MONGONGO DASSANÇA

Laborarien abissua

1692

 

 

A Monsieur GAZTANBIDE Medicuari Dedicacionea

Jauna, entreprenitu dut obra chume bat ezcoaraz imprimatcera, Laborarien fagoretan; era nola azco critica mende huntan baita, ezdut dudatcen ezden cenbait içanen cerbait erraiteco dutenic obra chume hunen gainean.  Bainan, jauna, heyen bistara eman baino lehen, heldu nitçaçu har deçaçun hanbat pena, Laborarien amorea gatic, obra hunen examinatceco, eta baldin iduritcen baçaitçu mereci duella imprima dadin, çure approbacionea emaiteaz, ecen badaquite Lapurdin eta berce ingurutaco ezcualdun gucietan, gure frogac ederrac direla causa ossoqui sinhexia çarela, eta egonen naiz hala çure sendimenduaren beguira erraiten dudala bethiere naicela,

 

MONGONGO DASSANÇA chimista.

 

 

 

 

Approbacionea

 

 

Ikhussi eta iracurri dut amplequi Monjongo Dassança chimistac ezcuaraz eguin duen liburua eta hala desiratceco liteke lehen bait lehen imprimaraz deçan, laborariac balia daitecentçat hango erremedio miragarriez; ecen hain justuqui traditua da Maison Justiaco eta berce asco auctor handiren sendimendua, iduritcen baitçait obligatua naicela ene approbacionearen emaiterat, hala nola emaiten baitut Donibane ciburun, oxaillaren 14 eta 1692.

 

GASTANBIDE docteur, Maison Justiaco.

 

 

 

 

Laborarien abissua

 

 

Badu cenbait ere dembora laborariac Laphurdico pharte gucietaric aditu ditudala erremarcatcen Idietan, eta behietan, eta ardietan, arribatcen çaizcoten mortalitatez, non uste baidute issurritea beçalaco eritarçuna hequien assindetan hedatua dela.  Aktarrec sendituric accident horren berria, beldurrez façoin berian yeien aberiac guertha daitecen, othoisten naute adisquide batçuec cembait fagore eritarçun horren contra eguiteaz, eta hala resolitu dut hayen satifacionea gatic obra chume baten eguitera, ceinetan eracutxico baiteret Idien, eta behien, eta ardien eritarçun principalen eçagutça, eta heyer comeni çaizcoten erremedio miragarriac.  Orduyan segura çaiteste ez direla hemen gauçac nic pensatuac bainan bai ikhiac lehenagoco auctor handi eta oraico moderno famatuyetaric.  Eta nola hanitx norc bere nacionentçat trabaillatu baidire alemaniacoac alemanez, espainiacoac espaignolez, hala nola francian eguin baitute Maison rusticaz franssesen, eta gu franciacoac içan arren ezcualdun guciec ez daquigu erdaraz eta particularqui laborariec comprenitceco berehala liburu miragarry hartan diren misterioac, hargatic entreprenitu dut obra chume hau ezcoaraz emaiterat bat bederac yaquin deçatentçat cein erreitx den ezcoaraz comprenitcea lehenagoco eta oraico auctorren sendimenduac.

 

Hartaracotx bada erranen daroçuet Idiac eta berce aciendac guicen beçain ungui hanitx eritarçunetarat suyetatcen direla eta nola lucieguy bailitaque gucien causaren erraitea, contentatuco naiz choilqui principalenen eracustiaz.  Handic harat Jaquinsun içanen çarete berce gaineracotan, cer eguin beharco duçun seguidan clarqui aguerico den guissa.  Orai bada mintçatcecotx gauça principal horietaz, erranen darotçut ez dela mundu huntan aireric edo haxic harto gabe bicitcen, eta nola aire honac eta garbiac ossasuna conserbatcen baidu, hala gaiztoac ere cassarasten tu eritarçun eta heriotce dorpheac, ez solamente guiçonen baithan, bainan oraino munduco alimale gucietan, eta nola Idiac munduco nombrecoac baitire bai eta ezbada sentitu behar dute aire onac eguiten dioten ontassuna.

 

1. Unhaduraz printaderetan. Ceren ecen denbora hartan odol sobranioa hobequi errequeitcen baitira eta hala odola atheratu ondoan cenbait passaia eraguinen dioçue ungui eztaliric errefria ez dadin.....

