Euskara eta bere Didaktika II

Lehen Hezkuntza

Heziketa Fisikoa

Irak: Koldo J. Garai

Asteartea, 2002.ko irailak 23

Ikasgaiaren aurkezpena

Ikasgai honek hiru adar nagusi izango ditu: erretorikarena (eta horren barruan gramatikarena), hizkuntzaren adierazkortasunarena eta didaktikarena. Euskara irakasten denean zatiki txikietatik handietara joan ohi da, hau da gramatikako zenbait alderdi landu eta gero horiek testugintzara aplikatu. Alabaina, gaur egungo joerek berriz egin dute antzinateko modura, hots, gramatikaren alderdi funtzionala azpimarratu testuinguru komunikatiboetan. Nire interesa ere hortixe doa, diskurtsoak bultzatu bezala landuko ditugu baliabide gramatikalak. Alderdi gramatikalean gehienbat hitz-elkarketa eta perpaus konposatua landuko ditugu, baina beti ere aurretik aipatu ditudan alderdi horien mesedeetan.

Alderdi erretorikoan isuri edo ubera bi azpimarratu gura nituzke, hermeneutikaren alderdia, hau da, ikaslea gai izatea testu batean ager daitezkeen argudioen nondik norakoak aztertzeko, eta alderdi heuristikoa, hots, ikaslea gai izan dadila testu argi bat modu ordenatuan sortzeko. Bi argudio bide nagusiri helduko diegu: gauzen nolakoaz argudiatzen dutenak, eta gertaera baterako beste gertaera bat kausatzat jotzea proposatzen dutenak. Definizioa eta adibideen bidezkoa lehena, eta kausen sailkapena bigarrena. Sartu-irten bat egingo dugu paragrafoaren eraikuntzan, eta horren harian Euskara Institutuak proposatzen dituen kontuak eta erabilerak aintzat hartuko ditugu.

Didaktikaren adarrak orain esaten zaion planteamendu lexikalari jarraituko dio, alegia hizkuntzaren ikuspegi lexikalari —Lewisek esango lukeen bezala hizkuntza ez da gramatika lexikalizatua lexiko gramatikalizatua baino—, bestetara esan, hizkuntza zurruntasun ezberdineko esamoldeez egina da (arau multzo eta hiztegiaz bainoago), eta esamoldeok elkarrekin dituzten harremanek eratzen dute hizkuntzaren parsimonia printzipioa; horrek hizkuntzaren irakaskuntzari buruzko hausnarketa sakona eskatzen du. Horretarako ikasleak irakurri beharko ditu Lewisen Planteamendu Lexikala liburuko zenbait atal. Handik ateratako ondorioekin sartuko gara hizkuntzaren egitura bereziak aztertzen eta erabiltzen, atsotitzak esan edo idiomak esan, eta hala bereizi zer den atsotitz “opakoa” eta zer ahalmen sortzailea duen esapidea. Gainera konturatuko gara hormatutzat ditugun esapide askok indar sortzailea dutela, hau da, gure gaur eguneko beharretara erraz molda genitzakeela eta are egin egiten dugula, oharkabean bada ere.

Azkenik ikasleak harremanen bat izango du bai ahozko zenbait testurekin, bai testu klasikoekin, batez ere xviii-xix mendeetako testu zenbaitekin[1]. Ikasleak kapaz izan beharko du idatzita leudekeen euskalkietatik euskara baturara ekartzen, eta, era berean, testuotan erabiltzen diren errekurtso antolatzaileak eta hizkuntzazkoak bereganatzen. Alderdi honi bi adar teoriko gehituko zaizkio: Ahozkotasuna eta idatzizkoa alderatzeko oholtza teorikoa, eta idazmena lantzeko arauen historiaren gainean hausnartzeko tresneria emango dizkigutenak.

Ebaluaketa eta beste

Hizkuntza irakaskuntzan ebaluaketak etengabekoa behar du izan, esan nahi da, eskolan lan eginez gero azterketek ez luketela zertan pisu larregirik eduki. Edozein hizkuntza lantzeak lan metatu, progresiboa eta etengabekoa eskatzen du, eta ez azterketa baino ozta-ozta astebete lehenago bat-bateko buruz ikastea. Beraz, nire asmo ideala litzateke azterketei %60 ematea, eta eskolako lanei %40. Baina, berehala dauzkagu logistika arazoak, zer egin eskoletara ez datozenekin? Azken hauei azterketa baino ez badiet kontuan hartzen, azkenean “hobeto ateratzen zaie” azterketa prestatzea besterik gabe, eta ematen du eskolara egunero-egunero datozenak zigortuta daudela. Horren aurrean nire ikuskera hauxe da:

Bi ikasle mota bereizi ohi ditut nik, profesionalak eta amateurrak. Ikasle profesionalak dira egunero eskoletara datozenak, eta euren inbertsio profesionalik handiena eskolan egin beharrekoei erantzutea dutenak. Ikasle amateurrak dira ikastea bigarren graduko arazo dutenak, euren curriculuma lan esperientziaren alorretik hazten doalako, eta beraz ikasketekiko dituzten eskakizunak askoz ere maila apalagoan lotzen direnak.

