LA FONTAINAREN

ALEGHIA BERHEZIAK,

NEURT-HITZEZ

Franzesetik Uskarara itzuliak,

J.-B. ARCHU,

Skolazaliak.

 

 

 

LA FONTAINAREN,

ALEGUIA - BERHEZIAK,

NEURT-HITZEZ

FRANZESETIK USKARARA ITZULIAK,

J.-B. ARCHU,

Skolazaliak.

LA REOLEN,

Pasquieren, moldeteghian,

1848.

 

 

AITZIN-BEGHI.

 

Zertako Uskarara itzul La Fontainaren aleghia berheziak?—Galdeghin zautaden ene lana hasten nuelarik. Beharbada oraino ere ber galdoa eghinen daute, ni irakurtu baino lehen. Hau da beraz ene errapostia, bardin eztuket horen eghiteko tenorerik irrakurtua nizatenian.

La Fontainaren aleghia zembaiten Uskarara itzulzian, ene lehen atsia izan da, Franzia guziak alchatzen duen ghizon horen ohizpenanaren alchatzia Uskal-herriaren erdian;—bigherrera aldiz, ene Herritaren gogoaren deitzea aleghiatsu paregabeko horen lanetara; lan hoien zenzu eta zuhurtze handiaren her honkierazitea; holachet franzes minzagia ikhas ahal dezeten aisago.

Hortako zerbitzatu niz La Fontainaren lanaz. Hau da obra honen iruzkibeghia. Honen itzalian ezarri ditut ene uskarazko neurt-hitzak.

Franzes eta Uskara beghiz beghi ezarrier, jarraikitzen zaie hitzteghi uskalduna, aitzindari joaiten zerelarik uskaldun minzo gainen hatsarebat.

Hatsare hau eghina da Uskara eztakienenzat.

Franzian nahibada sorthurik diren, badire hanitz Bortu iphar aldeko izkerrian zoinek bere anaien, bere aitzindarien minzagia enthelegatzen eztutenak, Nolaz hori?— Zeren eztuten bi minzagetan izkiribaturik diren libururik.

Erranen daute, arauz, Errearoaren 1833 eta 28-ko legheak zabaldu duela muga berribat ikhastarzunari, eta uskal-herriko ikhaserazlek behar dutela bere skolierer franzesa erakutzi.— Behar bada bai.— Bainan nola erakhuts ahal diote?— Eztute uskaldun eta franzes gramatikarik, eztute-uskaldun eta franzes hitzteghirik.

Eghia da edireiten direla uskal-herriko skoletan hitz batzu uskaraz eta franzesez, franziako conjugazioniareki. Hatu hoieki dute oraiartino ikhassi behar ukhen franzesa Etcheparen, Oihenarten, Spondaren, Belaren, Garaten, Harisperen, Dassanzen herritarrek.— Oi zoin hurrun den hitz bakant batzuen jakintazunetik hitzen minzatzeko behar bezala jostiala!

Uskal-herriko haurrek beharlukete, hola da ja ene ustea, habil-enekinkobat, gramatikabat, zoinekin ikhas ahal dezen berek Franzes hitzkuntza. Gramatika hori haur hoien eskuetara hel artino, uste dut aleghia igorten deitzedan hoiek aisaeraziren dereiela Franzesaren ikhastia. Hola uste dute ere ene lana ikhussi duten guziek. Hambat hobe ezpalin baghia enganatzen!!

 

 

LA FONTAINAREN

ALEGHIA BERHEZIAK,

NEURT-HITZEZ

Franzesetik Uscarara itzuliak,

J.-B. ARCHU,

Skolazaliak.

LA FONTAINAREN,

ALEGUIA - BERHEZIAK,

NEURT-HITZEZ

FRANZESETIK USKARARA ITZULIAK,

J.-B. ARCHU,

Skolazaliak.

BELIA ETA HACHERIA.

1

Zuhain baten kukulan jaririk,

Bele jauna zagon gaznabat moskoan.

Hacheri jaun usainaz deithurik

Ghelditu zen zuhainaren ondoan.

Hitz hoiek diotzu hegaltariari:

Egun hon, agur, gure jaun beliari!

Zoin pollit, zoin eder den!!

Eghiazki, zure botzak zaiaren

Balinbadu iduria,

Bortutan diren ihizi ederrenen

Zu zira erreghia.

Beliak, hitz hoietzaz hanturik,

Bere botz ederra erokutzi nahidu;

Mosko handibat zabalturik,

Gazna lurerat uztendu.

Hacheriak, gazna atzamanik,

Beliari erran zuen ordian:

Jakinzak, jauna, lausenkaria

Hari beha denaren khostuz mundian,

Bethi danik izan dela jankidia.

Ene lezioneak, arauz, balio-dik

Gaznabat segurki.

Bere tontokeriaz ahalketurik

Beliak, berantchki,

Zin eghin umen zuen

Ghehiago ezutela atzamanen.

 

IGHELA IDIA BEZAIN HANDI JIN NAHIDENA.

2

Ighelbatek idibat ikhussi zien;

Handichka zela zaikon iduritzen.

Araultzia beno ighela handiago ezen.

Hedatzen da, hantzen eta loditzen,

Loditarzunaz aberea gahait ahal dezen.

Soizu onxa, ahizpa, erraiten zien;

Aski deia? erradazu, eniza helzen?

—Ez, ez —Oraï? —Etzia huillantzen.

—Soizu oraï? —Ezin zia. Ighela da arahantzen

Eta gaichoa behala lehertzen.

Ighelaren iduri hanitz bagutuzu

Ghiren beno handiago jin nahi gutuzu.

 

BI MANDOAC.

3

Bi mando zoatzan bidian;

Batak olho bestiak diru bizkarrian.

Diru zuen mandoa, buria tchutirik,

Zango arhinez bazoan,

Tchinchila iharausten zuelarik.

Ohoinek, bidiala deithurik

Diruaren zeiniaz,

Eta haren mengoaz,

Mando diruduna dute baratzen,

Eta kabasturutik atzamaiten.

Mandoak, bihurtzen zelarik

Ganibet tchistaz kolpaturik,

Inzirikotxez zioen:

Oi! hau da bai eni hitzeman zeitena?

Ene laguna

Minik gabe badoa:

Ni niza erorien

Eta hemen hilen?

Adichkidia, lagunak derio erraiten,

Eztuzu ez hon bethi

Jaun hand' izatia:

Eihera zainbat, enia bezala,

Izan baliz zure nausia

Etzinate oraï hain eria.

 

OXOA ETA HORA.

4

Oxobatek etzuen

Ezur eta larru baizik,

Zeren horetan beitzen

Ardi beghirazale honik.

Oxo horrek buru du eghiten

Hor ghizen eta azkarbatekin,

Bere bidetik jalkiarekin.

Morde oxo horek, gogo honez.

Hortz kaldubat eman liozu,

Bena bere indarer fida eztuzu,

Alanhora azkar zelakoz hortzez.

Buztana sabel pian,

Aphalzez jiten da hora gana;

Han sartzen solazian,

Bai eta galtazen

Zoin ghisatako den haren jana,

Nolaz hain ghizen den.

—Nahi baduzu,

Jaun ederra, izan ni bezain ghizen,

Ahal dukezu,

Erraiten dero tchakurrak;

Utzatzu behala oihanak,

Eghiazki, onghi dukezu eghinen.

Han zure lagunak gossez tuzu hilzen,

Mehe eta debru tchar dituzu.

Zer, Jainko jauna! jateko pochibaten

Bilhaiskan ari beharduzu!!

Ori, behala zato eneki,

Biziko zirade hobeki.

—Zer behar duket eghin? dio oxoak.

—Deusik kasik, erraiten dero horak,

Tchampa eghin makila duten guzier,

Eta athez athe joaiten diener;

Balaka etchekoak, balaka nausia;

Holatchet jateko zuk dukezu asia,

Oilla eta urzo ezurrez.

Bozturik oxo hau hasten da nigarrez.

Bazoatzalarik

Horaren lephoa aghertzen da zaurthuriz.

Zer duzu hor? oxoak erraiten du.

—Deusere. —Zer! deusere? —Gaiza guti.

—Bainan oraïno? —Nikezu estekak zaurthu,

Beharbada. —Estekatzen zutie?

Noat nahi joan ahal etzitie?

Egunaz, gauaz eta bethi?

—Ez bethi ez, bena zerdu horek eghiten?

—Zer eghiten dien?

Hanitz, jauna, hanitz horek eghiten dizu.

Zure apairu ederren mengoa enuzu.

Ordian oxoa lasterrez joan zen

Eta oraïdano lasterka da ibilzen.

 

BIGA, AHUNZA ETA ARDIA LEHOAROKIN.

5

Bigak, ahunzak eta hoien

Ahizpa ardiak,

Lehoareki behin

Hitzeman zuten

Ezarteko botin

Bere galziak

Eta irabaziak.

Oreiñbat atzamana zen izan

Ahunzaren zephoan.

Bere laguner ahunzak

Igorten du berria.

Lagunak jin ondoan,

Lehoaren aztaparrak

Eghiten du kontia.

Lau ghira, dio lehoak,

Jateko honen.

Lau zathitan oreiña du ezarten,

Eta lehen puska bere beghiratzen.

Hau enia da, deie erraiten,

Zeren bainiz erreghe lehoa deitzen,

Nihork hortakoz eztu hitzik erranen,

Bigherrena zuzenez enia dago,

Ziek beno bainiz azkarago.

Pherestiena bezala, hirurgarena nahidut uken;

Eta nihork ere laugarena badu honkitzen,

Behala dut ithotzen.

 

HIRIKO ARATHOA ETA KAMPOKO ARATHOA.

6

Behin hiriko arathoaren etchera

Kampoko arathoa kumitatia izan zen

Tchorizko apairu batetara,

Biak adichkide hon beitziren.

Turkia oihalbaten gainen

Apairia hedaturik izan zen.

Eztut erranen zer bizia

Adichkide hoiek eghin zuten.

Hona zen apairia

Deusit menx etzuten.

Barazkariaren erdian

Amurratiak izan zian.

Borthan herox bat dute enzuten;

Behala adichkide hoiek barnia husten,

Eta laster eghiten.

Herotxa da ichiltzen.

Akaba dezagun apairia,

Dio hiritarrak.

—Egunko badizugu asia,

Dio kampotarrak,

Bihar ene etchera zira jinen,

Ezteizut hain apairu ederra emanen.

