BERTSO BIZKAITARRAK

(1688)

 

 

 

 

1.

Altiuezea zeugaiti,

zenbat calte munduari! 

Besa berac nola jacan

leen da guero etorri;

ytaun bequio espabere

egun Guipuzcoari,

esango dau zerren baqui.

 

2.

Zeruti gaitean assi,

Luzbelegan zan ecussi,

azartu zan essatera

«yzango naç goiti». 

Barriz Guipuzcoari

enzun deusagu sarri

gareala beiti.

 

3.

Aitac nola Ycarori

Aranburu onei

conseju ei eusten emon

«es ygon altuegui». 

Obedecidu ezagaiti

alango gurasoari,

agaiti dira jaussi.

 

4.

Contu onetan pensacen nago

dala culpante Marruco

caue de pala etorri jat

versoan azartuteco;

nola baqui Marrucoc jaiten

soñua chito dulcero,

zenduzan echizaduco.

 

5.

Imposible da bestela

ain laster mosquetera,

noisbait Moretec dinoan legues

egon zara azera.

Cec ecarri çaitu orain

decretoa eguitera,

bay Vizcaya yltera?

 

6.         

Gauza au ne[u]re yrichian

fundaetan da inbidian

zerren garean ezagunac

gu erreinu gustian

preuilegiaduac gara

Gastela zar da barrian,

ez Guipuzcoaco errian.

 

7.         

Valladilico salea

Guipuzcoar[ra]i berea

chinchurrac sarri gorde deuste

honrrea eta vizicea

ezaguzen espadaue

alango mesedea

asse vay vanidadea.

 

8.         

Ydiacaizco semea,

Ynsaustico ja[u]bea,

zeure pausoac estitues

estimadu sobrea:

insaurrac dacusela

tratamentu deunguea

emon oy dau frutea.

 

9.

Orra gure pagua

gal di[di]la mairua

Cain nolan quendutera

dator guri burua

yzango esta ne[u]re ustean

ain golpe segurua

espada amenazua.

 

10.

Uste al dosu Viscayan

ain gente biguna dala

nola zeuen alardeen

vildurrac dagoezala;

con todo mosugorac dira

guiçonac emen bere,

espadosu bere uste.

 

11.

Siquiera D[oln Lope,

zuec espadaquizu bere,

disparactan daquiana da

arcabuz ta mosquete;

besteoc ezer estaquigula

Guipuzcoan ei dinoe,

zuenzat ori bere obe.

 

12.

Jaunaren prouidencia,

nola bada andia,

cabu faltas esta ychico

Viscayco erria;

artuteco capaz gara

gu onen industria,

guei[a]go ez Prouincia.

 

13.

Ez eban nay çeruac

gura euquean pobluac

zuecaz campañara urten

da prouadu escuac;

gure buruan ausiteco

ecarri ei zenduz goruac,

alan dino foruac.

 

14.

Goruac zuec obeto

beste armaric baino,

goruac beti yzango dira

balaac ta gezi uaño. 

Ercules baño obe dogu

geure parteti Bulcano

goruetan a badago.

 

15.

Onetaraco mea

da gauza importantea,

agaz baicin ezin ley

goru[u]aco armea. 

Estimaduaz ez admiradu

gueure alango prendea,

bedeinca erri geurea!

 

19.          

Zuen coronel Ysassi

ei da soldadu andi,

con todo eztau oraindio

Bilbaon oñic ifini. 

Obe dau egoitea

bere erri aldeti

egun, biar didin vizi.

 

20.          

Ventaja romanoay

deroesu Ysassi,

guztiac bildur jatezanac

bildur jacuzan guri. 

Gauza andi bat lograzea

intentazen dauena

conta dila azañea.

 

21.          

Tolosa aldeco mendia,

zeure aguin orria,

enzutea dot izan zala

guiza eralla andia;

romanoac logradu eban

intentoaren erdia,

beretutea Prouincia.

 

19.          

Viscayari esquerra

ygaro ezan aurrera,

ocasinoe gustietan

yzan da suen broqueta,

aurreronoçean bearco dozu

Viscayaren defensa,

ezpa juan Errochela.

 

20.          

