Aingeru Hernández Santamaría
(Heziketa Fisikoa)
METAFORAREN TEORIA:
HAZPEGI ,MUSU.
“ DICCIONARIO RETANA DE
AUTORIDADES DEL EUSKERA”
-
AZPEGI:
o
Itxura;
adibidez: “itxasoaren azpegi”; E. Arreseren poesia baten titulua
(Olerki Berrizte, 73). “Bi arlo bereziak ditugu emen: bat, egitaraua bera
egitea; eta bestea, egitarau orrek bil ditzaken azpegi guziek ongienez
betetzen yardutzea”. URRESTARAZU.
o
Gurpegi, mastar.
-
AZPEGI-GILTZE: erroak, gurpegian sartzen diren piezak.
-
HAZPEGI(AK):
o
Aurpegierak,
adibidez: “hazpegiak bertzeari hautsten zaizko tiraka, eta
zainak apartatzen gorphutzetik izpika”, (J. Etcheverry)Harriet.
o
Aurpegiaren zati ezberdinak. Lhande.
-
MUSU:
o
Aurpegia,
adibidez: “egun oroz bear dira garbitu musu eta eskuak”,
(Dialogues Basques). “Don Jose Domingo zan/ Ezkioko apaiz/ Ataun´era
aldatua/ oso musu alaiz”. Amillaitz, katu-eztaiak. “Musu-legun
bat”: pertsona bat larmintz freskoarekin.
o
Ezpain, mustur, adibidez: “nere burua, begiak, aoa, musuak, oñak, eskuak eta
gorputz guzia begiratuko det”. Kardaberaz, “xerrien musuak”.
Harriet, “musu garbietan”: nire mustur garbietan (nire
bizarretan). Peru Abarka, 7. Ozta ikasi due/ musua garbitzen/ beren
buruaz dabiltze/ ezkontzak egiten. Bertso berriak Ezkioko Itxuak jarriak.
o
Sudurra,
adibidez: “bere mantal zikiñarekin begietako makarrak eta musuetako
dindirria kendu zituanean”. Euskalzale, 1897, 187-188.
o
Pot, apa,
adibidez: “eta berehala hurbildurik Jesusi, erran zioen: agur, Nausia. Eta musu
eman zioen”
o
Gain, punta,
adibidez: “beren amak atera oi diote eguzkitan orratz-musuarekin”;
“amudun listaria ezkerrarekin artu ta eskubiko beatzekin bokartaren begitik
sartu ta amuaren musua isatsaraño sartzen zieten”. Anabitarte,
Donostia, 23.
-
MUXU:
o
Aurpegia,
adibidez: “muxuko bi oyak malkoz beteak ikusi dizkiot”. F. Etxeberria, Euzko
Gogoa.
o
Pot,apa.
“KOLDO IZAGIRREREN LOKUZIO
HIZTEGIA”
Liburu honetan esamoldeak ataletan sailkatuta daude,
beraz, aditz lagunen atalean hauexek bereizten dira:
-
Nolatasunezkoei dagokienez:
o
MUSU TRUKE= ordainik gabe; adibidez: “eta Jaunaren barkazioa
irabaz hantxe mosu-truk”; “iñork nai al du lanik egiñ musu
truke”; “musu-truke ez du iñork irabazten”.
-
Nontasunezkoei dagokionez:
o
(neure, heure, bere…) MUSU GARBIETAN= aurrean (sudurren
aurrean); adibidez: “ez esan deustazuna aurkez aurke edo neure musu
garbietan”.
Hiztegi honetan ez dugu hazpegirekin
zerikusirik duen esamolderik aurkitu.
“GOTZON GARATEREN ATSOTITZEN
HIZTEGIA”
-
MUSU:
o
“Berez (musu truk) ez da ogirik irebazten”
o
“Eure gelaria (neskane) ez potikeia (musurik eman), hant (harrotu) eztakia
alegia hura andregaia”
o
“Haurrari musu, amari musu”
o
“Maite duenak egin(dako) uspela hobe da, herradunaren musu maltzurra
baino”
o
“Musu truke ez da ezer”
o
“Musu txar bat baino hobe belarrondoko bat”
o
“Musua denei, moltsa inori ez”
o
“Azaroko oskarbiarekin eta tabernako neska musu gorriarekin ez fiatu”
o
“Ene senharra ohian eri, uliak uztar emanik. Hura niri hiltzen bazait,
bertzett´o bat izanen dat, musua gorri, larrua legun, botilla mahaiñan daukan
bat”
o
“Tabernako neskatxa musu gorriarekin eta azaroko oskarbiarekin ez fiatu”
o
“Tabernako neskatxa musu gorrirekin eta bide ondoko arbolarekin, argi
ibili”
o
“Ttipiak handiari belaunean musu”
o
“Okalondo(a)ri eziñ iñork musurik eman”
o
“Urrian (urrean hurbil) dago baña ezin ukolondoari musurik eman”
-
Hiztegi honetan ez dugu hazpegirekin zerikusirik duen esamolderik
aurkitu.