Bena herotxik eztuzu enzunen.

Adio arren, enuzu mengoa plazeren

Loxareki hartzen direnen.

 

OXOA ETA ACHURIA.

7

Azkharenaren arrazoa bethi da hobena

Ikhussiren dugu berhala.

Achuribat ari zen edaten

Errekabaten urretik.

Oxobat barurik

Hara da jiten,

Gossiak deithurik.

Ahalkegabia,

Zertako ene edaria,

Dun thurbusten?

Dio oxoak bere khechian,

Zehaturik iz izanen.

—Jauna, dio achuriak,

Etzitiela, othoi, egon samurrian,

Eztitit urrian hoiñak;

Soizu, banoazu edatez

Hoghei urhatxez

Zu baino beherago,

Eta zure edaria,

Segurki duzu eghia,

Eztit niholere thurbusten.

Thurbusten dun, dio gorago

Abere gaitz horrek,

Eta badakiñat joanden urthian,

Zuhain baten azpian,

Nitzaz hinzala gaizki minzatzen,

—Nolaz?… Enunduzun sorthurik,

Ene ama orano dit egoskitzen,

Erraiten dero achurik.

—Hik ezpadun erran, hire anaiek—

Eztit anaierik. —Beraz hire askaziek.

Enaizie hambat maithatzen

Ziek, zien arzainek,

Eta horek;

Badakiñat, bena nun mendekaturen.

Ordian oihanialat du eramaiten,

Eta hortz ederrez han jaten.

 

HARITZA ETA KANABERA.

8

Kanaberari haritzak

Behin erran zeion:

Ezteizu zuri Gainkoak

Eman sortze eta indar hon.

Erreghechopitbat

Zuretzat

Karga handia duzu.

Naturak oghen dizu.

Aizen haur tchipiennek,

Urrari irri eghinerazlek,

Deizie buria aphalerazten.

Gure belarak, Ahuñe bezain gora,

Ekiaren leinhurak ditizu baratzen,

Tempestak ere bai gahaitzen.

Oro zurezat ditzu hegora;

Guziak iphar zitatzut iduritzen.

Oraïno sortbazinte ene osto pian,

Nonbait, ene zain hoien artian,

Zoinez betitut bazterak estalzen,

Etzunuke zuk hainbeste minik;

Beghira zinzaket tempestatik.

Bainan kasik bethi zira sortzen

Urraren ondoetan,

Aiziaren lurretan.

Natura zurezat ezta chuchena,

Eghiazki, baina bai amaizuna.

Zure pietate hau, dero zuhatzak,

Emaiten deizu, arauz, zure bihotz honak;

Bena ezazula ukan anxiarik

Aizen eztit zuk beno loxarik.

Baniz ere aphalzen

Enuzu ni hausten.

Oraïdano aizen kolpu izigarriari

Lerdenik etcheki duzu zuk bizkarra,

Erakutxi ere zer duzun indarra;

Bena biak ghitien beha urhenziari.

Zutelarik hitz hoiek erraiten

Zeru zolatik khechu da jiten

Orroaz, odei sabelian

Hegoaren seme ghehiena.

Azkharena baiere gaiztoena.

Ordian

Zuhainac azkhar du etchekitzen;

Zuhatzak buria du aphalzen;

Bere indarrak dutu hegoak doblatzen,

Erroz gora aldiz aurthikitzen

Buruz kasik joiten zuena zelia

Zankoz ere bai ifernia.

 

KONSEILIA ARATHOEK ETCHEKIRIK.

9

Gathubat, Rodilardo izenez,

Hainbeste aratho zoan erhaitez,

Zoin ezpeitzen bat aghertzen hoietarik,

Guziak beitziren kasik ehortzirik.

Bizi zirenak bere chiloan

Ichil, ichila gosez zaudian;

Eta guziek, bere etchen

Erraiten umen zuten:

Rodilardo etzela gathua,

Bena onghi zela debrua.

Egunbatez urrun eta gora

Joan zelarik emaztekara,

Eta bere andria gatik

Marraskaz zagoelarik,

Aratho bizi zienak dia elhestatzen,

Chokobatetan, bere beharetan gainen.

Behala zaharrenak, suhurki,

Uste du eghinen dutela hobeki,

Lehen beno lehen Rodilarti

Ezartez chinchilabat lephoti;

Holachet, gherlarat datenian joaiten,

Hura dutela enzunen, eta lurperat aisa eskapiren.

Bakoitchak Jaun zaharrenaren

Aiphamendua du laidatzen,

Eta beste medio hoberik ez edireiten.

Chinchilaren ezartia zen gaisto.

Batak dio: ni eniz joanen, eniz hain asto.

Bestiak, nik enakike ezarten.

Elgar dute uzten, eta deusik ez eghiten.

Hanitz konseillu dut ikhussi

Ez arathoen, bena bai kalongen.

Behar da aiphamendu bat hassi?

Khortea erakustlez da bethatzen.

Gauza behar deia eghin?

Nihor ezta edireiten.

 

OXOA MINZO HACHERIAREN KONTRA TCHIMINOAREN AITZINIAN.

10

Oxobatek zion ebaxi zaiotela

Eta hacherik, haren aizoak,

Bizi aski gaichtokoak,

Ohoinkeria hori eghin zuela.

Tchiminoaren aitziniala

Jiten dira bi aizoak.

Emaiten duzte bere arazoak,

Batak hola, bestiak hala.

Kachetan gainen izerdiz zagoen

Tchiminoa; egundano ezuen

Gauza belzagorik ikhussi.

Aizoak hitzkatzen dira biziki,

Oïhuz, marraskaz

Eta debrukaz.

Tchiminoak hoien gaichtokeria ikhussirik

Diote: aspaldian zirade ezaguturik,

Ene adiskidiak,

Etziraie itzuliren botzak.

Oxoa, hik duk erran

Zerbait deierala eraman,

Nahi bada deusik eztian galdu.

Hacheria, hik duk aldiz hartu

Zer ere beteie galtatzen.

Tchiminoak uste zuen

Nolako nahi erranak

Kastigatzen dituela gaichtoak.

 

LEHOA ETA ELCHOA.

11

Hurrun hebentik, hurrun elcho tcharra,

Lur gorotza, zioan lehoak elchoari.

Elchoak emaiten derio gherla.

Uste duka hire erreghe izenari

Beldur dudala ukenen?

Elchoak deio erraiten;

Idia hi beno, azkharago duk,

Eta nik nahi bezala joaitenduk.

Hitz hoiek tielarik erraiten

Gherla du berehala hasten.

Lehenik egoiten da hurrunti,

Ghero bere exaia hartzen lephoti.

Lehoa kasik da erhotzen;

Ahotik gahuna du galzen.

Beghiak ari zaizko tchimistaz

Eta bera dago orroaz.

Bazterrak oro dira loxatzen;

Ihizi guziak aldiz gordatzen.

Loxeria hori da

Elchobaten lana.

Ullu tchar horek eztio phauzurik emaiten,

Behin bizkarra,

Ghero sudurra

Dero ausikitzen,

Eta ghero sudur zilotik zeiko sartzen.

Lehoa da errabiatzen.

Elchoak aldiz karkaillotxez,

Exaiaren khechian ikhustez,

Erri du eghiten,

Berari zeren

Aztaparrez eta hortzez lehoak diren

Min eghiten.

Leho gaizoak bera du kolpatzen,

Buztanaz saihexak ditu joiten.

Airian herox eghitez

Eta sobera khechatzez,

Akitzen da eta flakatzen,

Eta lurrerat erailtzen.

Elchoa badoa botzturik

Bitoria, erraiten duelarik.

Guzier dio tutez: bitoria!

Bidian du edireiten

Ainharbabaten

Zephoa, eta han uzten bizia.

Zer deiku elhe honek ikhasten?

Bi gauza: lehena, gure exaien

Gaichtoenak

Ussu direla tchipienak.

Bigherrena: Eghiteko handietarik

Jalkirik,

Tchipienetan,

Hanitz alditan,

Egoiten ghirela ithorik.

 

LEHOA ETA ARATHOA.

12

Ahal oroz mundu guziari

Izan, adi bethi zerbitzari,

Hanitz aldiz tchipienak

Dituzkek sokorzaleak.

Eghia hau bi ghezur hoietan

Ikhassiren duk aisa eta bertan.

Lehobaten aztapar artian

Arathobat, lurpeti jalkitian,

Uste gabe, zen ediren.

Ihiziren erreghia

Ordian jakin zen

Norzen,

Eman zeron bizia.

Honki eghin hori etzen galdu.

Nihork sekula sinhexi lukia

Arathoaz lehoa dela behartu?

Gauza da hatik eghia.

Oïhanetik jalkiten zelarik

Lehoa saretan izan zen atzamanik,

Eta sare hoietarik

Etzaitien jalki.

Hara lasterrez arathoa helturik

Hainbeste du eghiten bere hortzeki

Zoin beitu hausten

Sarearen puntia.

Indarra etra errabia

Eztia

Pazienzia bezain baliatzen.

 

URZOA ET INHURRIA.

13

Ihizi tchipiagoetarik

Da beste exemploa idokirik.

Erreka argibaten ondoan

Urzobat edaten arizelarik,

Inhurribat, buria aphalturik

Urrerat zen joan.

Itsaso hartan inhurria

Igherika zabilan,

Galzera zoan bizia,

Bazterra atzaman ezpeitzioan.

Karitatez urzoak

Belhar bat derio aurthikitzen.

Belharra atzamanik inhurriak

Bazterrialat da jiten,

Eta urretik bizirik jalkiten.

Ihizlaribat aurthoxik

Hanti da igaraiten,

Eta urzoa ikhussirik,

Hilen direla pensaturik,

Emeki, emeki da joaiten.

Haren hilzera delarik isseiatzen

Inhurriak aztaletik

Du aussikitzen.

Ihizlariak burua itzulzen;

Urzoak hura du enzuten

Eta hegaltaz joaiten.

Ihizlariaren afaria

Urzoareki da hegaltazen

Eta gosia

Bera zaiko egoiten.

 

ERBIA ETA IGHELAK.

14

Erbi bat bere ohian amexetan zen.

(Zer eghin ohian amex baizik?)

Hanitz zen erbi debeiatzen,

Triste beitzen, loxak eiharturik.

