Aitzolek Umezurtz Olerkiak liburuari idatziriko sarrera

ITZ-AURREA

Ez da lan makurra «Lizardi» zanaren olerki sortatxoari izen-burua ipintzea.

Biotz-begietatik irteten zitzaizkion bertsoak ain egoki izendatzen bai-zituan.

Aiei zegokien idazburu yaioa ezarri bearrak urduritsu narabilkin.

Gure idazle gorengoena, Axular ospetsua, ordea, bat-batean laguntzaille

zitzaidan. Onetxek, bere «Gero» deritzaion liburuko, Etxauz yaun, Turs'ko

apezpikuari zuzendutako «Gomendiozko Kartan» zion: "Aita prestu ohorezko bat

hiltzen denean, ondotik gelditzen den semea emazurtza (umezurtza), anhitz

lekutan da bere aitaren amoreagatik, ongi etorria eta arraiki errezibitua.

Liburu au da emazurtza. Posthumus. Aita hilez gero sortua. Baina zu bezelako

aitaren semea, emazurtz izanagatik ere, ezin dateke gaizki. Zeren ondotik ere,

zure prestutasuna, ohorea eta fama ona, baliatuko baitzaitza."

Axular'ek zesana, guk ere orain esan genezake. “Lizardi” gurea illa da. Baiña

olerkari onen prestutasunagatik irudimenez sortuak zitun bertso oiek ongi

etorriak bitez. Aitaren maitetasunagatik, seme berezi zitzaizkion oietxek ere,

maitagarri zaizkigu. Aita gabe, umezurtz dira irakurtzera zoazen olerki auek;

umezurtz, gurasoak il ziralakoz; umezurtz, il ondoren argitaratuak diralakoz.

«Llzardi'k» iritxi zuan izena beste ainbat gutxik bereganatu dute oraindaiño.

Berak sortutako olerki oiek, semeei aitaren odorengotasuna bezela, aren itzal

berezi eta agurgarriak estaltzen ditu.”Lizardi” berberbera bezin nagusi ditugu

guretzat umezurtz olerki auek. Ari egingo genion arrera oiei ere egiten diegu;

alako aitaren seme izateak baliatzen baidituzte.

Ongi etorriak bitez, ba-da, umezurtz olerkiak. Aita bezin adizkide bertso oiek

bezaizkigu; aita ainbat maite semetxo auek ere.

Olerki soilak

Amalau olerki bildu ditugu gogo-lorepil onetan. Batzuek, gutxi, gure Yakintza´n

“Lizardi” berak aizken bizitz aldean argitaratu arazitakoak; geienak, berriz,

olerkariaren paperetan, belardian garo naroaren azpian basaka loreak apalki

eskutatuta egoten diran eran gordeak zeudenak.

Guziak dakarzkigu argitara. «Lizardi»'ren azken amets lore oiek ere eguzkiak

yotakoan beren yantzi apainaren edertasuna erakutsi eta aizeak eragindakoan

beren usal gozoaz euskeldunen bekokiak igurtzi eta birikak kutsu bizigarriz ase

ditzaten.

Amalau olerki oetatik lau, olerki soillak ditugu. Alegia, besterekin zer

ikusirik ez dutenak, berez olerki osoak direnak, lili bakanak zelaiean ikus

genezazken eran. Beste guziak berriz elburu bakarrerako sortu ziranak, gorputz

bateko zatiak bezela; ariaz lorearen zortenak lotu oi diran bezela sorta

egiteko.

Olerki soillak, auexek dira: «Egamin», «Etxeko keea», «Argi-egidazu», «Arrats

gorri». Donostiko «Irraitetxetik» esateko asma zuan «Egamin» au «Lizardik».

Azken-azkenetako olerkia izango degu auxe, noski. Olerki mee-ariña, irrait-otsak

diran bezin arin eta meak, egaminez ikututako ots arrigarriak bezela...

Arritasun onek dakarkio olerkariari irudipen eta gogoaren egamiña, ezin geldi

egona. Irudipenaren biurritasunak barrena kilimakatzen zion. Gogo barneko

egamiñak sortuarazitako bertsoak irrait-bidez oguztekoak.

