ARRAZOLAKO
PEDRO MURUAGAK ESANA
DURANGOKO
TIBURTZIO OLABEK ESANA
Ni pozen akordetan naizen
gauzak dira txikitako gauzak. Ni baserrian bizi nintzen eta eskolara sei urtegaz hasi ginen denok, eta denok alkarregaz
joaten ginen baserritik eskolara. Etortzen zen besteei deitzen, bada logura
gutxi zeukana edo goizen goizetik jalgi zena, edo bere auzoko hurrengoenari
deitzen eutson lehenengo, eta gero haiek biek beste
bati, eta beste bati, bueno denok alkarregaz
eskolaraino. Eskolako bizimodua bada bueno, oso ona, baina gauzarik politena
izaten zen udaberri aldian bada trumoi denbora edo holako eguraldia ziur ez
zegoenean. Geneukan maistra zintzo-zintzo bat eta iluntzen zuenean denboraldia
edo eguraldia edo berak pentsatzen zuenean trumoia edo zaparren
bat bota behar zuela esaten euskun: bueno zuek, urringook
zaretenok urten egizue. Urtetan genuen pozik guk eskolatik,
eta igual bide erdian gaudela edo arinago, zaparrada ikaragarri bat, kendu
zapatak eta hartu eskuetan edo kokotan eskegi edo holako bat egiten genuen
ortozik ibiltzearren, eta heltzen ginen etxera bustita eta lupetzaz hondatuta.
* * * *
Orain urte asko dela Abadinoko batzuei pasatu zitzaiena. Hiru neba-arreba izan
ziren, mutil bi eta neska bat, eta aitak eta amak beti zarataka, berandu
datozela eta ez dela sasoia, sasoi hauetan ez dela etxera etortzen.
─Noiz etorri behar dugu bada?
─Abemariek jotzen dutenean.
Abemariek ilunkeran joko
zituzten, neguan seiak inguruan eta udan zortziak edo ez dakit zein ordu izango
zen abemariek jo orduantxik. Eta bada, bueno...
─Ez gatoz gu abemarietan
etxera.
─Bada ez zarete joango inora.
Eta hiru lau domeketan etxean
gelditu ziren, hiru neba-arrebak etxean.
─Zergatik ez zoazte
erromeriara, noiz joango zarete erromeriara? Aitaita egiten zaretenean?
─Ez gara egingo aitaita
sekula ere, hementxe geldituko gara beti.
─Zergatik bada?
─Bada abemarietan etxera
etortzekotan ez goaz inora ere, ez aitaita ez amama ez gara egingo sekula ere,
ez dugu topatuko ezer ere eta.
Hori entzun zuenean aitak
esan eutsen:
─Zoazte eta etorri zaitezte
beste batzuk etortzen diren orduan.
Eta sekulako bakea. Joaten
ziren, eta eurek gura zutenean etortzen ziren denekin batera.
* * * *
Auzuneko gizonik bizkorrena
eta listoenak zelan akabatu zituen bere egunak.
Izan zen... Nik ez nuen
ezagutu diputatu izan zenean bera, baina izan ei zen. Eta gero kontzejal izan
zenean bai, zeren eskolara etortzen zen bakazio aurretik, zortzi bat egun
arinago edo, karamelu paketetxo batekin, bueno bakoitzarentzat pakete banakin
etortzen zen.
Bueno baina baserrian bizi
izan zen. Bere aita kontratista izan zen, bera ere kontratista moduan ibili
zen, baina gero ez dakit bada nik zer pasatu zitzaion, behintzat baserriratu zen. Eta ia amagaz
bakarrik bizi zen, aita hil zen, eta beste anaia bat zeukan eta gazte gazterik ha anaia hil egin zen. Eta bera ere ia mutilzaharra eginda,
eta amak esan eutson:
─Ha mutil, ezkondu hadi, nigaz beti ezingo haiz bizi, ni hilko nauk egunen batean
eta, ezkondu egin beharko duk.
─Ezkondu naiz ni.
Baita ezkondu ere egin zen.
Topatu zuen nobia andre ederra painuelo-moinuaz eta
sekulako andrea, eta ezkondu ziren isil-isilik, inork ezer jakin barik. Nire
amama bere izeko da eta ez zuen jakin zein egunetan ezkontzen zen, orduan
isil-isilik ezkondu zen. Baina ezkondu eta handik hiru bat egunera, etorri zen
gizona bere etxera eta andrea berera. Baina ez pentsatu haserretuta egon zirenik.
Domeka guztietan joaten zen hamarretako mezara gizona eta andrea ere bai, eta
laguntzen eutson lehenengo andreari eta gero etortzen
zen bere etxera.
Eta gure amamak ño, hori ez zuen ikusten.
─Zer ganora, zer dabiltza
hauek.
Eta joan egun batean eta
esan eutson:
─Iñixio, zer dabilak, zer
dela eta egiten duk hori, ez haiz bertara joan bizitzen edo bera ekarri hona.
Ez duzu behar andre gazte bat hemen?
─Izeko nire arloetan ez
sartu, nik badakit zer egiten dudan eta holantxixe
segitu behar dugu.
Eta txerri-hiltzeak heltzen
ziren eta esaten zuen:
─Bazoaz Iñixio?
Ikusten genuen dotore-dotore
jantzita joaten zela eta amak edo amamak edo...:
─Bazoaz Iñixio?
─Bai, banoa, txerri hiltzea
dauka Monikak eta banoa txerria hiltzen.
Joaten zen txerria hiltzen, ekartzen
zituen bada hori, txorizo, mortzila edo inguru
guztiak eta kito, bera bere etxean eta bestea bestean, bakoitza bere etxeetan.