Gente loxorrak,

Zioen, eztia dohaxiak;

Eztiote jan pochirik ghizenzeko;

Bethi plazerik gabe, bethi lasterka,

Holachet niz ni bizitzeko:

Eta loxaz (Gaincoak deidala pharka!)

Eztiot eghin loïk

Beghiak zabalik baizik.

Ezazula loxaik uken,

Erranen deit kasko honbatek

Loxa ahal deia uzten?

Eghiazki, ustedut ghizonek

Nik bezain dutela loxa handia.

Hola minzo zen erbia

Beha zelarik egoiten.

Etzakien zer eghin, anxia zen;

Osto baten itzalak edo heroxak

Emaiten zeitzon helgaitzak.

Gaiza hoietan zielarik gogoa,

Azanza bat du enzuten;

Bere chiloaren ondoa

Lasterrez du atzamaiten.

Igaraiten zelarik

Putzubaten ondotik,

Ighelak urren barna dira jausten

Eta bere chiloetan gordatzen.

O! ô! dio, nik ere bester duta loxa eghiten!

Ene ikhustiaz gentiak direia izitzen!

Zer dute animale hoiek?

Gherlari handia niza arren!

Oraï ikhusten dut loxorrek

Loxor handiagoak dioztela ediren.

 

OILLARA ETA HACHERIA.

15

Adarbaten gainean

Beha zagoan

Oillar zahar bat, mosko honekoa.

Anaie, erraiten dio, botza eztiturik

Hacheribatek, hau diala hitz bakezkoa;

Eztiagu izanen ghehiago samurrik,

Jiten nuk erraitera hiri;

Eraix adi,

Besarka hezadan, berant eztezala,

Othoi, eghin behar dudala,

Jakin ezak, egun hogei lekoa.

Hik eta hire lagunek

Ziren eghitekoak eghitzie;

Loxa ukhen behar eztuzie;

Hacheriek,

Ziren anaiek,

Zerbutchaturen zutie.

Gaur, su berri eghizie.

Bena aigu, anaiaren

Amodiozko potaren

Hartzera. —Adichkidia, deio oillarrak,

Zer berri honak

Deiztadan ekharten!

Eghiazki, dohaxu naik eghiten?

Hanchet, bi tchakur tiat ikhusten,

Honat lasterka beitira jiten

Berri horen ekhartera,

Meziaren eghitera.

Iguriak, eraisten nuk;

Lauak besarkaturen gutuk.

Adio, adio,

Hacheriak dio,

Ene bidia

Duk luzia;

Beste aldi batez

Eghiteko horrez

Gutuk minzaturen;

Eta lasterrez da joaiten

Bere buriaren kontra samurrik.

Oillar zaharrak biozetik

Erri eghin du haren loxaz.

Bethi ere beita plazer handia

Amarrutxien atzamaitia

Bere chederetzaz.

 

KHAMELIA ETA MAKHILAK IGHERIKAN.

16

Lehenik kamelubat ikhussi zienak

Lasterka harenganik hurruntu zen;

Bigherrena huillantu zen;

Kabasturu bat hirurgherenak

Harenzat eghin zuen.

Holachet ussu gauzen ikhustiak

Eder eghiten tu itsusiak.

Eta zer ere iduri beizeikun izigarria

Gurezat ezti da edireiten;

Askida haren ussu ikhustia.

Gauza hortan ghirenaz gheroz,

Ghizon batzu zaudien

Beha zer urrak eramaiten zien.

Batek, so eghinik beghi oroz,

Zioten unzi bat zela.

Dembora gutitan barnen

Gauza hori izaten da,

Chahakoa, bacheta

Eta hache egurra.

Azkenian ikhssi zuten

Makhilak zirela igherika joaiten.

Hanitz badira mundian

Hola ikhusten dienik.

So eghiten denian

Hurrunetik

Zerbait da;

Huillanetik so ghin eta deusik ez da.

 

HERIOA ETA EGURKARIA.

17

Egurkari gaichottobat, khaparrez

Eta adinez

Kargaturik,

Hasperenez, inziriz bazoen

Akhiturik.

Bere etcholala heltu nahizen.

Azkenian indarrez

Eta dolorez

Ezinturik,

Aurthiki ziren bere hachea.

Triste zen haren bizitzea.

Bere gogoan

Hola zioan:

Oraïdano nik mundian

Ukhen duta plazerik?

Bada lur biribilian

Ni bezain eskelerik?

Behin batez ez oghirik

Sekulan aldiz phausurik:

Ene emastiak, ene haurrek

Soldadoek eta legarrek

Eztaite thaik emaiten.

Herioari oïhu du eghiten.

Herioa behala jiten.

Zer nahiduk? deio galthazen.

—Aigu, lagunt nezak,

Dio egurkariak,

Hache honen alchatzera,

Bizkarriala ezartera,

Eztuk hanitz beranturen.

Herioak oro dutu sendotzen.

Hobe da ghien bezala egoitia

Eziez eta hilzia.

 

ALDERDIAK ETA SABELA.

18

Erreghetarzunaren gainetik

Ene lanak hassi behar zukien;

So ghitez alderdi batetik,

Sabelian

Erreghe itchura guneke ediren.

Sabelak zerbait menx direnian

Khorpitz guzia da minian.

Sabelarenzat lan ghitez akhiturik,

Aiton semen ghisan bizi nahiturik,

Eghin gabe deusik;

Alderdiek eghin zuten,

Egun batez, zin alfer zirela egonen.

Sabelak deusik eztu eghiten,

Bere khechian zioten;

Gu gabe aizez behar luke bizi;

Lehertzen ghira lanian bethi.

Lana noren dugu eghiten?

Sabelarentako.

Ezkira gu probetchatzen;

Haren assetzeko

Bai onghi akhitzen.

Besta eghin dezagun

Pausa ghitiren egun.

Erran bezala dute eghiten,

Eskuek deusik eztute hartzen;

Bessoak hilik dira egoiten;

Zankoak aldiz eztira ighitzen;

Orok sabelari dute erraiten:

Bil ezak hire janharia.

Jin zioten bertan dolia.

Alderi hoiek dira eihartzen,

Odol berririk bihotzak eztu eghiten;

Alderdi bakoitchak min du izaten

Indarrak aldiz laster galtzen.

Ordian egon ziren jakinik

Alfer uste zuten harenganik

Jiten zela ororen bizia.

Erreghe baten hau da istoria.

Erreghek du hartzen

Eta emaiten.

Orok haren dugu lan eghiten

Eta orok harenganik bizia izaten.

Bere phenez du bizirazten

Langhilia, tratulanta aberaxerazten,

Phakatzen aitzindariak

Beghiratzen laboriak;

Soldadoer emaitez bizia

Leku guzietan du ezarten bakia.

Bethi unione onak

Eghiten tu ghizonen indarrak.

 

OXOA ARZAIÑTURIK.

19

Oxo batek, ardi guti

Zielakoz atzamaiten

Aizoari,

Gogoan zuen ezari,

Hacheri larrubat jauntxirik,

Bizitzeko zuela zerbait izanen.

Arzaiñ ghisan bestiturik,

Gatzarpa eta makhila harturik,

Eskapila bizkarrian,

Tuta aztaparrian,

Gogo honez bere belarrian

Izkiribatu zukian:

Ni niz, ni Ghillen

Ardiño hoien

Arzaiña.

Makhilan ezaririk oiña

Emeki, emeki da huillanzen.

Ghillen, eghiazko Ghillen, lo zen.

Haren tchakurra ere etzanik,

Zankoak hedaturik,

Lo zagoen.

Kasik ere ardi guziak

Ziren loak hartiak.

Falsiak lo ghitera ditu uzten.

Bena, ardien hotz emaiteko

Bere ziloala artino,

Iduri zaio behar diela

Aropari juntatu botza.

Bena ordian bera zen galdu;

Arzaiñaren botza eztu

Ahal uken hartu.

Haren minzoaz oïhanak

Izan ziren loxatiak.

Azanz hori orok dute enzuten;

Eta berehala iratzartzen

Ardiak, hora, muthila.

Oxo gaizo tzirtzila,

Herox haien artian,

Eskapila bizkarrian

Eztaite bihurt ez joan.

Nonbaitik falsiak

Bethi dira atzamanak.

Oxo denak oxoa eghin dezala

Eta oxo bethi egon dadila.

 

HACHERIA ETA AKHERRA.

20

Hacheria bidian zoen

Bere adichkide akherrareki;

Honen adarrak gora ziren ederki:

Bena etzien ikhusten

Sudurra beno hurrunago.

Bestia falsukeriako

Igaran zen nauzia.

Biek zuten egarria.

Phuzubaten barna eraixi ziren

Eta urrez asia edan zuten.

Hacheriak akherrari dero erraiten:

Hemen oraï zer dugu eghinen?

Edatia eztuk aski

Hementik behardiagu jalki.

Alcha itzak

Hire zanko aitzinekoak

Eta adarrak;

Harrisiari

Huillant adi.

Hire bizkarraren gaineti

Igaranen nuk adarretara:

Eta hanti

Aisa joanen nuk gora;

Zilo hontarik ghero

Hi hait idokiko.

Akherrak derio: —Ene fedia!

Hire izpiritua

Duk handia!

Hi bezalako gentiak

Nitaz dutuk laidatiak.

Egundano nik enia jakinen

Hementik nola ghinen jalkiren.

Hacheria jalkitzen da phuzutik

Bere laguna han utzirik.

Gainera heltu denian

Erraiten derio: ago pazenzian:

Bidarrian bizar dian bezain zenzu

Izan balinbahu,

Phuzu hortarat ehinzan eraixiren

Eta hor ere oraï gheldituren.

Adio, ni hortik kampoan nuk;

Jalki adi hi ere, ahal baduk.

Badiat zombait eghiteko,

Eta bidian egoiteko

Eztiat demborarik.

Urhenziari so ghitia da hobenik,

Gauza guzietan

Tchipienetan, handienetan.

 

EMAZTIAK ETA KOCHELUA.

21

Kocheluaren beghiratzia beno

Deusik ezta gaitzago.

Emaztek eztiote hurrun erraman;

Eta gauza hortan

Emazte dira ghizon hanitz.

Bere emaztiaren esprabi nahiz

Ghizon bat, gauaz haren saihexetik,

Oïhuz da hasten,

Zer da hau? Jinko jauna, erraiten duelarik;

Eztiot ghehiago, naute urratzen…

Zer!… arraultze bat dut erruten!