Ez dirudi etxeetako tximiniak darioten kea edertasun iturburu izan litekenik.

Keak sutondoa, maia, baserriak dakarzkio irudipenera; eta bira-bira goruntz

diyoanak bi bertso dotore oiek esan erazten dizka:

«Susmo niñan zeru goxoa

keok ote zen egiña»

Olerkitxo au errikoi bertsoen tankerara taiutua da. Lenengo aapaldian edozein

errikoi bertsoen kutsua nabaitzen zaio:

«Aidean eder usoa

mendi-mendian, pagoa...

Etxe gaingorriak emana

kea dun ederragoa ... »

Ale galanta egia izateko olerkariak diona, alegia usoa baiño ederrago kea...

«Etxeko kea»n errikoi bertsoen edertasuna zorrozki nabaitu zuala «Lizardi»k

erakusten digu. Bide orretatik yo izan ba-zigun...

«Argi egidazu», zion izartxoari olerkariak. Erantzunik ez, edo beintzat

eskatutako argiak etzion olermena bizitu bertsolariari; kaxkartxoenetakoa «Argi

egidazu» auxe.

«Arrats gorri» degu, noski, liburutxo onetako olerki borobil eta gorenera, bai

irudiz aberatsena bai goi arnasez biziena ere. Maiteak sortarazitako bertsoak

dira; baiña, maitearen atsekabeak. Ez uste, ordea, asieran olerkaria goitillun

agertzen ba zaigu ere, negar-bertsoak diranik. Bizitz-indarrak maitearen gandua

urratzen duan bezela, olerkarzaren izan iraunkortasunak bertso guzietan

itxaropen sendoaren aztarna uzten du.

Maitaleen artu-emanak sort arazitako olerkia ba da «Arrats gorri». Etorkizunak

maitaleetako bateri gogoa gandu eta goibeltzen dio. Nolako burutazioak ziran, ez

yakin guk, olerkariak ez diolako, ipuiñaren gunagaitik zerbaiten antza artzen

badiogu ere.

Olerkari maitatiak goibeldua alaitu nai du. Ipui yaioa asmatzen orretarako.

Egunaren arrotasun ergela, gauak itotzen du. Gauak, ordea, bere erraietatik

egunaren sortzaille oparotsu bezela zeruan izarrakpiztutzen. Izarrok egun

biurtuko dira gerora...

Asmaketa polita, olerki onetako beste ainbat iduri eder bezela. Ara bat:

“Amil-mugan, bekaitz zimelak artu du;

amorruz damakio odei-sail bati su;

ta, eren argiz gaua galazi-ustean,

murgil yo du buruz sarkalde-leizean”.

Yantziz sotil bada, amets ipuiak badaramaki, ordea, «Lizardi»ren asmaketa

geienak bezela alako illuntasun zerbait. Laburminak, olerkiak eta idazlan

geienak irakurlearentzako lausotu egiten zizkion.

“Maitea”ren apurñoak

Onela izendatu zuan buruan zerabilkian poematxoa. Asieran ikus dezakezu poema

txiki orren aria. Egillearentzako aria bazan, ez zuretzat ez neretzat

matas-mamia arkitzeko ez da naiko. Arek beretzat ari ori iruntzeko egoki bazun,

ez irakurlearentzako. Ez bear izaten ere poema borobildutakoan argitaratzeko.

Aria bertsoak euntzen diran arteraiño eskuartean erabili oida, ez gerora. Beraz,

zer gutxirako degu ari ori.

Zerbait geiagorako argitaratzen ditugun amar olerkitxoak, ez, ordea, poemaren

guna osotzeko. Tamalgarria zatitxo oiek eta ez poema osoa «Lizardi» ren paper

artean arkitu izatea.

Bertso oien bidez dakigu poemakoak nortzuk diran. «Gazte» lenen, olerkariak bere

buruari yarritako izenordea noski. Agirretar Yoseba Mirena olerkari eta idazle

bezela «Lizardi'tar Xabier» zitzaigun; «Maitearen apurñoa» poemako buru bezela,

«Gazte». Onen osaba-amonakk Liorko, Onki eta Onuzki adiskideak eta «Maitale

berriak» nortzuk diran bereiztea ez litzake zalla. Orrelako lantxoak ordea,

bitez gerorako, Garai egokiak berea dakarkinerako.