Honekin esan nahi dut plurienpleoa ezin dela aitzakia izan ikasgaia gainditzeko. Kontuan hartu behar da ikasle profesionalek duten curriculum garapen alde bakarra Eskolan lortutako emaitzak direla (hots, euren lan esperientzia ez doala hazten), eta beraz, ezin zaidala eskatu batzuk eta bitzuk “berdin” tratatzea. Adibidez: 4,8 ez da gainditua, gainditua 5 da, eskolako ostantzeko daturik ez badut behintzat.

Ikasketa amateurrak: Ikasle-obreroak eta absentismo kulturala

Unibertsitate hau publikoa da, esan nahi da denon diruaz dagoela sustatuta (ez bakarrik ikasleen matrikula-sariarekin), eta gizarteak jarrita digula asistentzia eskakizuna; zelanbait esatearren, gizarteari iruditzen zaio presentzia fisikoak baduela eskuartzerik ikaste prozesuan. Hau da, nor bere denboraren erantzule izanik ere, badugu konpromiso bat ikasketak ordaintzen dizkigutenekiko, hots, gizartearenganako; sarri askotan, —teorizazio handiegietan murgildu beharrik ere ez dago—, absentismo kulturala baita gure arazorik larrienetakoa, kreditu “presentzialak” hautazkoak balira bezala.

Beraz, eskoletara etorri beharrik ez duela uste duenak aurre egin beharko dio bakarka ikasteari. Horrek esan gura du, eskoletara ez datorrena bakarrik aurkeztu ahal izango dela ekaineko deialdira (eta irailekora, hau da, deialdi ofizialetara), ezin izango duela lehen lauhilabeteko azterketa egin, eta beraz, ezin izango duela gaia arindu.

Bada, hala ere, bata eta bestearen arteko alderik, alegia, “ikasle-obreroaren” eta “absentista” hutsaren artekorik, eta saiatuko naiz horien artean ere bereizten. Amateurra baina ikasle-obreroa denak nirekin bildu beharko du behintzat sei aldiz nire tutoretza orduetan edo, besterik ezean, posta elektronikoaren bitartez kontaktu sarria eduki, astero egin dituen irakurketen gaineko hausnarketa paragrafo bat bidaliz edo beste. Gainera eskolako lanetako batzuk egin beharko ditu. Horiek dira “abenduko” azterketa egin ahal izateko jarriko ditudan baldintzak. Baldintza horiek bete ahal izateko saiatuko naiz sare-orri bat eraikitzen, hartara etorri ezin den ikasleak ikusi ahal izango du zertan gabiltzan eskolan.

Ikasle profesionala

Ikasle profesionalari suposatzen diot interesa ikasgaian, eta beraz, asistentzia erregularra. Esan nahi da, sei aldiz baino gehiago eskoletara huts eman duen ikasleak ezin izango duela abenduko azterketa egin, eta, hortaz, ezin izango duela gaia arindu ekainerako. Aldiz, lana etengabean jorratzen dihardutenentzat saiatuko naiz formularen bat bilatzen ekaineko azterketara aurkeztu beharrik ez izateko, hala nola ebaluaketa laburragoak eta sarriagoekin. Oro har, ebaluaketa formalago horiek esango digute aurreko zatia dakigun ala ez, eta beraz “libratu” dugun ala ez azken azterketarako. Ebaluaketa horietatik batez bestekoa egingo dut, eta eskolako ostantzeko lanen bitartez lortutako nota erantsi: 0-2. Adibidez, eskolako frogetan 6,5 daukagu, gero eskolako lan guzti-guztiak eginda, bada, bukaeran 8,5 izango dugu.

Era berean, ikasleak ikasgaia euskal adarrean hartu izanak diost ikaslea euskalduna dela, hots, ez dituela bigarren hizkuntza ikastean ageri ohi diren arazoak izango. Horrela balitz, arazoak balitu, eta kontuan hartuta ikasgaiak dituen orduak oso gutxi direla hizkuntza bera ikasteko, ikasleak bere aldetik jarri beharko lituzke bitartekoak hizkuntza arazo hori konpontzeko; adibidez, oso ideia ona da euskaltegi batean izena ematea (eta ez bakarrik euskaraz kili-kolo dabiltzanek, baita, adibidez, EGA atera asmo luketenek ere).

Gure ikastaroan berebiziko garrantzia du irakurketa teorikoak eginda ekartzea eskolara, denbora asko galtzen baita bestela, eta talde osoaren dinamika apurtu. Gainera, era horretara nire azalpenei galdera inteligenteak ere jarri ahal izango dizkiezue, eta, azken batez, denon artean ikasgaia aberatsagoa egin.