—Arraultze bat? —hau duzula freskik

Eta errun berririk.

Nihori ere eztuzu erranen

Bestelaz oilloa nute deithuren.

Gauza hortan emaztia

Orano zen berria,

Beste hanitz gauzetan bezala.

Gauza aisa sinhexi zuela

Jakinzazu, irakurzalia.

Bere Jinkoez hitz eman zuen

Hortaz deusik etzuela erranen.

Bena gauazko odeiren gainen

Haren zinak joan ziren.

Arghi hastian ohetik jaikirik

Emazte hau aski tontorik,

Lasterrez doa

Bere aizoaren etchera

Erraitera:

Ene maitia,

Eztakizu berria?

Eztuzu, othoi, deusik erranen

Bestelaz naizu joeraziren,

Ene senharrak egun

Arraultzebat dizu errun.

Othoi, eztezazula hitzik erran

Barnen ez kampoan.

—Trufatzen zira? dio bestiak,

Eztakizu onxa nor nizan.

Zoaza, eztezazula loxaik ukan.

Errulearen emaztia

Bere etcherat da jiten

Eta aldiz bestia

Berriaren erran nahiz erratzen.

Iaurtzen du hamar lekutan;

Arraultze baten tokian

Hirur ditu ezarten.

Gauza hor ezta egoiten;

Beste emazte batek behariala,

Ahapetik lau errun tiela

Du erraiten.

Eta nola ere ahoz aho

Berria jin beitzen handiago,

Arraxa beno lehen

Errana izan zen

Ghizon hark ziela errun

Arraultze berehun.

 

HACHERIA ETA MAHAXAK.

22

Hacheri bat naphatarra (*),

Bestek diote laphurtarra,

Mahaxte bat ikhussirik,

Mahaxak ziren honturik,

Asseren zela gogo honez

Erran zuen mahax hoiez.

Bena molkoak etziotzan atzaman.

Berdeghi dituk orano, zuen erran,

Honak dituk muthil zarren.

Arrankuratzez hobe zuena eghinen?

 

ARZAIÑA ETA HAREN ARREZ SALDOA.

23

—Zer! bethi menx dutek

Zombait ene arrez saldotik?

Hoien kontatzez eztuket

Sekulan nik probechurik?

Oxoak deitazta janen!

Elgarreki mila ziren

Eta eramaitera utzi dute Marroa,

Marro, ene ahari gaizoa!

Jarraikiten zaitadan

Oghi pochibaten, hirian,

Jarraiki zatien mundu bazterriala!

Jiten zen lasterrez en churulala:

Hurruntik senditzen nundian.

Ai ene Marroa,

Ahari gaizoa!

Ghillen, elhe hoiek erran tienian,

Bere Marroaren ohizpena

Ezarririk bihotzian barna,

Arres orrori da minzatzen.

Ahariak, anchiak, achuriak

Loxa ez izatez ditu othoitzen,

Erraiten derelarik haien ikhustiak,

Junto badira egoiten,

Oxoak dituela izituren.

Harriak bezala egoiteko

Bat bakoichak eghiten du boto.

Nahi dugu, zioten, itho

Behala, Marroa

Jan deikun oxoa.

Bakoitchak buriaren gaineti

Zin eghin zien gogoti.

Ghillenek hoier zien sinhexi

Eman ere bai besta berri.

Bena arraxa beno lehen

Gauzak gaizki itzuli ziren.

Oxo bat agherturik,

Arrez soldoak laster du eghiten.

Aghertu ezten oxorik

Haren itzala baizik etzen.

Minza zite genter,

Bihotzik eztiener,

Hanitz deizie hitzemanen.

Bena perill tchipienian

Dizie bihotza galduren;

Eta zure erranian

Ez fidaturen.

 

OXOAK ETA ARDIAK.

24

Mila eta zembait urtheren burian

Oxoek ardienkin bake eghin zian;

Arauz bi alderdien

Probetchia beitzen,

Oxoek jaten bazuten

Ardi herratiak,

Arzaiñek zuten eghiten

Oxo larruz arropak.

Batek libertaterik

Etzuten bazkatzeko,

Ez bestek tenorerik

Odol ichurtzeko.

Loxaekilan ziren

Bere honaz gozatzen.

Eghin zuzten beraz bakiak,

Elgarri ere eman ordariak.

Bere humeak ardier

Eman zuzten oxoek,

Tchakurrak aldiz oxoer

Eman zuzten ardiek.

Arteko hartuek

Eghin zuzten kambio hoiek.

Dembora llaburen barnen

Oxo humeak handitu ziren.

Egun batez, hurrun koraleti

Zielarik arzaiñak,

Achuri ghizenenak

Hilik, oxoak olharen ondoti

Lasterrez doatza oïhanen barna ,

Ahoan harturik nork bere jana.

Lan horen berriak

Oxo aiten beharriak

Enzun zutien. Hoien hitzemanian

Tchakurrak lo ziren; Gauaren erdian,

Senditu gabetarik,

Ithorik,

Laurdenkaturik izan ziren.

Bakhoitch bat ezkapi ez umen zen.

Ikhusten dugu hemen

Gaiztoer gherla emaitia

Zembat bethi hon den.

Gauza hona da bakia,

Bena zer eghiten ahal du

Exaiak hitzik ezpa du?

 

OXOA ETA ZIKOINA.

25

Oxoek ahutzetaz dute jaten.

Oxo batek bestaliar joanik

Hain lasterreghi jan zuen,

Holachet dut enzunik,

Zoin kasik galdu beitziren bizia:

Ezur bat egon zaikon baratia

Estariaren erdian.

Iruski ordu berian,

Igaran zen hurbiletik

Zikoina lepho luzia.

Oxoak etzion erran hitzik.

Besoaz eghiten do keinia

Jin dadin haregana.

Zikoina behala jina

Barber lanian da hasten;

Ezurra bortchaz idokiten,

Eta lan saria galthatzen.

—Lan saria,

Ene maitia?

Erraiten dero oxoak,

Erakusten tiolarik hortzak.

Arauz erri duzu eghiten

Eta nitaz zira trufazen.

Ezta aski ossorik

Zure lephoaren jalkitzia

Ene tzunzur erditik?

Zootza, bekaiztia zia.

Sekulan ene aztaparriala,

Othoi, errort etzitiela.

 

HACHERIA ETA ZIKOINA.

26

Hacheri jaunak behin

Beghiatu zien berekin

Zikoina barazkaitako;

Guti, guti zuten jateko.

Jaunak bere apairuko

Moillia mehe bat zien;

Eskele ghisan zen bizitzen.

Gathulu zabal baten barnen

Moillia hori ezari zien.

Zikoinak bere mosko luziaz

Tchortik atzaman etzioan:

Koki tcharrak bere mihiaz

Oro chiflatu zian.

Falsukeria hortzaz mendekatzeko

Zikoinak barazkaita du kumitatzen.

—Gogo honez, derio erraiten

Hacheriak; ene adichkidentako

Bethi nuzu lehian.

Egun eta oren erranian,

Badoa lasterka zikoinaren etchera.

Edireiten du etche hori ederra,

Eta barazkaria

Ezin hobeki erria.

Gosia zien handia,

Gose menx ezpeita hacheria.

Araghi ussainak plazer zeion eghiten,

Hona zela zeion iduritzen.

Apairia izan zen zerbitzatia

Unzi lepho luze batetan;

Zikoinaren moskoa han

Doidoia zen sartzen.

Hacheri horrek zien

Lodicheghi sudurra.

Ichil ichila itzuli zen

Barurik bere etchera;

Ahalketurik oillo batek

Atzaman balu bezala;

Ezaririk sabel pian buztana

Beharriak aldiz behera.

Falsia, hau hire duk izkribatia;

Igurikak bethi ordaria.

 

OXOA, AHUNZA ETA AHUINIA.

27

Ahunzak errapiaren betatzera

Joaitian, eta belhar fresk jatera,

Bortha zerratu zien klisketian;

Eta bere ahuiniari erran zian:

Eztezazula zabalt athia,

Ezpaduzu galdu nahi bizia;

Ezpalin badeizie erraiten:

Belhar oxo da ikhustera jiten.

Holachet minzo delarik

Oxo bat igaraiten da hantik,

Elhe hoiek ditu enzuten

Eta gogoan etchekiten.

Ahunzak, uste duzun bezala,

Etzakien oxoa han zela.

Ahunza joan dela ikhussi duenian,

Bere botza kambiatzen du

Eta bere oïhu falsian

Marrakeghitez erraiten du:

Bortha zabal zazu, belhar oxo da.

Uste zien sarthuren zela behala.

Ahuiniak bortha chiloti so du eghiten,

Eta behala erraiten:

Erakutx zazu besso churia,

Bestelaz ene athia

Eztuzu zurezat zabalturen.

Besso churia oxoen

Gauza arraoa duzu.

Hitz hoiez oxoa espantaturik

Jin bezala joaiten duzu.

Ahuiniak lukia oraï bizirik

Fidatu izan baliz oxoak

Enzun zutien hitzer?

Jakin zazie, haurrak,

Hobe dela bi segurtater

Bati beno fidatzia.

Sobera gauza hortan ezta galdia.

 

ZAMARIA ORKATZAZ MENDEKATU NAHIAN.

28

Sekulaz gheroz zamaria

Ghizonaren ezta sorthia.

Ghizona ziz bizi zenian

Astoak, mandoak, oihanian

Ziradien

Egoiten;

Eta etzen agheri, oraï bezala,

Hainbeste basto, hainbeste zela,

Ez gherlako hainbeste trastu;

Hainbeste karrocha; hainbeste apairu

Ghizonek ezuten eghiten.

Dembora hartan arren

Zamaria hitzkatu zen

Orkatz zalhu bateki.

Ghizonaren medioareki

Lasterrez atzamanen diela

Uste ukeiten du behala.

Ghizona gana badoa,

Emaiten derio ahoa,

Kabasturia ezar ahal dizon.

Ghizona bizkarriala igaran zeion,

Eta etzeron eman thaik

Orkatza ikhus artino hilik.

Ordian zamariak

Eskerrak

Ghizonari dutu emaiten,

Bai eta hari erraiten:

Zure zerbitzaria nuzu:

Ene mendietarat banoazu.

Ez, jauna, ez, dio ghizonak,

Hobe duzu hemen egoitia,

Ezagutzen tit zure indarrak;

Zure dukezu gure etchia.

