Azkue[1]

SORGIN BAT ELIZAN

Durangon, Artekale mutur muturrean, ume bat, norbaitek begiz jota, gaizdun zeukaten. Auzoko batek sendabide hauxe eman zien:

─Sartu egizu oilasko bat lapikoan egosten, hogeita hamahiru orratz gurutzetara haragian dituela. Laster agertuko da begizkoa egin diona.

Esan eta egin. Oilaskoa lapiko batean sartu zuten, lapikoari zohi bat ezarri zioten estalkitzat, lurruna irten ez zekion. Behingo batean agertu zitzaien atsotxo tximur bat, Abadianoko parrokoaren ama:

─Kendu egikezue[2] lapiko hori sutatik─ esan zien.

─Guk oilasko hori sutatik aterako dugu; baina gero zeuk ere zin egin beharko duzu gure familiako bat ez bati ez diozula kalterik egingo.

Atsoak, eskaturiko zin hori egindakoan, etxera bidea hartu zuen. Ume begiz joa gaurik goizerakoan sendatu zen.

Berri hau Durangon zabalduta laster heldu zen Abadianoko abadearen belarrietara eta, jakina!, mindu, lotsatu eta atsekabez beterik geratu zen.

Goiz batean abade honek, ama egiazko sorgina ote zuen jakin nahirik, meza amaituta, Misala zabalik utzi zuen aldara gainean. Etxera heldu zenean, suetako zizeilu mahaian birentzako gosaria gertu aurkitu zuen; baina bigarren gosari laguna, ama, ez zen agiri. Abadeak neskatoa bere bila elizara bidali zuen.

─Amandre: ugazabak etortzeko dio.

─Datorrela bera bertora eta han utzi duena kendu dagiala esaion abadeari.

Agindu hau entzunda, berriro elizara joanaz, Misala itxi eta gorde zueneko, bere ama elizatik etxera joan ahal izan zen.

Abadeak ama konjuruaren konjuruz sorgingatu[3] ei zuen.

KUKUBEL

Umezurtza zen Kukubel, artzaina eta neskato ona gainera; musikazale hutsa. Zihi eta arte eta ezpalezko instrumentuak egiten mutila zen gero bera! Hark egindako zinburrin, txistu, txilibitu eta txirulek hamaika txori pozez kantaritu eta zoratu zeroatzan[4]! Ardiekin larra eta belartzetan zebilen artean, elizaren bateko txilinek hots egiten zuten bakoitzean ez zuen utziko Agur Maria bat esan barik.

Behin bere errezu ostean, Andre Maria handi-handirik agertu zitzaion. Eta maiterik hitz hauek zuzendu zizkion:

─Neskato, zer nahi dun saritzat?

─Nik txilibitu bat nahi nuke, entzun dezanari dantzan eragiteko txilibitua.

Berehalaxe eskuan instrumentutxo (joaretxo) hori sortu zitzaion. Pozarren hasi zen Kukubel bera joten eta ardi eta bildots, txistuak entzunda, triska eta triska dantzan zebiltzan.

Egun hartantxe, beste askotan legez, abade ehiztaria inguru hartaraxe heldu zen eta sasi artean zegoen ostenduta, erbia noiz etorriko.

Kukubel, zer jazo behar zuen burutan hartu barik, bere txilibitu berria jotzen hasi zen; eta elizgizona triska eta triska sasitzako lar zorrotzak soineko eta haragiak urratu arte dantzan ibili zen.

Haren haserrea, txilibitua isildu zenean! Gaua gainera etorri baino lehenago Kukubel, sorgina zela eta urkamendira eroan behar zutela esanda, herrikoek bahitu eta loturik eduki zuten.

Biharamunean urkamendira zeroatela, herri guztia bere inguruan zihoan. Honetan Kukubeltxok mesede bat eskatu zien: Hil behar bazuten ere, eskuak askatu ziezazkiotela, indarge zeuzkala eta. Abadeak haren eskuak jara (libre) ikusi zituenean:

─Gizonak, bada ezpada lotu nagiozue[5] garbi ardatz bati─ esan zuen.

Lotu zuteneko, Kukubeltxok, harako txilibitua zarpatik aterata, txiruliruri jo eta jo ziharduen. Bere hots gozoa entzunda herri guztia irradan (dantzan) hasi zen. Abadea bera, lotuta egon arren, taun-taunka zebilen eta barreen barrez ito beharrik.

Kukubel, soinu luze zoli eztia amaitu zueneko, lokabe eta deslai utzi zuten.

MARTIN ABADE

Tolosa aldean gizon honek Mateo Txistu du izena, Mendaron Don Klemente. Nor zen bera? Nongoa semez? Arrasate inguruan honenbeste zehetasun ez dakite. Elizgizona zela diote eta Larrino deritzon baserritxoan parroko zegoela. Ikaste handietako gizona zela ere zabal da inguru guzti haietan.

