Diana Loercher Paziecky
Normalean pentsatzen dugu egia eta fikzioaren arteko
lerroa lausoa izatearena gauza berria dela. Gogoratu, adibidez, zelako
zurrunbiloa sortu zuen Truman Capoteren Odol Hotzean nobelak
Defoe kazetari oso ugaria baina sarritan sosik
gabekoa zen. Irudimen lanetarako pazientzia gutxi zeukan, eta segurutik
mesfidantzaz hartuko zuen bera hilez geroztik ematen izan zaion izena: “nobela
ingelesaren aita”. Defoe beti zegoen erne hitzak diru bihurtzeko, eta bazekien
bereizten zer zen istorio on bat halako bat entzuten zuenean. Beraz, Alexander
Selkirk-en istorioari heldu zion, gaur egungo “bihotzeko” kazetari batek
pertsona famatu baten inguruko eskandalu bati helduko zion grina berberarekin.
Selkirk benetako irla bakarti batean naufragatutako benetako marinel ingeles
bat zen, leku mortu hartan bere adimenaz baliatuta bizirik ateratzea lortu
zuena. Erreskatatu eta gero Selkirk-i egin zizkioten zenbait elkarrizketatan
oinarritu zuen Defoek bere nobela. Agian Selkirk bera ere ezagutuko zuen.
Bere liburuari nobela deitu baino, Defoe askoz ere
pozago egongo zen beste izen zakarrago baina dezente egokiago batzuekin,
adibidez “kontaera fikzionatua” edo “autobiografia fikzionatua” bezalakoekin.
Hitzaurrean editore moduan agertzen da, eta kontakizuna Crusoerena berarena
balitz bezala aurkezten du.
Alabaina, Defoek libertate handiak hartu zituen
Selkirk-en istorioarekin, adibidez haren abentura lau urtetik
Argi dago Crusoe neurri berean dela Defoeren
irudimenaren emaitza eta Selkirk-en esperientziarena. Beraz, argi eta garbi
erakusten digu zelan gertaeren eta fizkioaren arteko lerroa lausoa den, generoa
nobela ez-fikziozkoa izan, nahiz “kazetaritza berria” edo biografia
konbentzionala izan.
____________________________
Generoaren anbiguotasunak gaur-gaurko egiten du
“Robinson Crusoe”, eta haren interpretazio anbiguoak ere oraindik kilikatzen du
XX. mendeko irakurlea. Nobela hau sarritan sartzen dute umeentzako klasikoen
purgatorioan, baina irakurle heldu eta zuhurra konturatuko da hau ez dela
abentura istorio hutsa, baizik eta kezka sozial, politiko, erlijioso eta are
antropologiakoez betetako istorioa.
Hainbat interpretazio eman izan zaizkio
“Robinson”-i: biziraupenaren mitoa, non “Gizon Arruntak” naturaren indar
kontrarioak gainditzen dituen; kapitalismoaren sorreraren alegoria, non Crusoek
irla mortu bat sasi-paradisu burges bihurtzen duen; fabula puritano bat, non
aitaren borondatearen kontra itsasora joandako seme galduak bere zigorra eta
bere erredentzioa aurkitzen dituen “etsipenaren irla” honetan.
Nobela irakurtzean lerro horietako bat bakarra
kontuan hartuz gero, oharkabean joango zaigu nobelako ironien sare
korapilotsua, itxuraz forma zehatzik ez duen istorioa honi barne-lotura eta
umorea ematen dizkiona. Adibidez, Crusoek itsasora joan eta mundua ikusi
besterik ez du gura, baina
Ironia hauek ez zaizkio oharkabean pasatzen
Crusoeri: behin eta berriro kolpatzen du bularra bere erruen damuz, halako
portaera irrazionala hartzeagatik: “Ni, neure burua suntsitzeko jaio nintzen
hau…”. Era berean, ironia hauek aditzera ematen dute “patua” edo “jainkoaren
borondatea” lanean ari direla Crusoe askatzeko, baina ez bakarrik bere egoera
horretatik, baina bere buruarengandik ere bai.
Bere baliabide hutsekin moldatzera behartuta, Crusoe
jo eta ke hasten da biziraupenaren artea lantzen, eta estilo sortzaile eta
berritzailea garatzen du. Harro dago bere zuhurtziaz eta lanerako grinaz:
“Bizitza osoan ez nuen sekula lanabesik eskutan hartu; eta, denboraren buruan,
lanaren lanaz, gogor saiatuz eta ahaleginduz, azkenean konturatu nintzen ez
nuela behar nik egin ezin nezakeen gauzarik, batez ere tresna egokiak edukiz
gero”. Lehen morroi alfer eta gibel handia izandakoak pazientzia eta lanerako
setaren nolakotasunak bereganatuko ditu, eta bere lorpenen berri emango digu
xehetasunekiko ardura ikaragarriaz.
Bizirik irauteko borroka –ikusiko du Crusoek—
osasungarria da arimarentzat. Thoreauk bezala bere buruaz baliatzen eta
naturarekin armonian bizitzen ikasiko du. Gizarteko balio arruntak gaindituta,
honelako pentsamendu sakonak eskainiko dizkigu: “Munduko gauza on guztiak
geuretzat erabilgarri diren neurrian bakarrik dira on… Erabil ditzakegun
neurrian gozatzen dugu gauzez, ez gehiago”.
Alde askotatik Defoeren nobela gizakiaren izpirituaren menderakaiztasuna goraipatzeko nobela da. Azken ironia zera da: Crusoek zibilizazioaren arrasto oro galtzen duenean bihurtzen dela benetan gizakiago. Haren beldurrak, premiak eta nahiak ez dira indibidualak orain, unibertsalak baino. Berriro ere oinarrizko gauzetara itzuli behar izatean, gizakiaren senik (=instinturik) onenen ispilu bihurtzen da, eta irakurleok konturatzen gara bere bizimodua erosoago egiteko egiten dituen ahalegin horiek guztiak ez direla materialismoaren adierazpide; aitzitik, estimulu eta segurtasun premia oinarrizkoa dira...