Egun oroz izanen zia assian;

Belharra dukezu bethi sabel pian.

Ai! ai! zertako da assia

Galzen bada libertatia!!

Zamariak beranteghi ikhussi zin

Astokeria bat ziela eghin.

Haren barrukia eghinik zen

Zointan egon behar beitzien.

Hil zen bere barrukian.

Zuhurki eghin zukian

Oghen tchipi baten barkatzez.

Zer nahi plazer izatez

Mendekatzian, karioeghi da

Plazera, eman behar bada

Libertatia,

Hontarzun handia.

 

ARRAIN TCHIPIA ETA ARANZARIA.

29

Arrain tchipia da handituren

Jinkoak badu bizierazten:

Ordartino haren uztia

Erzokeria da handia,

Zeren haren atzamaitia

Ezpeita gauza segurtatia.

Aranzari batek bere saretan

Arraintto bat ziren atzaman:

Tchipia beno handiago etzen.

Orok saldo dute eghiten,

Erraiten du ghizonak.

Azia etzaut gaizki jiten,

Eghinen tut apairu honak;

Ezar dezagun ihian.

Arrain, gaichoak bere mihian,

Erraiten derio nigarrez

Eta ere hasperenez:

Nitzaz zer eghin ahal diozu?

Ahutzetatto baten hon enuzu.

Utzi nezazu handitzera;

Jinen zizaizt ordin atzamaitera,

Eta naizu salduren

Diru parasta baten:

Behar zinuke ehun ni bezalako

Apairu baten egun eghiteko.

Zer apairu orano?

Deusik elikezu balio.

—Deusik balio elukia?

Erraiten dero aranzariak,

Hambat gaichto! adichkidia:

Igurikatzen zutu zartaghinak

Gure etchen.

Deusik eztuzu irabaziren

Minzatzez eta zer nahi erraitez;

Janen zitugu gaur gure hortzez.

Biga izanen tuk beno,

Baten etchekitzia hobe duzu;

Holachet oraï artino

Ikhassia izan nuzu.

Bata bezain segur

Bestia eztela nuzu beldur.

 

HACHERI BUZTAN MUTZA.

30

Hacheri bat amarrutxienetarik,

Oillo jale handienetarik,

Hacheri ussaina

Lekoala senditzen ziena,

Zephoan atzamanik

Izan zen.

Ahal bezala eskapi zen;

Buztana han utzirik.

Hurruntu zen botzik,

Ahalkia beghian

Gaichtokeria gogoan.

Hacheriak zielarik

Egunbatez saldoturik,

Holachet da laguner minzatzen,

Sudurra derielarik erakhusten:

Ghibeleko hache honez

Zer dugu eghiten?

Jaunak, gure buztanez

Ditugu bidiak chachatzen.

Buztanak mutz ditzagun

Orok berehala egun;

Ghirate arhinago

Baita eigerrago.

Zure konseillia,

Ene adichkidia,

Erraiten dero lagun batek,

Hanitz hon duzu;

Bena ene lagun hoiek,

Utzuli nahi baduzu,

Badakikezie zuri zer erran.

Karkaillaz oro ordian

Hasten dira lagunak;

Eta buztan llaburrak

Ahoa eztu idoki gheroztik,

Ikhussirik nihork ezuela nahi

Sinhexi.

 

AXOA ETA HAREN BI NESKATOAK.

31

Axo batek bi neskato bazutien

Irule hobenetarik ziradien.

Axoaren lan handiena

Zen haier ematia lana.

Arghia beno lehenago

Murkuillak,

Ardatzak

Zoin beno lasterago,

Egun oroz lanian

Parrastaz ari zian.

Iguzkia jaiki gabetarik,

Oillarra kukurukuz hassirik,

Axoa zen iratzartzen.

Oheti jauzi eghinik,

Axotto hau, bilauzirik,

Lasterrez, aurthoxik zen joaiten,

Kanderabat eskian,

Khechia belarrian,

Neskatoen ohera

Haien jaikeraztera.

Neskato hoiek loian

Gogo honez zaudian.

Axoaren botziala

Pizten zeien odola.

Batak beghia zabalturik,

Bestiak bessoa hedaturik,

Bere hortzen artian zuten

Erraiten:

«Oillar debria!

»Galduren duk bizia!»

Erran zuten bezala

Jakinzak, irakurzalia,

Buhurtu zutela

Oillarari lephoa.

Zer zen haien gogoa!

Zoinen tontoak ziren!!

Etzen hobetu haien zorthia,

Nahi bada galdu zuen

Oillarak bere bizia.

Axoa gauaren erdian,

Bere zankoen gainian,

Harat, honat dabila;

Galdu zuen izkila.

Zer nahi tenorez jaikirik,

Beldurez orena zen igaranik,

Bere etche guzia

Goiti behera zuen ezarten,

Eta neskatoak oïhuz jaikirazten.

Hola hola, hanitz aldiz,

Eghiteko gaichtotik jalki nahiz

Eghitekoa dugu tchartzen,

Ghihauren putzian ghira ithotzen.

Gure faltaz erorten ghira

Mandotik astora.

 

ZAMARIA ETA OXOA.

32

Aize ephelen hasperenak

Urterazirik elhurrak,

Belharra mendietan

Sortzen zen demboran,

Oxo batek ikhussi zuen,

Beghi honak zituen,

Hurrunti, zaldi bat sorhoan,

Ezarririk baska berrian.

Ikhuste horek derio bihotza alchatzen

Bai eta ere indar honik emaiten.

Zer ihizia!

Bere gogoan du erraiten;

Balin bahintz aharia,

Laster hinzate enia.

Bena abill denak hai ukenen,

Abill nuk arren ni izanen.

Hola minzo delarik,

Urhaxez urhax da jiten;

Eskoletarik heltu dela du erraiten,

Barbergoa han ikhassirik;

Belharren indarrak ezaguturik,

Eritarzun guziak

Dutiela sendorazten;

Eta jaun zaldiak

Bere mina ezpadu gordatzen,

Sendoturen diela ezdeus baten;

Kabasturu gaberik zeren

Sorhoan bazkatzia

Eritarzun handi baten

Beitzen iduria.

—Aztalian dit itzemin bat,

Erraiten dero zaldiak.

—Ene semia, badakiat,

Erraiten do oxoak,

Min gaichtoagorik eztela;

Hanitz gaizki duk hire aztala:

Zamari jaunen barbera

Ni nuk. Jar adi goiti behera.

Eria falsu horek jan nahi zien.

Bestiak ere falsukeria ikhussi zien.

Ostiko bighez hortzak

Oxoari deitzo hausten

Eta aldiz mathelak

Ber kolpiaz jauzerazten.

Onxa, dio oxoak tristerik,

Ezta oraï hemen barberik.

Nork gure eztatia

Eghin dezagula; araghi jalia

Ni nundian,

Araghi jale egon behar nian

Barbertu gabetarik;

Enikia oraï menx hortzik.

 

LABORARIA ETA HAREN SEMEAK.

33

Lan eghizie,

Phena harzazie,

Emaile handia

Beita lur erabilia.

Laborari aberax batek

Hilzera zoela ikhussirik,

Jakin gabe nihorek,

Bere haurrak jinerazirik,

Erran zeien;

Eztutuzie salduren

Askaziek utzi alhorrak.

Han gorderik dira hontarzunak;

Eztakit zoin lekutan,

Bena bertan

Edirenen tuzie

Nahi batuzie:

Golde nabarrez

Batuzie itzulzen,

Eta aitzurez

Barnaichka aitzurzen;

Ezpada ghelditzen tokirik

Ziren eskiek honki gaberik.

Aita hil zenian,

Seme hoiek alhorrian

Goizetik araxera lanian

Egun guziez ari zian.

Urthe azkena beno lehen

Alhorrek doble eman zuten.

Diru gorderik han etzen;

Bena aita zuhur izanzen

Bere semer erakhustez,

Alhorretan langhitez

Dirua zela bilzen,

Baita ere hontarzuna handitzen.

 

MENDIA HAUR-MINETAN.

34

Mendi bat haur minetan

Orroaz ari zen.

Gentek orroa hoietan,

Uste ukhen zuten

Mendiak sorthuren ziela

Parise bezalako hiri bat.

Zer ezari zien mundiala?

Saguttobat.

Kontu hau gogoala bazait jiten,

Ikhusten dudala zait iduritzen

Espantotch bat zoinen erranak

Hanitz beitu hitzemaiten,

Eta zoinen lan eghinak

Aizetan beitira joaiten.

 

OILLO URHE-ARAULTZE ERRULIA.

35

Bekhaizteriak oro dutu galzen

Oro nahiz irabazi.

Eghia dudala erraiten

Nahidut jakinerazi.

Ghizon batek oillo bat bazuen

Zoinek goiz guziez,

Bere kokodatzez,

Erakhusten beitzuen

Araultzia zuela errun.

Errun zutien ber ehun,

Oro urhezko araultziak.

Ghizon bekhaiztiak

Gogoan zuen izan

Oilloak sabelian

Urhe zenda zombait zuela.

Hontarzun horren lasterago

Ukaiteko,

Oillo gaichoa hil zuela

Jakinzazu, adichkidia.

Bena zer izan zen haren dolia!

Sabela iauri ondoan,

Urherik etzeion ediren barnean;

Beste oilloak bezalako zen.

Ghizon horrek hontarzun berak galdu zuen.

Zer lezione handia!!

Hanitz gente eskele jin dia

Aberax nahiz izan

Laster eta bertan.

 

HARTZA ETA BI LAGUNAK.

36

Bi mothikok, sakela huxik,

Diru mengoaturik,

Beren aizoari,

Larru salzaliari,

Hitzeman zuten

Hartz larru bat zeiotela salduren;

Nahi bada hartza oïhanetan

Orano bizirik zabilan:

Bainan egun gutitan,

Muthil hoiek erran zuten,

Zutela lahardekaturen.

Hartza ederra beitzen,

Larru horrez, aizoari erran zuten,

Diru hanitz zuela eghinen,

Eta aisa zela aberaxturen.

Tratia akabirik,

Larrua onghi saldurik,

Hartzaren atzamaitera

Muthilak doatza gora, behera,

Mendiz mendi.

Eghin zuten bide erdi

Ikhusten dienian,

Oïhan bazterrian,

Hartza haien ganat jiten.

Mothiko hoiek harriturik

Dirade egoiten.