 

2. Idiaren edo behiaren sabelminen khentceco erremedioa.  Colica beçala heldu da eritarçun hura eta hala colicarentçat on diren erremedioac balia daitezque sabel minetan bai eta haber brigas eta orbietan: finaz ere arnuarequin edatera emaiten diotela eta guero biharamunean odola atheraco dioçue mihi azpitic edo sudurretaric edo ezperen edan aracico dioçue erremedio huntaric.  Hartaracotx harçaçue arruta, eta camamilla, ahur bana, eta hec unguy iraquituric pinta erdibat arnotan, guero iraci duçuenean emoçue bi colpez Idiari edo behiari edatera; berce batçuec baliatcen dire erremedio huntaz ceina eguiten baita laur untxa turmentina gatx gutibatequin pillotac Idiari irex araztia, hurtuco tuçue arno beroan eta guero edan araz adar batez denbora hartan Idiac beroqui egon behar du barruqui bero batean...

 

3. Idia charmadurez inquetatua denean cer eguin behar den.  Idia edo behia, charmatua denean eçagutuco duçue Idiaren trublecia handia eta guciz bere accioneac eguin nahi tubenean non orduan laburzqui largatcen eta mehatcen baita heticatua balitx beçala.  Hargatic du necessario prunqui erremedioac eguitea; hartaracotx eçagutu duçuenean Idia charmatua dela, emoçue lehen bait lehen hur huntaric sudurretan ceina eguinen bai duçue ahur bat erramu bihi, eta ahur bat geniebra bihi, era untça bat sofre eta guero trempa hur ephelean hogoi eta laur orenez; iraci duçuenian balia çaitezte hortaz, goicetan eta arraxaldetan, sudurretan barna emaiteco hori, eguin beçain sarri; preparatuco dioçue erremedio miragarry hortaz ceinac khenduco baititu charmac eta oçatura guciac.  Hartaracotx har çaçue laur nerprun bihi eta berce laur untça constantinopolitana, untxa bat gatx larri; hec ungui cheatuturic iraquitu behar dute pinterdibat huretan eta guero hur hura eman Idiari edatera adar cilhatu batez; baldin eta lehen colpetic ez bada Idia erremediatcen, emanen dioçue cenbait aldiz erremedio hartaric eta hala iccussico duçue effetu miragarria ez solamente Idien gainian charmen contra eracusten duen effetua, bainan oraino erranen daroçuet constantinopolitano horrec bertute handiac dituella, Peccacius, arabiaco auctor famatu haren erranez; ecen hain espressuqui seguratcen guitu erraiten darocunean khentcen tuella eta debecatcen charma suerte guciac, nahiz allimaletan, nahiz presunetan, lur eta etchetan eguiten diren guciac.  Hartaracotx dio asqui dela erran dugun constantinopolitana hori bere lurretan edo etchetan iduquitcia; beraz balia çaiteste erremedio miragarry hortaz.

 

4. Idiaren uchada eta sabeltassuna cer façoinez sendatu behar diren.  Idiac uchad edo sabeltassuna duenian, ezagutuco duçue haren issurietan ceren ez cen clar asqui.  Agueri dire bat eta bercia eçagutceco.  Eta hala iccusten duçunean sabeltassuna duella, eztioçue dembora hartan yatera eman behar ez edatera bizpahirur egunez, choilqui cenbait mahax osto lipita edo ezperen mahax ostoac arnuan trempaturic; haritx calitchac eta mirra gutibat trempatua har araci dioçue Idiari edo behiari, eta guero hirur egunen buruan presenta diçoçue cenbait belhar fresco nahiz planturic edo çamari bustana deitcen den belharra eta guardia ondotic ere emaitetic; edatera emaiten çayonean ere, bere hura erramu ostuequin iraquituric eman beharco dioçue.  Cer ere erremedio eman baitut sabeltasunarentçat baliatuco, çarete uchadarentçat, ceren ezen biac bat beçala eguiten baitire

 

5. Idiac edo behiac erorteco mina duenian cer eguin behar den.  Idiac erorteco mina duenian eçagutuco dioçue Idia colpez erori denean eta guero ahua macurturic goitica eta çarrapoa ahotic dariola eta çango bat bihurcen beçala çaizcola eta finean bizpahirur orenen buruan deusic ez balu beçala altchatcen denean.  Hartaco eritarçuna duten Idiac ordinariozqui attaquatuac dire bi hilabetetaric bi hilabetetara.  Eritarçun horren sendatceco, Idiari har araci behar dioçue, laur den bat arnotan, astoaren çangoco azazcala, eta Idi copetaco heçurra, untça bana, linaturic eta unguy chehaturic eta guero continua hogoi egunez goiz guciez emaiten dioçuela adar batetaric.  Berce batçuec hanitx baliatcen dira erran dugun constantinopolitana miragarri hortaz.  Hartaracotx asqui duçue arnuan edo hurean iraquituric hur hartaric Idiari edo behiari goicetan eta arraxetan emaitia.

 

6. Idiaren edo behiaren gatharra nola sendatu beharden.  Gattarraren erremedioric lasterrena da mihiaren azpitic odola atheratcia; eta guero porrua, arruta, capiua, salboina, morsus, diabolus, elgarrequin hurian hiraquituric, iraci eta hur hartaric Idiari edo behiari edatera emaitia, eta fincan padera batean arno liga ogui mamiz eta hauxarequin abia eguinic hartaz lephoa lotcea non bide hortaz lazter khenduco baitioçue gattarra...