Lurreko ikastetxeetakoei gutxi iritzita edo, deabruen artean bera eta beste lagun bik aldikada batean ikaste gehiago zerauntsen. Baldintza bat ipini zieten maisu hauek: hiruren arteko batek hantxe euren artean betiko gelditu beharko zuela. Mutilok baietz, aintzat hartu eta gogoz ekin zioten arlo horretan.

Azken eguna heldu zenean, larri zeuden mutilok. Martinek esan zien:

─Zuek aurrea hartu niri, neu konponduko naiz Txerrenarekin.

Ikaskizuna amaitu zenean Txerrenek:

─Nor da niretzakoa? ─itaundu zuen.

Martinek:

─Oratu neure atzekoari ─erantzun zion.

Lagun biek irten eta gero, Martin euren atzetik bazihoan eta deabruak bere atzean zerbait ikusita, hari oratu zion norbait zelakoan, ikasleren bat zela uste zuela. Martinen geriza zen bere atzekoa. Deabruak oratu eta bere bizi guztirako geriza barik gelditu zen Martin.

Larrinon zegoela bere giltzariak behin:

─Jauna, berorrek ez dauka gerizarik.

Martinek txartzat hartu eta belarrondoko bat eman zion.

Deabruaren eskolatik geriza barik irtendakoan, Txerrenek haserreturik:

─Ederra sartu didak ─esan zion─; baina heurea hartu barik ez haiz geldituko. Zaldizko talde bat ekarriko diat nik hiri, lur guztiak galduko dituena.

─Baita nik berriz, ─erantzun zion Martinek─, oinezko taldea agertuko diat hire kaballeria hori galtzekoa.

Harria jausi zen hodeietatik (hau zen Txerrenen zaldizko taldea) Martin Abadek konjurua eginda areka batera jaurtiki zuen harri erauntsi osoa.

Martinek Larrinon egunaren orduak zelan eman jakin ez eta zerbait egitearren edo, ehizarako zaletasun handia hartu zuen. Behin meza ematen zegoela, sagaraldia heldu zenean, txakurrak intzirika erbi atzetik zebiltzala asmatuta, zegoena zegoen lekuan utzirik txakurren atzetik erbiari jarraika hasi zen. Harrez gero hor dabil gelditu barik.

Gau batzuetan bere moduko argitasun bat ikusten dugu odei gainean eta haize txistulakoxea entzun ere bai. Martin Abaderen txistua eta bere txakurren zaunkak izaten dira.

LEHENENGO AEROPLANOA

Arratiar batek luzaro garun artean asmo handi bat zerabilen: Aranoztik Gorbeiara, Gorbeiatik Lekandara eta inguru haietako mendirik mendi, txorien antzera hegaz ibiltzea.

Horretarako, kanabera mehe meheak elkarri lotuta, hego handi bi egin zituen. Hegaz ibiltzen hasteko behar zuen guztia gertu zeukala buruak eman zionean, auzo eta adiskide batzuei hots egin zien.

Hegoak handiak izan arren, astunak ez zirelako edo, lau adiskideren artean erraz Aranotz burura eroan ahal izan zituzten.

Han, asmalariari hego biak ondo lotu zizkiotenaz batera:

─Hortxe haiz, bada─ esan zioten.

Hegazti berriak (giza hegaztiak) arranoak ikusten zituen legez, pla-pla-pla eginda, bere burua Aranotz gainetik haizetara egotzi zuen.

Gizagaixoa, Jesus Amen esan orduko, lurrera jausi eta Iturriotz hondoraino bilin-balaunka heldu zen. Luzaro egon zen mutik egin ezinik, noiz hilko legetxez. Batzuek irribarre egin arren, bere adiskide gehienak larri zeuden. Ez ziren gutxi poztu:

─Bizi haiz, Martolo?

─Mutilak ─hauexek izan ziren Martoloren lehenengo berbak─ gauza bat... ahaztu zaidak eta nik... nik... ezin hegaz ondo egin.

─Zer ahaztu zaik bada?

─Buztana, txori guztiak... buztandunak dituk eta.

Ez dakigu bigarren azaiadarako[6] hezurrak Martolori oso gelditu ote zitzaizkion. Askok uste dute behintzat lehenengo aeroplanoa arratiar batek asmatu zuela.

[2] Ken ezazue + ke: euskara zaharrean geroaldirako –ke- artizkia erabili ohi zen, gaur egun ahalera eta ondorioak markatzeko erabiltzen dena batuaz.

[3] Gabetzeko atzizki zaharra –ga; cf. endeka, indarge, etab.

[4] Ohikotasuna azaltzeko euskara zaharrak egungo “egin ohi du” edo “izan ohi da” bezala, beste bi aditz aspektu hauek zituen: “egin daroa” eta “izan doa”

[5] Honelakoak Leizarragak baino ez dakartza, nik dakidala behintzat: hau da, “Lot nazazue hari” horrek emango luke “niezaiozue” batuzko *ezan aditza erabiliz gero.