Ez deritzaigu amar olerkitxo oietzaz, yoskerik gabe banaka-banaka azterturik,

«Lizardi» zanari olerkari bezela zer aundirik erantsi lezaiotekenik. Edertasun

yaiogorik darioten bertso-mordoak ba-ditu amaika «Biotz-begietan».

Zertarako argiratu, bada, oraingoak? -diokezu.

Seme oiek aitari itxuskeririk ez diote egingo beintzat. «Lizardi» zanari

dagokioten olerkiak dira guztiak. Oraingoak eta lengoak era batera taiutuak

dira. Orok daramate etxeko antza; bai edertasunez, bai euskera giarrez.

Ba-liteke lenen yaiotakoetan seme aratz eta sotillagorik aurkitzea; aizken

sortuetan elbarriturik ez dago baiño.

Aur guztiak ezagutu araziaz euskeltzaleak obeki aita nor zan yakin genezake.

Batez ere, aizken sortu oiek «Gazte»ren barrunbeak zorrozkiroago argitzen

dizkzgute. «Lizardi»ren gaztaroa eguzkira dakarkigute.

Gaztetako asmo eta izakera, aide eta adlskideak, yolasak eta ikasbideak eta

maitemindu zaneko asiera, batak bestea korapilatuaz bertsotik aapaldira,

aapalditik olerkira “Maiteñoaren apurñoa”n betirako jakin arazi zizkigun.

«Biotz begietan»goak atarira begiratzen dute, ez guziak, bai yaioenetakoak

ordea; «Malteñoaren apurñoa»koak barrunera soegiten dute. “Gazte” berari

dagokioten gai utsak darabilzki “Lizardi”k poemako neurtitzetan; len

argitaratutakoetan olerkariarekin ikuturik ez zuten gaiak. Onelakoxeak dira

«Urte-giroak ene begian», “Asaba zarren baratza”, «Gure mintzo» eta beste

ainbat.

Besterik ditugu oraingoak baiña. «Lizardi»ren izakerazatitxoak zaizkigu «Ama gau

beltxeran» ta «Gazteren esnatzea»; adiskide bizikera dariote «Liorko», «Onkiren

billa» ta «0nuzki erotu»; etxekoi oroitza dakarkigu «Amona»k; maitemin

len-ikutua «Maitale berriak»...

Au degu, nere ustez, “Maiteñoaren apurñoa”ko olerkirik bikaiñena, goi-argi

indarrez biziena, biotz ikutuz xamurrena. Olermena “Lizardi”ri ementxe arrotu

zitzaion. «Gora-dei»an bere «ipuia tajuz yalkitzeko» eskatzen zuan laguntza.

«Mutilletako poza

ta ajolakabea;

amets eztia dela

lenen-maitatzea»

´ren gaiak kantatzeko, aitatutako olerki orretan nabarmendu zitzaion.

*****************

«Euskeltzaleak»i zigun maitasuna «Lizardi»ri, bere idazlan guziak argitaraturik,

nolabait ordaindu nai izan diogu gerea azalduaz. Arestian “Itz-lauz”en amaikatxo

idazki eder bildu dizkiogu. Olerki aizken ondarrak oraingoxe liburutxo onetan,

berriz.

«Lizardi» nor, nolakoa eta noraiñokoa genduan ezagun arazteagatik egin ditugu

egindakoak. Laguntzaille zintzoa aurkitu zaigu orretarako. «Lizardi»ren aizken

aldeko adiskide miñenetakoa; Markiegi'tar Yoseba yauna.

Olerki oiek argitaratzea bere gain artu du Zarautz'ko Udalak. Sorterriak ere

eskeiñi dio bere laguntza «Lizardi»ren gorazarreari.

AITZOL'dar J.

Bertsio elektroniko honen jatorria: http://www.jazzfree.com/jazz9/arrain/

Lizardi: Umezurtz olerkiak (1934)

Atzera