Lanak

Hiru lan nagusi eskatuko ditut ikasgaiaren lehen lauhilabete honetan (egiten ez dituenak azterketan erantzun beharko dio dagokion galderari):

1)      Gramatika gai bat eskolan azaltzea. Batez ere perpaus konposatua eta hitz-elkarketa. Gaiak ez du eskatuko ikaragarrizko ikerketa lanik, baina asko begiratuko diot egoera erretorikoari erreparatzeko gaitasunari; hau da, gaia azaltzen denean oso kontuan hartu beharko dugu nori ari gatzaizkion zuzentzen, eta entzuleria horrek ulertzen duenentz azaltzen ari garena. Materialari dagokion txatalean azalduko ditut zein diren iturriak (EGLU eta LEF). Ikasle bakoitzak 20-30 bat orri landuko ditu, hori baino luzeagoak diren gaietan ikasleek multzoka azalduko dute (binaka, hirunaka, launaka...), bestela ez.

2)      Kardaberazen “Eusqueraren berri onac” obraren edizioa estandarrean. Hau talde osoaren lana izango da.

a.       Ikasle bakoitzak lau bat orri transkribatuko ditu eskuz (eta ulertzen ez dituen berben edo egituren gaineko informazioa hiztegietan bilatu),

b.      Gero testu prozesatzaile batean kopiatu eta Xuxen zuzentzaile ortografikoaren galbahetik iragazi.

c.       Hurren, pasarte hori bera egokitu zaion taldeko beste ikaskideren baten bertsioarekin erkatu, eta bion artean bertsio horien gaineko aukerei buruz iruzkina erantsi

d.      Azkenik zatiki guztiak elkarren segidan eman eta niri dokumentu bakarrean eman (baina bakoitzaren zatiaren ostean izena jarrita, noski).

e.       Honen haritik, aholku bat nahi baduzue, interesgarria suerta dakizueke taldeka antolatzea (hirunaka adibidez), eta eskoletan landuko diren testu guztiak banan-banan estandarrera igarotzen joatea; euskara asko ikasten da horrela (nik behintzat bai), eta hala eskolan landuko diren itemak ezagunak egingo zaizkizue: gogoratu testuon lanketaren helburuetako bat norberaren “maleta” betetzen joatea dela; hau da, gure gaur egungo beharretarako profita ateratzea.

3)      Jane Austenen Harrotasuna eta Aurrejuzkuak liburutik aztertu aukeran:

a.       Bizpahiru lokailuren erabilera testuan zehar (5 orriko lana), edo

b.      Ulertu ez ditugun hitzen edo esapideen zerrenda, hiztegitiko erantzuna alboan emanda (5 orriko lana)

 

Azkenik, oso erabilgarria suerta dakizueke ikasitako hizkuntza itemak modu eskuragarri batean apuntatzea nonbaiten, adibidez, fitxategi batean, edo koadernoren batean; alfabetikoki ez den beste era batera. Egokia dirudi Zamarriparen esamoldeak standardera ekarri ostean, eta horiek ordenatu behar direnez, ikasi berri zoazten hizkuntz itemak hango haien harian antolatzeak. Baina hau ez dut esplizituki eskatuko.

Materiala

Alberdi, Xabier. “Perpausetik Testura” Idazkuntza Ikastaroa. Leioa: 2002ko ekaina.

Cacciari eta Tabossi. Idioms: Processing, Structure, and Interpretation. Hillsdale (New Jersey): LEA. 1993. (Neuk emaniko apunteetatik).

Fahnestock eta Secor. A Rhetoric of Argument. 1991. (Neuk emandako apunteetatik).

James J. Murphy (arg.) A Short Story of Writing Instruction. LEA: 2001. (Itzulitako bi txatal)

Lakoff, George. 1993. “Gaur Egungo Metaforaren Teoria” (Neuk moldatua) apud Ortony, A. (arg.) Metaphor and Thought.

Lewis, M. Planteamendu Lexikala. HABE. Donostia: 2001. 4, 5, 6, eta 7. kapituluak

Zamarripa, Pablo. Manual del vascófilo. 1913.

Zenbait Gramatika liburu:

-          EGLU

-          LEF

Zenbait testu klasiko:

-          Ańibarro

-          Bartolome

-          Kardaberaz

-          Larramendi

-          Lizarraga Elkanokoa

-          Mateo Zabala

-          Mendiburu

-          Mogel

-          Sarako Etxeberri

-          Ubillos

Ahozko zenbait testu:

-          Euskalkiz euskalki.

-          Gorbeia inguruko etno-testu eta esaundak (J. M. Etxebarria Aiesta)

-          Mikela Elizegi

-          Peru Okerra

-          Zenbait Herri narrazio

 


[1] Etorkizunean testuok hezkuntzari buruzko hausnarketaren bat edo hizkuntzaren gaineko gogoetaren bat dakartenak beharko lukete izan, baina tamalez, oraindik bilatzen dihardut.