Basarte-ko ikastetxe handiko
Euskal-irakaslea
edo
Euskaldun baserritar
bakarti baten
Eta Maisu Juan izeneko bizargin kaletar
baten arteko hautuak
_____________
Juan Antonio de Moguel
abadeak idatziriko
liburuan
****
Catedrático de la lengua baskongada
en la Universidad de Basarte
o
Diálogos entre
un rústico solitario
baskongado y un
barbero callejero
llamado Maisu Juan
_____________
Obra escrita por el
Presbítero
D. Juan
Antonio de Moguel.
Uste uste barik aurkitu
ziren. Ardanetxe batean hasten da hautua.
Peru: Jainkoak egun onak
eman diezazkiola.
Maisu Juan:
Bai zuri ere, adiskidea.
P: Berori bezain Jaun
apaindu batek oinak ipini ardanetxe honetan? Toki hau gizon baldres, zantar
haziera txarrekoentzat hobea da, berori bezalakoentzat baino. Ez naiz ni Jauna.
Abarkak oinetan, txapel bat buruan, gerrestua
gorputzean: hau da nire apainduria guztia; baina etxagun izen onaren zalea
naizen aldetik, ez ohi naiz sartu ardandegietan, nora ezean, premiaz eta ezin
bestez baino; ez zaiolako etxagun begiratu bati ondo egiten burua bat egitea
gizon ospetsu, borrokari, hondatzaile, alper eta baldanakaz.
Ez nau oraingino inork ikusi ardoak igarota, gaitz
eginda, zabuka oinak lokaturik, ez mihia motelduta, ez begiak lausotuta, asko
legez, euren osasun, ondasun, eta arimen kaltean.
Behin baino gehiagotan izan
naiz neure herriko Buru edo Piel (=Fiel), eta dar-dar gainean erabili daroatzat ardo
saltzaileak, belute edo ondo gautu artean dauzkatenean
etxe barruan nekazaleak, edo ate irekiaz ardoa saltzen badute debekatuta dagoen
orduan. Ez dit ezerk gorroto eta higuin gehiago ematen, nekazale edansarri eta ardozaleegiak baino.
Zer esan nezake, bada,
berori hemen ikusita?
Haserretuko ez balitzait,
jakin gura nuke nor den eta zerk ekarri duen hona.
M.J.: Adiskidea: ipin ezazu
txapela buruan, eta esango dizut nor naizen. Naiz, bada, orainago igaro duzun
herriko Barberua, eta deitu naute gaixo batengana. Pagatu didate bisitako
erreal zilarra; baina hain doilorrak izan dira, zein eta ez didaten atera trago
bat: hala sartu naiz hemen kuartilo bat atera eta
zerbait jatera, bada urrin egiten zait neure etxea, baraurik bihurtzeko.
P: Nik uste nuen
bene-benetako handikiren bategaz berba egiten nuela.
Hargatik nengoen txapela burutik kenduta, lotsa nintzela berba egiten. Jakin
banu lehenengotik Barberu txar bat baino ez zinela, ez nintzen Jaunka zugaz egongo, ezta ere buru hutsean. Eta barberu errukarri
bat, eta inoren gaitzaz bizi dena, gaixorik ez badabil zer jan ez daukana, hain
harro eta apaindu? Hainbeste soinuko bitxidunez, eta hori astegun buruzurian,
bidez zabiltzala?
M.J.: Adiskidea: egizu berba
modu hobean: zuk ez dakizu zer den Barberu izatea. Lehenengo Barberu txarrak
ibili ohi ziren desonratzen euren ofizio ondratua. Batzen ziren tabernetan eta nonahi;
gutxi estudiatu eta gero hil edo bizi, errezeta bat egin, botikako asko hartu
eragin, erreminta txarrak eduki, eta berriketa batzuk nekazaleei esanda, trago
galantak ezarrita, Mediku jakitun batek baino fama gehiago eduki zeroaten.
Baina gaur Medikoen pare gara. Asko aurreratu da Kirurgian. Ni egon naiz
Madrilgo ospitalean urte bian. Asko ikusi dut; eta asko dakusanak, asko ikasi
daroa. Ostera ere diotsut: zer dela uste duzu barberua?
P.: Barberua Barberu eta
mozoloa mozolo. Mozoloa baino non dago hegazti edertoago
jantzirik? Baina ez du inoiz mozolo izatetik irten. Soineko apainduak ez dio gaixoari
osasuna emango. Biajon dagiala nire herriko
barberuak. Bere bideko jantzia eta txano gorri bat eta bere gainean txapel
eskerga berrogei urte edukiko dituena. Ez dabil zu legez basatzarik basatza
oinetako meheakaz, eta bai zaldi berak beste urte
dituenean. Egia da nonahi topatzen duela bazkari eta afaria. Guztiek asko gura
diote bere lautasunagatik, eta jaten du edozein gauza baserrietan. Aitor dizut,
ardo zaletxoa dela, burua eta barrua berotu daroatzala larregi, eta hori era
den guztian. Baina katuagaz zutunik zuzen egon ezin
denean, topetan dituela zainak, eta eskutur sendo eta ikara gabeaz ateratzen
diola ederto odola gaixoari. Hau zelan den ez dakit, hala dela bai.
M.J.: Horra nik diodana:
horrelako barberu perdulario molde gabeek galtzen
diotela fama guztia Barberutzari. Eta zer kulpa
daukate beste gure ofiziokoek zure herriko barberu baldresa, ardora emana eta astaki bat bada? Ahaztuko zitzaion gaztetan ikasi zuen
apurra.
P.: Ez du berak horrelakorik
uste, eta hori esango bazenio berari, entzungo zenituzke entzuteko onak. Ez
duzu inoiz entzun, Bakoitza bere zoroak bizi duela? Hark uste du ez dagoela
bera legezko barberurik Bizkai guztian.
Behin banan aterako dizkizu
egin dituen osakuntza mirariraino jo eragitekoak. Zuk berriz diozu astaki bat izango dela, dongaro janzten delako, nekazaleakaz bat egiten delako eta liburu zaharrak haustu
eta baztertuta edukiko dituelako. Hark esango lizuke, soineko bitxidunek eta
jantzi berriek ez dakartela jakituriarik eta bai liburuetarako nagitasuna.
Entzun nion egun batean esaten nekazale askoren aurrean, eta bere euskara
txarrean: Jainkoak libra zaitzala Barberu modako, Dotore txar, apaindu eta
berritsuetatik. Kortejante batzuk dituzu: igarotzen
zaie denbora zertzuk moda diren kontatzen. Figureria
guztiak gura dituzte; Jauntxo egin gura dute, eta handikiak baino apainduago
ibiltzen zaizkizu. Zein kurazio egingo dute barberu
delikatu hauek? Ibiliko dira gaisoen artean odolak mantxatu ez ditzan beldurrez sangria bat egin behar denean.”
Hala zioen, eta ikusi
bazintu horrela jantzita, esango zizkizun entzun gurako ez zenituzkeenak. Ha bizi du bere zoroak, eta zu zeureak. Eta guk nori sinistu?
Hari edo zuri?
Iturria: Peru Abarka; edición bilingüe
realizada por Resurrección María de Azkue, Prólogo
a esta segunda edición de Juan San Martín, secretario de la Academia de la Lengua Vasca. Bilbao,
Editorial "La Gran Enciclopedia
Vasca"