Hola bizi ziren eta hola hil ere. Hil zen bera, andrea lehenengo joan zen. Han
egon zen egun batzuetan, heldu zen bere etxera eta kito.
Hola izan zen euren bizimodu
guztia, euren ezkontzaori, bakoitza bere lekuan
bizitzeko.
Neuri pasaturikoa San
Antonioz Durangon. Erdaraz bat ere nik.
Neska politak ziren, eta ez
duzu jakiten erdalduna ala euskalduna den... Mesedez eskatu deutsat, eta hauek neskok
dantzan geugaz, eta berbetan hasi ginen eta erdaraz,
nik euskara eta hark erdara. Hark euskara ez zekien eta nik erdararik ez. Eta
neuk, joño, hau duk ona! eta berbarik ezin egin eta "a que
calor..." holakoxe
berbak berak ez. Neuk erdara nekien plantan, "a sí,
sí hase calor,
sí" eta beste berbarik ezin egin bada neuk, eta
akabaturikoan tokea joango duk eta ez nauk lotsatuko. Baina tokea akabatu
zenean geratu egin ziren neskok, mutil politak ginela pentsatu edo ez dakit
bada zer, geratu dira geugaz bat ere berbarik egin
ezinda. Timoteo bestea, kinerraz, hemengoa. Eta
akabatu zenean, "bueno adiós" esanda joango
zirelakoan eta joan ez. Eta laurok isilik. Eurek guri ezin berbarik egin eta
geuk eurei ezin berbarik egin. Atzeneko kantsatu ziren eta "Bueno, bueno adiós" eta "hasta hasta la prosima". Sí, lotsatu gaituk oraintxe, erdararik ez e? Hori
* * * *
(...) Nik esango deutsuet infernurako beldurrik ez daukadala, zerurako pozik
ere ez, entenditu duzu? Zuk ez duzu aditu. Batzuk infernurako beldurra,
infernua ez balego, lapurretan ibiliko ziren. Askok infernuaren beldurragatik
ez dute egiten. Nik infernuko beldurragatik ez, hemengo beldurragatik ez dut
egiten nik, ez infernukorakoagatik. Niri infernuak ez deust beldurrik ematen,
zeruak ere ez pozik. Nik zeruan baino hemen gura dut, hementxe etsi dagitela
ehun metro koadratu andreagaz paseatzeko, eta
hementxe... La Eternidad! Hementxe beti ni, eta
zeruko pastelak jan dagitezela ha
gustatzen zaienek.
Klaro, beldurra ematen du: badago
ala ez dago? Abade bategaz eduki nuen hementxe,
Santiagoz, diskusioa. Etorri zen, eta nigaz berbetan
hemen, ekin eusten zeru kontuak eta infernua, eta nik esan neutsan:
Nik ez dakit, sekulan ez dut esan ondino zerua
dagoenik, ez dagoenik ere ez. Eta egundo ez dut esan "ez da zerua".
Egongo da edo ez da egongo, eta infernuarekin beste horrenbeste, egongo da edo
ez da egongo, justu ikusita, eta Aita Santuak ere ez du ikusi, inork ere ez du
ikusi. Berba batek diferentzia handia dauka, edo bada edo egongo da. Bada niri
esan degidatela gaur patata erein soloan eta bihar holakoxe
garauak eginda daudela. Nik ezin sinistu, eta hori baino handiagoa esan behar deutsut, esan neutsan. Zuok
zabiltzate guk arimak dauzkakizugula, ez dakizuena. Gure arimak salbatzen zabiltzate
zuok, abadeok eta fraide eta kredo guztia, gure arimak salbatzen; daukagun ala
ez, ez dakizue, arima, eta gure arimak salbatzen. Eta geu gabiltza zuen
gorputzak salbatzen. Zuek daukazuela badakigu eta zeuek ere badakizue, eta gure
kontura bizi zaretena badakigu.
(...) Erromeria bai. Abadinon hasi Domu-Santuetan eta domeka guztietan egoten
zuan/huen erromeria Abadinon, harik eta San Blas
pasatu artean, beti[1].
Gero hasi zuazen/hituan
hauek Jesuitok, ero deabruok, kentzen erromeriak, eta orduan ipini joen/ziaten
Berrizen eta Abadinon eta inguruetan Salas de Fiestas.
Trabakuan hantxe zegoen dantzalekua, lehen hemen inork ez zeukan, eta gero agarraduan egitea ere, Salterain
alkate zegoela, harexek kendu joan/zian agarradua.
Bekatua bai, bekatuak zein
kolore daukan bageneki hobe genuke, zein kolore daukan. Ai... bekatua egiteko
moduan dagoen pertsona ondo jagok/zegok, sano jagok/zegok ha. Bekatu egin
ezinda dagoena, ha duk txarra, ha
dago jodituta. Bekatuak existitu ez duk egiten bada,
ez jok/dik existitzen bekatuak.
Gero? Gerokoa ez duk gurea,
gurea orain duk, oraindio bizi garela. Han jagok/zegok gerokoa, gurea da oraingoa, gerokoa ez da
gurea. Eta zerua eta infernua eta... Non eroaten dozak/dituk?
Maleta batean ala?
Garziarena-
Garziarena,
Jatorrizkoan: "deukusule" = deuzkaguzula? (alok. zuka) berm. "dakotsuguzela" dauzkazugula
Garziarena-
[1] Hitanoa: zuan/huen (zen); zuazen/hituan (ziren); joen/ziaten (zuten); joan/zian (zuen); jagok/zegok (dago); jok/dik (du); dozak/dituk (dira); duk (da).