Bata, buria ez galdurik,

Zuhain bati gora da joaiten.

Bestia aldiz ichil, ichila,

Harri hotz bat bezala,

Ahozpez etzanik,

Izan baliz bezala hilik,

Ighitu gabe da egoiten;

Hatxik ere eztu hartzen.

Muthil horrek enzun beitzian,

Eztakit non, bena zembait lekutan,

Khorpitz hil eta hax gabiak

Etziela hartzez honkitiak.

Jaun hartzak sinhexirik,

Asto batek bezala,

Ghizon hau onghi zela hilik,

Aztaparrez berehala

Harat, honat, du itzulzen;

Eta sudurraz senditzen

Ghizonari ahotik

Jalkitzen zeionez haxik.

Hila da, harzak du erraiten,

Bai, ussain gaichtoa du emaiten;

Hots hementik,

Hau utzirik.

Oïhanian barna

Joan zen hartza.

Zuhainera igaran zen laguna,

Umen zuen bihotz hona,

Lasterrez eraixirik,

Laguna gana jinik,

O, zer gozoa! derio erraiten:

Eztuk minik ukhen

Loxeria baizik.

Hartz larurik

Eztughia?

Errak eghia,

Zer zeia erraiten?

Behariala zeia minzatzen,

Aztaparraz hinduelarik itzulzen.

—Hau erran ditadak:

Sekulan ghizonak

Hartzaren larria

Eztiela behar saldu

Hartzari bizia

Lehenik idoki ezpadu.

 

BI ZORROAK.

37

Jupiterrek egun batez eran zuen:

Bizi dien guziak jin ditien

Ene aitziniala.

Norbait ber izatiaz botz ezpada

Loxarik gabe minza dadila;

Sendoren dut haren mina.

Zato, zu, tchiminoa, minza zaite lehenik;

Eztuzu eghinen oghenik

Zure laguner,

Ez hoien edertarzuner.

Zure beghitartiaz zer duzu erraiten?

—Nik? deusik; eniza lau zankoz joaiten

Beste hoiek bezala?

Oraïdano bissaiak

Gaizkirik erran eztaut sekula.

Bena ene anaie hartzak

Zerbait behar luke galthatu.

Sinhexi nahi banu,

Eghineraziren eztu

Bere moldia,

Zeren beita itsusia.

Hartza hurbilzen da ordian.

Arrankuraturen zela uste zunian?

Ez, ez; bere molde ederraz duzu laidatzen,

Eta elefantaz ghero minzatzen.

Edireiten diozu buztana llaburchka,

Beharriak aldiz luzeichka.

Elefanta ordian da huillantzen

Eta ghisa berian minzatzen.

Hari iduri zaiko balena anderia

Soberachet dela lodia.

Inhurriari kukusoa tchipiño iduri ziozu;

Haren aldian mendi bat dela uste dizu.

Jupiterrek guziak ditizu igorten,

Batek bestez gaizki dielakoz erraiten.

Bena ertzo hoien artian gu ghinen handienak

Besteren menxak ikhusten tugu, ez aldiz guriak.

Gurezat ezti, besterenzat ozmin gutuzu.

Bi zorro nausi handiak ezari dikuzu;

Bata ghibelian

Bestia aitzinian.

Gure huxak ghibelekoan ditugu ezarten,

Besteren huxak aldiz aitzinekoan ekharten.

 

ESNE SALZALIA ETA KOTCHIA.

38

Maillaitak, kotchu bat burian

Jaririk kapete gainian,

Uste zuen lerratu gaberik

Helturen zela

Bai hiriala.

Arhin, eta zaia llaburturik,

Urhax handiz bazoen;

Zeren ezari beitzuen,

Arhinchago

Izateko,

Kotapeko meheak,

Espartiña chotilak

Gure esne salzaliak,

Holachet beztitiak,

Gogoz kondatzen zuen

Bere esne-kotchuaren

Saria.

Diria

Zuen behala ezarten

Ehun araultzetan,

Oillo koroketan.

Maillaitaren gogoak

Edertzen tu gauzak.

Botzturik berak zioan:

Eghiaz, gure etche aldian,

Oilloen haztia,

Hen handiraztia

Date gauza ttipia.

Hacheria chotil duken

Ezpadein oilloz aski uzten

Cherri baten erosteko.

Urde honek ghizenzeko

Behar diken zahi guti:

Hartu beitut aski handi.

Tchino hori hik salzen badun,

Urhe ederrik izanen dun

Erosteko behi chahaldun baten.

Chahala jauztekan

Idi saldo erditan

Diñagu guk ikhussiren.

Maillaita hortan gainen

Bera da jauziz hasten.

Esnea lurrerat erortzen.

Adio, chahala, behia,

Araultziak eta urdia!

Hontarzun hoien andria

Hontarzuna lurrerat ichuririk,

Beghiak nigarrez bustirik,

Beldurreki makhilaren

Ghizona gana joan zen.

Buruz buru senharrari

Esnearen eman zeion berri.

Izan zen deithia

Maillaita kotchia.

Nork gogoz eztutu bazterrak joiten?

Nork Espainian eztu jaureghi eghiten?

Phettek, Manechek,

Esne salzalek,

Eta guziek,

Zuhurrek, erghelek.

Bakoitcha, beghiak zabalik,

Ametxez dago goizetik

Arraxerano;

Deus ghehiago

Hoberik ezta mundian.

Lurreko hontarzunian

Igherika gabilade

Guri beha baghirade.

Bai, bai, guziak

Dira guriak:

Ohoriak

Emastiak.

Eghiazki, nihau nizanian, azkhar niz,

Azkharagoer erran nahi dut bi hitz:

Erreghe naute eghiten;

Gentek nute maithatzen;

Khoroak turrustaz zitzaiztat jiten,

Bainan ni nihautan niza bai sartzen,

Johane niz edireiten,

Ni ninzan bezala lehen.

 

ZAMARIA ETA ASTOA.

39

Bere beharretan

Lur biribil hontan

Gure lagunak behar tugu,

Ahal oroz, bethi laguntu.

Hire aizoa balin bada hilzen

Hachea higanat duk erortzen.

Asto bat bidez bide bazoen

Jaun-handi zaldi baten ondotik.

Bere karga pian leherturik,

Lasto-jalea inziriz ari zen.

Zaldiak arbalda choila zuen.

Pichkañobat, zaldiari erraiten du,

Lagunt nazu zuk, ahal baduzu,

Bestela ni hilen nuzu

Heltu gabe hiriala.

Othoitzen zaitut oneski;

Hache honen erdia bizkarriala

Ezaririk, zu ederki

Oraïno tchosta zintazke.

Eztiat nahi, erraiten du zaldiak,

Eta eghiten uztar ostikoak;

Hi ordian phausa hintake.

Bere laguna ikhussi zuenian

Onghi hilik kargaren pian,

Oghen handi diat, erran zuen,

Eghiaz oraï diat ezagutzen.

Asto-zenaren hachea ordian

Ezarri zioten bizkarrian,

Larrua ere hache gainian.

 

ALHARGUNXA GAZTIA.

40

Hil-herrialat nigar gaberik

Senhar bat eztaite joan.

Nigar erreka gainean

Doelarik

Gaichoa dago ahatzerik.

Dembora hegaletan badoatza phenak

Ber hegaletan jiten aldiz plazerak.

Egunkoaren beghia

Eztu tchazko alhargunxak;

Elio segur ghizonak

Sinhex dela ber emaztia.

Tchaz ghizoner etzuen soik eghiten;

Egun beghi-kalduz ditu hurbileratzen.

Hau hasperenetan heiagoraz dago,

Bihotz-minak umen ditu handiago,

Eztela dio konsolaturen;

Ghezurrak ditu gordinki erraiten.

Ikhussiren dugu guk ghezur hoietan

Eghiak aurkitzen diren bai nolatan.

Andre ederbaten senharra

Bazoen beste mundurra.

Emaztik oïhuz zieion saihexeti:

Igurika nezak, jiten nuk hireki.

Bai, bai, ene arimak hegaltaz airian

Laguntu nahi dik hirea bidian.

Bena senharra ber bera da joaiten.

Andre ederrak zuen aita bat izaten:

Ghizon chotila, baita ere zuhurra,

Idortu ezpeitzeion turrusta nigarra.

Azkeneko

Hauraren

Nigarren

Chukatzeko

Hitz hoiek deitzo erraiten:

Sobera dun hik nigar eghiten,

Marraskek haite hanitz itsusten.

Nigarrez senharra eztun pizturen.

Baditun biziak

Utzitzan, utz hilak.

Eztinat nahi nik berehala

Nigarrak hitan itzul ditela

Ezteizko demborala.

Ni bainan utz nezan

Zembait egunetan

Ekhartera

Hire etchera

Senhar gazte, pollit, azkar eta eder bat;

Senhar zena hiren hik ghizon tchirchillbat.

—Ez, ez, aita, ni enuzu ezkonduren,

Komentian nuzu behala sarthuren,

Alhargunxak erran zuen.

Alhabaren bihotz-minak

Beheratzea uzten tu aitak.

Hilabethe bat da holachet joaiten.

Bigarren hilabethian

Etcheko hoiek lehian

Arroper, zaiari, bardin mothoari

Zerbait kambiatzen oro dirade ari.

Arropa belzenak, zaia eder haiduru,

Edertarzunaren egon dite inguru.

Joan ziren maitharzunek

Hegaltaz bai ethorriek,

Alhargunxa bihotzian,

Lehengo thoki ederrian,

Habiak eghin zituzten.

Jostak, irriak jin ziren,

Guziak bere thornian:

Gauez, goizez, igherikan

Gaztaroko ur epheletan

Alhargunxa onghi zabilan.

Aitak, oraï beldur gaberik

Senhar maithatua zena ganik,

Hitzik alhabari etzon erraiten.

Non da beraz, deio honek galthatzen,

Senhar gazte eta hona

Zuk eni hitzemana?

 

NEKEZALEA ETA SUGHEA.

41

Badio Esopek,

Nekezalebatek

Bere sorhoan,

Negu demboran,

Ibilten zelarik,

Sughe bat zurela ediren

Elhur gainen

Hedaturik.

Kharuntaturik, harriturik,

Hil hilik, bai ere ezinturik,

Oren laurden baten

Bizirik etzuen.

Ghizon horrek du eraikiten,

Bere etcherat eramaiten.

Jakin etzuen, ez,

Zer zukien

Sari ukhenen.

