en que se hace carbón. Ikaztoi-zuloaren bi saietsak zilbotea dute izena: goia ta azpia, garondoa ta bularra dira.