«Poloniaco erregue»

guizon oney dereste

nola sucedidu yaquez

Turcoagaz ainbeste. 

Bere moduan Vizcaya

bigunago esta bapere,

espa ecusico daue.

 

21.

Betor ara Arrataue,

ei da chito valiente;

guztiac ez arren baçuc

bira agaz ombre a ombre.

Milla guizon guichi badira

pigmeoac baguina bere

Bilbaon. Ala[n] ey dinoe.

 

22.

Apasto badau babea

Arabac mortandadea

zuen alde eguin day

dozun anae maitea

beretuteco usteagaz;

armac ta diuis[e]a

aruola-ese parea.

 

23.

Orduña aldeco acha

bego yregui baga,

zuoc ere bazaozque or

gure mearic baga;

Arabac ecarrico dau

Guipuzcoa onestera,

lagun esteyo guerrara.

 

24.       

Ze dasadan bestela

araco Beltran: «Cortera,

-zuc esan ei senduen-

Vizcayagaz pleit[e]a»

podoreac artu eta

juaterren cortera. 

Ce ebilgura errena!

 

25.       

Francesac Ondarriuia

beti oy dauca cuticia. 

A! Aztu yaçu, Guipuzcoa,

Domingo de Eguia;

goruncean bidaldu yaçun

soldadusco elia,

cabu Echaburu andia.

 

26.       

Orduan ere Araua

Moretec dinoan nola

etorteco ezan yzan

francesaren vistara;

joango gara norabuena

zuenzat garitara

baya es armadara.

 

27.       

Orain badozu mea,

Oropesari mesedea. 

Emon deusu sinistea,

-Andicanoren berbea-

francesaii ze zatoçan

yditera atea.

Oy ze marauilea!

 

28.       

O çe estratajamea

eroateco mea! 

Gaizqui permitido yzan da

es bazuc desterretea

eta Orana lanza banagaz

laurac bidaldutea;

ezan gaiztoa lauea!

 

29.       

Vizcayagaz Motricu,

noc euquean sinistu

frances oncia euqueala

belaetaric billostu! 

Marquinaco erreguearen

leen diite beartu

ce ez ango tratuaren gu.

 

30.       

Calebarrengo jaubea,

baita estudiantea,

nun daucazu Durangoren

goarnici[n]o escarguea,

Padre Pedro Geronimoren

barraco chocolatea?

oy ze jentilonbrea!

 

31.       

Cec[e]ilgo erurra

ezan eldu Ermura. 

Eguno inoc enzun estau

onelango frescurea. 

Guztiz oba leuque Heibarrec

burdiña sein da erurra,

baita capa euna negura.

 

32.       

Al fin placentinoa,

Lequeitioco astoa,

zegaiti deusazu eguin

ain pasaje gueistoa? 

Ez eroan ac gañean

Balan profeta falsua

espa lebaz frescoa.

 

33.       

Ez da ona Bergara,

su obea ezara

geure errico guizonay

ydeteco oyala;

agaiti derichu zuri

«ceiñatu ta aygara»

ezpa ychi bay azala.

 

34.       

Acauadu yat musea,

ze dasadan sobrea,

goruncecoa ychiteco

ya da denporea:

anae ta ausoari

galdutea lustrea

ezta gure honrrea.

 

35.       

San Ignacio geurea

eguizu arren baquea

dozun esquero an da emen

zeure zenipartea;

ez beguiratu eguiteaz

guisonac usseguitea

bada ezaguzea

 

36.       

Badaqui[gu] garbatu

bitartecozat zeu artu,

ce esta Guipuzcoa

guganic conseguidu;

aec nola gu [ue]re gara

zugana interesadu,

agaiti patroi nombradu.

 

37.       

Ezin daizu ucatu

nolan ascoc aduertidu

zaytuzan eguin bear yacala

Viscayari erregu

santua bere eztaquidizu

Orregaz baliadu, baya su obstinado.

 

38.

Paraliticoaren quejea

guizonic es edutea,

nor baliau daucazula

zeuen terquedadea;

urte ascotan zeuec dozu

osasunaren faltea,

Jaunac disula euiltea.

 

 

 

Iturria: J.A. Lakarra, “Bertso bizkaitarrak (1688)”, 116-123 or.

 

Atzera