Sut ondoan ezartez,

Onghi beroturik

Alderdi batetik,

Bai eta bestetik,

Sughea du pitzerazten.

Beroa duelarik senditzen

Hil hotz sughek

Buria du alchatzen;

Haren huiztuak

Etchea bethatzen.

Sughea khechuturik,

Inguru bat eghinik,

Bere honkieghiliari

Bizia eman dionari

Beghitartiala jauzi

Zaiko bai nahi.

Debru eskergabia,

Hori da bai ene saria?

Nekezaleak du erraiten,

Igurikak, haut nik hilen.

Bere khechian,

Ordu berian,

Aizkora harturik,

Hartaz sughea jorik,

Bi colpuz hirur sughe ditu eghiten.

Buria, khorpitza eta buztana

Jauziz, lothu nahiz elgargana,

Berehala dirade hasten;

Bainan eztira ez josten.

Hon da honghile izatia;

Norenzat? hor da hor puntia.

Bethi danik eskergabiak

Izan tu urhenze tcharrak.

 

IHIZIAK IZURRIAZ ERI.

42

Min tzar bat, izigarria,

Zeru-khechuk igorria,

Lurreko gaiztokerien zehatzeko,

Izurria (bere izenaz deitzeko)

Aberaxzale Iferniaren,

Ihizier gherla ari zen eghiten.

Hilzen etziren ez guziak;

Bainan oro ziren honkitiak

Bat etzen agheririk

Bizi nahi zuenik;

Etzen ez, jaki honik

Haiek gutiziaturik.

Oxoak, hacheriak etziren

Janhari beha nihon egoiten;

Urzo-aphalak hegaletan

Elgar ganik hurrun zoatzan.

Adio amodioak

Eta boztarioak.

Lehoak konseilua bildurik

Erran zeion: egun uste dut nik,

Adichkide maitiak,

Min hau honat zeruak

Utzi duela jitera

Gure oghenen ikhuztera.

Gaichtoena gutan denik hil dadila

Zeruaren emarazteko behala.

Heldu bada gu guziak

Ordin ghirate sendotiak.

Zaharrek diote, izurri demboran,

Besterenzat norbait hil dela batzutan.

Ezkitiren gu beraz engana,

Soghin dezagun bihotzin barna.

Gossiaren nik ja hilzeko

Chikiro hanitz dizit erho.

Eni zer oghen eghin zeiten!

Oghenik batere.

Zembait alditan ere

Arzain araghi ari izan niz jaten.

Behar bada arren

Besterenzat ni niz hilen.

Bena, nik uste dut, behala

Bakoitchak behar lukiela

Bere bihotza ikhertu,

Nik eghin dudan bezala.

Bakoitchak nahi izan behar du

Chuchenki hil dadila

Oghenxuenik nor dena.

—Jauna, dio hacheriak,

Erreghe honeghi zira;

Zure erreligioniak

Eghiten zitu chuchen sobera.

Zer! ahari jatea,

Gente gaichto eta astotik,

Oghen handia deia?

Ez, ez, eghin zinuzten, jauna

Ohorerik handiena

Haien karraskatzian

Zure hortzen artian.

Arzaiñak aldiz, ahal diot erran,

Gaizki handienak merechi zutian,

Zeren beitzen gente hoietarik

Ihizietan botere duenetarik.

Hola zen hacheria minzatu.

Lauzenkariek zuten laidatu.

Loxak etzutien utzi hartzaren,

Tigroaren eta ghehienen

Oghen handien ikhertzera.

Bakoitcharen erranera,

Aharrari guziak,

Baita ere tchakurrak

Ziren saintuñoak.

Astoa jin zen bere thornian

Eta erran zian:

Orhoit niz aphez-sorho batetik

Urhaxez urhax nindoelarik,

Gossiak, belhar freskak,

Eta arauz debru arimak

Nahierazirik,

Sorho hartako belharetik

Mihitaño bat muztu nuela nik.

Enuen dretchorik hortako,

Eghiaren hemen erraiteko.

Hitz hoietan guziak astoari

Oghen emaiten dirade ari.

Oxoak elhestan ikhassirik

Animale madarikatutik,

Ilhe menx, hasteridun hortarik

Min guziak ziretzela jiten,

Hasten da erraiten;

Eta gheroz hilari

Behar zutela igori.

Astoaren oghenñiak

Merechitu zituen urkabiak.

Oi, besteren

Belhararen

Jatea, zer gaizki handia!

Hilziak berak gaichtokeria

Ziokan phaka doidoia.

Astoari onghi

Zioten erakutxi.

Azkhar edo flaku hizaten bezala

Jakinzak, adichkidia,

Hau duk gure izatia,

Khortian churi edo beltz eghinen hutela.

 

ARATHOIN MUNDIA UTZI DUENA.

43

Goichtiarrek bere kondu zaharretan

Diote arathoin bat, hemenko lanetan

Akhiturik,

Olanda gazna batetan

Sarturik,

Hurruntu zela lurko heroxetarik.

Barnaichka zen karbea

Inguru guzian hedatua.

Gure ermita berriak

Han zituen janhariak.

Eghin zuen azkenian

Hainbeste, zankoez

Eta hortzez,

Zoin, egun gutiren barnian,

Han ukan beitzutian

Bizia

Eta atherbia.

Zer behar da ghehiago?

Lodi zen

Eta ghizen,

Zerentako

Gainkoak bere honak beititu igorten

Diener Jeinkotiartzen.

Egun batez Jeinkotiararen etchera

Arathoin-populu mezu eghiliak,

Amoinatto baten galthatzera,

Jin ziren. Ziradiren joailiak

Arrotz-lurretara

Sokorri tcherkara,

Gathu armadatik beghiratzeko.

Arathoin hiriko

Atheak

Ziren zerratuak.

Bidian jarri ziren

Bolsak hutsik,

Zeren herria beitzen

Hanitz praubeturik.

Guti zuten galdeghiten;

Lau edo bortz egunen barnen

Segur zielakoz sokorriak

Ziatiela juntatiak.

—Ene adichkidiak, deiote ermitak,

Lurreko gauzetan eztitut nik lanak.

Zertan mundiaz ahatzerik den gaichoak

Sokorri ahal zestakete?

Zer eghin ahal dezake,

Othoitze baizik Jeinkoari

Eman dezeizien sokorri?

Uste dut haren gogo-minak

Sendoturen tiela ziren gaitzak.

Hitz hoiek erranik,

Bere athea hersirik,

Saindu berria barnat joan zen.

Zure iduriala nortaz niz minzatzen,

Arathoin bekaiztiaz baniz aiphatzen?

—Aphezaz?

—Ez, bena bai kapuchiaz;

Sinhexi nahi dut aphezak

Emaile direla guziak.

 

ILHAINXA ETA ERRESIÑOLA.

44

Ilhainxak,

Ohoin handiak,

Loxeria bazterretan iauririk,

Herriko haurñoer oïhu eghinerazirik,

Bere aztaparrez atzaman zuen

Erresiñol bat,

Udariko tchoria.

Hau biziaren galthatzen

Zaio gaichoa hasten,

Zerenzat

Ezpeita janharia

Ihizi soiñu eghilia.

—Othoi, enzun zazu zuk nere kantia:

Terearen erranen deizut nik istoria,

Haren ere bai jaloskeria.

—Zer, Terea? ilhainxen janharia deia?

—Ez, erreghe zuzun;

Haren su garraz errerik

Behin izan nunduzun.

Nik

Kantaturen deizut kantore ederrena

Eghinen beiteizu plazer handiena;

Ene kantiak guzier

Eghiten dizu plazer eder.

—Zer, barur denari hire botz eigerraz

Minzatzen hiza bai zinzinzki?

Galthatzen deio ilhainxak borthizki.

—Erregher minzo nuzu, eghiazki.

—Erreghez izaten bahiz atzamanik,

Kanta itzok, kanta hire istoriak,

Erri eghinen dik jaun ilhainxak.

Eztik beharririk

Sabel gossiak.

 

ZIA ETA KHUIA.

45

Jeinkoaren eghinak

Onghi dirade sorthiak.

Ibili gabe lur biribilian

Lasterka eghia honen bilhan,

Proba edireiten dut khuian.

Hiritar batek ikhussirik

Khuia hori zoin zen handia.

Hanitz zuelarik zanko mehia

Erran zuen: zer kaskotik

Igaran zaio, zer guzi eghiliari?

Eghiazki, khuia honen

Gaizki eghin dik ezartez hemen.

Nik, ene fedia,

Ezarri nikia

Tchilinchau haritz hoien

Adar batetarik.

Bai, holachet onxa zukia ezarririk;

Chuchenki beita erraiten:

Nolako arbolia

Halako fruitia.

Garo, zer damua

Hire ez izatez deithua

Gure aphezak alchatzen duenaren

Konseilluara;

Ordian gauza guziak

Zitukia eghinak

Hobekiago.

Ene tchinkerra beno handiago

Ezten zi hau

Zertako tchilinchau

Eztu ezarri toki hontan?

Enganio handitan

Izan duk Jaun Gainkoa;

Soghin ghehiago

Eta garoari iduriago

Ziok handi dela enganioa.

Gogo horrek gure ghizonari

Emaiten zerolarik zer ari,

Eztiote loik eghin ghizonek

Nik bezain izpiritu dutenek,

Du erraiten.

Behala da joaiten

Haritz pe batera

Loghitera.

Zi bat gaineti da erorten;

Loghiliaren sudurra joiten.

Garok iratzaririk,

Eskua ahorpeghira eramanik,

Bidarreko bizarretik

Zia du idokiten.

Sudur zapatiak

Kambirazi zeitzon hitzak.

A! a! erraiten du,

Ene sudurrak odol ichortzen du!!

Zer lizate beraz

Zi hau, benturaz,

Izan baliz khuia

Zuhain hortarik eroria?

Gainkoak eztik nahi izan,

Arrazoin handi beitzian;

Badakiat oraï zeren.

Gainkoa gauza guzietan

Zuelarik laidatzen,

Garo etcherat joan zen.

 

TCHIMINOA ETA GATHUA.

46

Beiñat eta Raton, bata tchimino

Bestia gathu, ber jaurheghiko

Ekoiliarak, ber nausiaren

Ihiziak ziren;

Bai ere gaizki eghilen

Handienak.