 

7. Idiac odolez picha eguiten duenean cer eguin behar den.  Heldu çayo communsqui accident hori hanitx berotua eta borthisqui malfonditua denian eta guciz udan cenbait belhar gaisto ihitcez bustia yan ondoan; gaitx horren erremediatceco ez du deus ere Idiac edan behar, choilqui edari huntaric baicen: hartaracotx har eçaçue hirur untxa artho irin, eta untça bat triaga, guero hec iraquituric pinterdibat arnotan eta finean yuntatcen dioçue saffran gutti bat; edari hartaric emoçue edatera Idiari goicetan eta arraxetan plantain hura olioarequin.

 

8. Idia ecin picharic eguinez dagonian cer eguin behar den.  Idia penaz dagonean ecin picharic eguinez atheraco dioçue odol gutti bat bichicaco çainetaric, eta guero hirur goicez emanen edatera estia eta olioa arno churian nahassiric.

 

9. Idiac harria duenean cer eguin behar den.  Noiz ere baitaquiçue segurqui Idiac harria duela bichican edo chilcuan, barna piccaturic atheratcia da erremedio lasterrena eta segurrena; bainan batere ezpada possible nihorc atheratcia, baliatuco çarete erremedio huntaz, haren oinhacen passarasteco; hartaracotx har eçaçue bi untça milla marin erro, untça laurden bat especia itce, eta haren erdia bipher eta guero guciac, ungui chehatu direnian, emoçue Idiari arno ephel guti batequin edatera, eta continua cenbait aldiz sasoin berean emaitia...

 

10. Idiac bere natura edo pitchoa gogortua duenian cer eguin behar den.  Eritarçun hori guerthatcen çayonian, azqui duçue malvariscac egostea buruarequin batean eta guero hartaz maiz phereca Idiaren natura eta hala laster sufflaracico dio bere pitchoa...

 

11. Idiac edo behiac mihia azpia hantua duenean cer eguin behar den; eçagutu duçuenian idiac mihi azpia hantua duella ensea çaitezte lehen bait lehen mihi azpico çainetaric burdin bero batez chilhaturic edo lanceta çorrotx batez odola atheratcera eta guero gantçu edo phereca dioçoçue çauri hura olio eta gatça elkharrequin nahassiric, eta continua umore guciac camporat arthean. Dembora hartan, bazcatuco duçue idia belhar frescos; eta baldin apetitua ez badu ernatua, laster jan aracico dioçue erremedio huntaz: harataracotx har eçaçue arroltce baten churingoa eta gorringoa balsan ezti guti batequin guero emoçue idiari edo behiari arnuarequin edatera; hantic harat emoçue bere yatecotan cenbait gatx bihi eta effetu ona atheratuco du.

 

12. Idiac eta behiec errainetaco mina dutenian cer eguin behar den.  Idiac errainetaco mina duenian, eçagutuco duçue haren plainuetan eta guciz guibelleco tranaz ecin aitcina çangua heda deçaquenean; almaquez ere ecin segura daiteque ez eta han guti bustana biribilca non orduyan dilindan baitario; haren guernuac ussain gaiztoa du, eta guibeleco craina ossoqui picatua, eta baldin inflamacioneric gerthatcen bada dembora hartan, idiaren picha odolaren guissa dohaco, eta dena ere guti eta penarequin eguiten du; eta hanitx irauten badio ez da harentçat erremedioric; bainan ez bada picha hura aphur bat tindatua baicen, gorricara duella bere colorea, esperantça da eritarçun hartaric sendaturen dela.  Hartaracotx atheraco dioçue odola almequetaric, eta maiz emanen idiari porruac ur clairian trempaturic eta hur hartaric.

 

13. Idiaren berce errainetaco mina nola sendatu behar den eta particularqui erorcetic heldu çayonean.  Noiz ere sentitcen baituçue idia erori dela cenbait gauça gogorren gainera eçagutu baduçue haren colpe handiac, ecen ez da behinere falta colpe borthitça dela caussa imflamacionea, hargatic 1aborariac dembora hartan idiac metchatcen dituenian ez ditu bere lecutic moviaracico, eta colpia duen lekhua maiz frescatuco dio hur hotcez, eta guero gantçu edo perea unguy chucaturic urin hurtuz; edo urdaiz; eritarçun horren seinaleac dire campoco aldetic gogor içaitea era barrabillac laburturic barnerat erretiratcia, ecin bere isterra ez alderdia aisiarat manaya deçaque, era pena handia du etçana denian bere lecutic ecin altchatuz.

