Maria Rico, Jone Gartzia, Maitane eta Koldo Burgoak: astelehena, 2003.eko maiatzak 12

SABEL:

Gorputzaren partea: Dana sabelera ta Jerusalenera (todo al vientre y a Jerusalén).

Hesteetako zarata: Sabeleko burburra.

• Sabelak emoten deutsu ardura geiago arimako gauzak baiño.

El vientre os llama más la atención que los negocios del alma.

• Gure sabelak, gure jabeak.

Nuestros vientres,(son) nuestros dueños.

Urdaila bete: Sabela artu.

• Ezagun da belai ortan bazka dabela; sabela artu dute bei oriek.

Se conoce que en ese prado hay pasto; han llenado el vientre esas vacas.

Fontanela: umeen buruetan

Hutsunea: objektu baten ahurtasuna edo ganbiltasuna.

• Laz horrek sabel egiten du.

Esa viga forma arco.

• Sabel batetik ilki, sabel batera jo, Iainko onen artzora.
• Benedika dadillala zure sabel garbia, gizonaren obra gabe zeren baita erdia.
• Iñondik ere sabela betetzeko biderik ez zuen ikusten.
• Kurutziaren arerio dirianak, eta euren sabela Jaungoikotzat daukenak.

SORBALDA:

Gorputzaren partea: Aita, mayean lagunak utzita, illagana joan zan, sorbaldan artu eta bere etxeko zulo batera eraman zuen.

Bizkarra: Zarra naiz ni, neuk bere eztakit zenbat urte daukadazan sorbalden gainean.

Omoplatoa: Mendixan beran jauzi eta sorbaldia auzi jako.

Txerriaren erdiko partea:

ZILBOR:

Sabelaren erdian dagoen zulotxoa: Geroz, Axularren biribilkia edo cicloa, bera zilbor edo buru delarik, ipini daiteke aurrena, uka-mukarik gabe.

ZILBOT:

Pantza edo abdomena: Zilbota txito eskergata urtena. La panza muy enorme y saliente.

GERRI:

Gorputzeko erdialdea. garriren aldaera = merezi du igarria izatea, gerri eta garriren arteko diferentzia berdina baita gernu eta garnuren aldean, zeinak erakusten digun azkeneko hau lehenengotik jatorria duen. Neguaren gerri gerrian, neguaren latzenean. + Gerri-gerritik moztu, erditik ebaki. Euskaldun arek gerri-gerritik moztu ninduelako, irten beharra izan nuen herri hartatik. ***Arbolaren enborra. Zuhaitz-gerri batetik aizkolariak ezin lezake ezpal berdinak atera.

BULAR:

Pecho: “Ezkondu nintzan aldian... bular andikoa nintzen.”

Pecho (mujer): “Nork esango du zer pasa zeban / Munduan Santa Agedak / Lendabiziko azotatuak / kendu ziozkaten bularrak.”

Leche materna: Zoriontasuna zu eroan zenduzan sabela ta zuk artu zenduan bularrak!

BIZKAR:

Espinazo de cerdo: “Zezen etxetarria da bizkarezur durotariko.”

Espalda: “Mailegatu nahi dautzunari ez jar bizkarrez.” “Bein, emazte moko-me bati, irriz eta bozik galdeka ari nintzakola gogoan-beartu bide zen eta neri: Ba orrek bizkarra mearra duenean, zabala du.”

Activo/diligente: “ Esku nagiak dakhar erromestasuna, aldiz bizitorearen eskuak biltzen ditu aberastasunak.”

LEPO:

Cuello, pescuezo: “Ene semiari nahi derot lephua muztü.” “Ikus zezan bere aitak, eta laster eginik egotz zezan bere burua aren lepora.” “leporaiño sarthua da egitekotean.” “ A zein otsori lepoa kendu dioten!”

Cuello de una vasija: “lepo gabeko bonbilla.”

Tallo: “Zañez goitik gertuena gerriak duan lodiari deitzen diogu <landara lepoa>.”

Garganta: “Lephoan zuen gelditua hezur bat.”

Garganta( pasaje estrecho): “Pasaiarako portu lepo lepoan galdu ginduen gere ontziak.”

Espalda: “50 urte lepoan eukazala, asi zan filosofia ikasten.” “ ontzat ematen eztauenari lepoko narrua kendu.”

A expensas: “Neure lepotik bizi da hori.” “ Ardaorik gozoena, lagunen lepotik edaten dena.”

Desigualdad del hilo: “Irule onak eztu lephorik egiten bere harian.”

LEPOA hitzetik eratorritakoak:

-Lepezur; Euskalerriak sekula etzuan iñoren aurrean bere lepezurra makurtu.

-Lepaztun edo lepoztun; Lepokoa.

-Lephogathe; lepokoa.

-Lephomantar; behia duen lepoaren atzeko partea.

-Lepoa eman; (Poner el cuello , dejarse degollar.)Joango naiz arako etxe aetara, arako lagun aetara, baña ez det ezergatik bekaturik egingo; lenago lepoa eman.

-Lep(o) –aitzin; Nolako sotana laburra zerabilan batere lepoaitzinekorik gabe.

-Lepoa moztu; Norbait bidalirik , Joni lepoa moztu zion.

-Lepobilkai; Bufanda. Batuizak ondo burua ta kokota lepobilkai andienegaz.

-Lepoa eman; Goiko gauzari lepo-emon dautzelako goirantz begiratzeko be gauza eztala aurkitzen da.

-Lepogorri; Petirrojo. Ez da udazkenik gure itxas-hegietan lepogorriak huts egiten duenik.

-Lepoko; Emakumea perlasko lepokoa zeraman.

Lepoko hitza gehienetan, lepo inguruan jartzen den apaingarri bésala ulertzen da, hala ere , beste esanahi batzuk ditu, adibidez,”chal”,”alzacuellos”=lepo-aitzin, “corbata”...

-Lepomotz; Ister lodi, gerri zabal, besa labur, lepomotzeko giza motrolloa agertu da: Balzola errotaria.

-Lepo-opil; “nuez”

-Leporatu; sorbaldan eraman;Nere atzetik inork etorri nai ba du, uka beza bere burua, lepora beza bere gurutzea, ta betorkit.

Zerbait, norbaiti leporatu; Zer egin diguzu, zertan uts egin dizut, orrenbesteko ogena niri eta nere herriari leporatzeko?

-Lepozale; “cobarde”, arriskatzen ez dena; Zaartzaroan nor eztek lepozale?.

-Lepurka; egurrezko lepokoa.

*****Oharra; ortografiako akatsak ez ditut zuzendu, Retana hiztegian zegoen bezala utzi dut, jatorria mantentzeko.