Etchean baziren gauzak

Gastatiak,

Aizoer etzaitien eman oghena,

Beiñat beitzen ohoinen hobena;

Ratonek aldiz bere aldetik

Etzion eghin sagu amexik,

Gaznari zelakoz amexez.

Egun batez

Su-chokoan, gure ohoinek haux pian

Erratzen dituzte gazteinak ikhusten.

Haien ebaxtian

Lan hon bat zuten eghinen.

Ikhusten beitzuten probetchu doblia:

Bere hona eta besteren damia.

Beiñatek Ratoni dio: behar duk hik,

Anaie, eghin oraï lan eder bat;

Gazteina hoiek jalk itzak sutik.

Jeinkoak jinerazi banundu lurrerat

Haux-petik

Gazteina idokizale, gazteiner

Eman niok joku eder.

Behala ordian Ratonek eskuez

Poilliki ighiturik su-hauxa,

Bere erhien millikatzez,

Ebaxten du, bat, bi, hirur gazteina.

Beiñatek ditu guziak iresten.

Neskato bat da barnerat jiten:

Adio ene jaunak.

Ratonen gogoak

Ez umen ziren botzak.

Hola hola hanitz alditan,

Tchipienak besterenzat lanetan

Ari ghira.

Probechiak noren dira?

Handienen,

Ez tchipienen.

 

ZAPATAINA ETA DIRUDUNA.

47

Zapatain bat goizetik araxera

Kantarrapikotxez ari zen.

Haren ikhustez

Eta enzutez

Handi zen plazera,

Botza beitziren erabilten

Ederki goiti behera.

Zuhurrak baino irusago zen.

Haren aizoak, diruz josiak

Kantu, ez loik etzuen eghiten,

Dirudun ghizon bat beitzen.

Behin ere arghi hastiak

Lo bazeion igorten,

Zapatainaren kantiak

Zuen iratzarerazten.

Gure dirudunak zuen galthatzen

Zeren merkatian loa etzen salzen,

Edaria eta janharia bezalak.

Kantazalia bere jaureghiala

Du jinerazten

Eta galthatzen:

Errazu, ori,

Jaun Gregori,

Urthean zembat duzu irabazten?

—Urthean! dio zapatainak,

Nik eztit hola kontatzen

Ez eguna egun gainen ezarten;

Aski dit, ene fedia,

Urthe buriaren atzamaitia:

Egun bakoitchak ditazut emaiten

Bere oghia.

—Erradazu beraz,

Zer duzun egunaz

Irabazten?

—Behin ghehichago,

Ghero gutichago.

Min handia, jauna, min handia

(Hori ezpaliz gure irabazia

Lukezu ederki sorthia)

Min handia bai, urthe egunak

Zeren diren laurdenkatiak.

Phestek ghitizie lehertzen

Batek bester oghen dizie eghiten;

Eta bethi gure aphezak

Saindu berri zembaitez

Kargatzen tizu goiz mezak.

Dirudunak erri eghitez

Zapatainaren hitz hoiez

Erraiten do: nahi zitut egun

Aberatx eghin. Ehun

Lus hoiek hart zatzu,

Behar orduko beghira zatzu.

Zapatainak uste uken zien

Lurrak ehun urthez eman zien

Diru guzia zuela ikhusten.

Bere etcherat da joaiten.

Ezkaratz pian ditu gordatzen

Dirua eta boztarioak.

Adio kantiak:

Guri phena emailiaren

Irabaztian

Botza galdu ziren;

Etchetik loa zeion joan,

Etcheliar jin zeitzon phenak,

Aiherrak eta loxeriak.

Diru beghiratzen cgunaz

Ari zen, eta gauaz

Herotxik gathuek bazuten eghiten,

Dirua zeioten ebasten.

Ghizon gaichoak azkenian

Iratzartzen etzenaren etchera

Joan behar uken zian

Erraitera:

Emadatzu ene kantuak eta loak,

Eta hart zatzu zure lusak.

 

 

GHIZON ZAHARRA ETA HIRUR MUTHIL GAZTIAK.

48

Ghizon zahar bat lantatzen,

Lautan-hogoi urthetan ari zen.

—Onxa orano etche eghitia;

Baina adin hortan lantatzia

Zer erzokeria handia!

Zioten hirur muthil gaztek,

Haren aizo lehenek.

Jeinkoa! zer lan hortarik

Izanen duzu probetchurik?

Aitassoak beno

Zaharrago

Behar-zunuke izan.

Zeren (behar-dugu erran)

Beraz zure bizia

Gherozko lanez da kargatia?

Etzitela orhoit arren

Leheneko lanez baizik;

Utzatzu (onghi duzu eghinen)

Esparancha luziak

Eta gogo handiak:

Hoiek dituzu guriak.

—Eztira ere zienak,

Eraiten de ghizon chaharrak,

Gauza berant jinak

Llaburdu bizia;

Zerentako hilzia

Ziren egunez,

Bai eta ere enez,

Bardin beita tchostatzen.

Ziren orena eta enia

Ber thokian dirade egoiten.

Zoin gutarik zeru-arghiez

Azkenik da gozaturen?

Ehor mement batez

Segur deia izaten?

Ene haurren semeñoek

Zor ditazkete itzal hoiek:

Eztuzieia ghizon zuhurra

Besteren

Plazeren

Utzi nahi lan ghitera?

Lan honek plazer deit egun eghiten.

Bihar, zembait aldiz, ni niz gozaturen

Ene lanaz, eta ahal diot arguia

Hanitz aldiz ikhus ziren

Hil-herri zilo gainen.

Zaharrak erran zien eghia:

Hirur muthil hoietarik bata

Itho zen zoelarik Ameriketa;

Bestiak gherlan, aitzindaria

Izan nahiz, galdu zien bizia;

Hirur gharena erori zen

Zahain batetarik

Empheltatzen ari zelarik.

Zaharrak nigarrez izkiribatu zuen,

Haien kurutze gainean,

Nik hemen dudana erran.

 

ERZO BAT ETA ZUHUR BAT.

49

Erzo batek harrikalduka

Lasterkatzen zuen zuhur bat.

Honek itzulirik ghibelerat

Erran zeion: adichkidia,

Gauza eder duk eghiten;

Harzak lus hau; ghehiagoren

Irabazteko aski behiz akitzen.

Phena guziek irabazia

Umen die merechitia.

Igaraiten den ghizon hori so eghik;

Phakatzeko dirua badik.

Igor itzok hire dohainak,

Segur ditukek phakatiak.

Irabaziaz killikaturik,

Beste jaunari gure erhoa

Ber ghizan eghitera badoa.

Diruz etzen aldi hontan

Hura phakatia izan.

Muthil batek bertan jinik,

Gure ghizona atzamanik,

Onghi du azkamatzen,

Baita ere zaflatzen.

Erreghen ondoan holako erzoak

Badira, zure kostuz erri

Eghinerazle nausiari.

Hen ichilerazteko mathelak

Diretzia hauxiren?

Aski azkar menturaz

Etzinate izanen;

Igor itzatzu beraz

Mendeka ahal daitienari.

 

BI ADICHKIDIAK.

50

Bi adichkide Monomotapan

Bizi ziren;

Bataren gauza orotan

Bestia ere nausi zen.

Herri hartako adichkidiak

Balio, umen tu, gurekoak.

Gau batez bakoitcha lo zelarik,

Ilhum piaz probetchatzia gatik,

Adichkide bata ohetik jauzirik,

Lasterrez lagunaren etchera

Badoa, muthilen jaikiraztera.

Loak etche hartako atheak

Berekatu zituen.

Oheko adichkidia espantaturik,

Bere bolsa harturik,

Bertan da armatzen

Eta laguna ganat jinik

Derio erraiten:

Etzira hambat ibilten

Lo dutenian gendek eghiten;

Eta uste dizit ghizon zirela,

Hobeki igaraiteko loko dembora.

Jokian galdu zinukia

Zure diru guzia?

Ori ene bolsa.

Aharra zembait izan baduzu,

Onxa;

Hotx, ezpatarekin nuzu.

Ezta, derio adichkidiak

Gauza hoietarik bata ez bestia;

Hortako ori ene eskerrak.

Bena lo ninzalarik

Iduritu zitzaizt pichka bat tristia.

Eghia zela uste ukenik

Lasterrez honat jin nuzu;

Madarikatu amex batek

Ekarri nizu.

Adichkide hetarik zoinek

Hobeki zuen maithatzen?

Irakurzalia, zer zaik iduritzen?

Gauzak balio dik jakitia.

Eghiazko adichkidia

Ala gauza eztia!

Zure beharren ikhertzera

Badoa zure bihotz erdira;

Etzitu zu uzten

Beharraren erraitera.

Amexak, ez deusak dizu loxerazten,

Adichkidia han denian zerbaiten.

 

 

CHOIX DE FABLES

DE

LA FONTAINE,

TRADUITES EN VERS BASQUES,

PAR

J.-B. ARCHU,

Instituteur.

LA RÉOLE,

Imprimerie de Pasquier, p. du Turon.

1848.

 

 

Epitre Dédicatoire.

 

A MONSIEUR

L'ABBÉ DASSANCE,

VICAIRE-GÉNÉRAL DE MONTPELLIER

Et Chanoine honoraire de Paris

 

 

Monsieur L'Abbé,

L'amour que vous professez pour les lettres, et notamment pour tout ce qui est écrit en langue basque, m'engage à vous dédier la traduction, en idiome euskarien, d'un choix de fables de l'un des plus beaux génies de la France.

Le naturel, la simplicité, les graces et l'originalité animent les tableaux de La Fontaine. Si je ne les ai pas défigurés en les copiant, j'espère qu'ils pourront vous plaire.

Votre suffrage, Monsieur l'Abbé, me garantira l'approbation de nos compatriotes, et celle des philologues curieux de scruter les secrets d'un idiome digne, par son antiquité et par sa conservation mystérieuse, de l'attention des savants.

Je suis avec respect,

Monsieur l'Abbé,

Votre très humble et très

obéissant serviteur.

J.-B. ARCHU.

 

 

 

USKAL HERRIARI.

 

Igorten dautzut, herri maitia,

Ghezurtto batzu, hau da eghia,

Zure haurren tchostatzeko,

Menturaz hen skolatzeko.

Tchostatzia,

Skolatzia

Hanitz alditan

Ber thokietan

Egoten dia.

 

 

 

 

 

 

Bertsio informatiko honen egilea: Ricardo Gomez Lopez; E.H.U.

Atzera