 

14. Idiaren oinhace eta dolore suerte guehienentçat erremedioa, guciz nekhaduraz heldu denian.  Har eçaçu ahur bat liho haci era berce ahur bar camamila, eta hec ungui iraquit panjeru batean urian erabilcen duçuela maiz maquila batez ungui ahia eguin artean eta guero heda çaçue cenbait traputan eta hartaz lot non ere sendi baituçue gogortasunic, hanturaric, edo oinhace duen lecuan.

 

15. Idiac biriquetaric errengura dienian cer eguin behar den.  Biriquetaricaco errengura horiec gaitx dire idier eta behier khentceco, heyen movimendu handia dela causa; bainan eguin daquiocote erremedio hunbat ceina baita lehenbicicoric manyatera ur beros garbitcia eta guero belhar ussain onnezcoez urrindatcia.  Dembora hartan khendu behar tuçue buruquitic çamari, behor, urde, eta berce acienda guciac beldurez haren haxaz communica eztiotçaten gaitx bera; hargatic, orduyan utcico duçue astoa aldian, ecen haren haxa probetchoz da biriquetaco errencurentçat,...

 

16. Idiac edo behiac herciac galcen hassiac dituenean cer eguin behar den.  Idiac herciac desseguinac dituenean, harturen duçue hirur untça turmentina eta hura haur baten ezcuaz idiari gibeleco aldetic sar dioçoçue ahalic eta barnena edo ezperen turmentinaren lecuan balia çaitezque ganz guessaz edo urin hurtuz.

 

17. Idia edo behia hestulaz attacatua denean cer eguin behar den.  Idia marfondiz attacatua denean eta guciz hestulla handia duella, hartuco duçue aphurbat hissopa eta hura hiraquit pinterdibat huretan guero iraci duçuenian edanaraz hur hura idiari.  Dembora hartan emoçue yaterat forru ostuac chehaturic ogui nertroyarequin batean, berce batçuec emaiten diote idiari umaiçaren hura amiron churiarequin batean hissopaz eguin den guissa...

 

18. Idiac edo behiac noiz ere sendi baituçue hatxa labur diela, emoçue beharrietan cilhaturic hellebore noir deitcen den belharra, gargandila balu beçala, eta harc hun eguinen dio...

 

19. Idia edo behiac almaquetan min duenian cer eguin behar den.  Eçagutu duçuenian idiac almaquetan oinhace duella, har eçaçue hirur ahur alcipre eta hec hiraquit minagrean eta guero ungui chehatu tutçuenian lot çaçue dolorea duen lecuan eta laster sendatuco da; berce batçuec atheratcen diote odola almequetaco çainetaric: guero, porruac hurian iraquituric, hur hartaric edanarasten diote, edo ezperen idiaren guernu bera.

 

20. Idiari edo behiari lipia khentceco cer eguin behar den.  Lipiaren erremedio segurrena eta lasterrena, atheratcia da: eta guero burra frescoz çauri hura goiz arraxetan pherecatcia.

 

21. Idiac edo behiac, golardoa duenean edo lephoa hantua duenean cer eguin behar den.  Idiac golardoa duenian hanitx, da lepho gucia hantua; eta baldin senti badioçute abces bilduma edo materiaric duela, dembora hartan apparanciaz aguerian den lekhuan cillhatuco dioçue burdin gorribatez eta guero eman cilho hartan assunen erro gutibat edo esperen erran den hellebororen errua har çaçue bethi; erro horien sanyatceco, idiari edan aracico dioçue urribelharrarequin iraquituricaco huretic, nahiz goicetan eta arraxetan; copetetaric eta beharri guibeletaric odola atheratcias ere probetcbu handia eguinen du...

 

22. Idia hantua denean nola sendatu behar den.  Ordinariozqui idiac hantcen dire belhar sendoeguiac yanez, eta guciz ihitçarequin direnean.  Eritarçun horren sendatceco, asqui da choilqui adar bat alderen alde cilhaturic eta hura olioz pherecaturic guibelleco aldetic ayuta beçala idiari edo behiari emaitia; hirur edo laur erhi ondarcian barna guero passaya çaçue, idia haice hanitx eguin deçaquen arteraino era adarra han dueno pherecatuco diçue sabela haya sendo batez.

 

23. Idiac edo behiac ceinbait animale chume irexi duenean cer eguin behar den.  Sendi duçuenian idiac irexi ahal duquela animale cenbait, emoçue lehen bait lehen esnia edatera edo ezperen eguiçue decotionea picco melatuz arnoarequin batean, eta guero eman arno hartaric idiari edo behiari edatera.

 

24. Idiaren handitchuen sendatceco cer eguin behar den.  Har çaçue andredena mariaren arrosaren tipulla, eta berce ahur bat constantinopolitana, eta hec unguy egos minagrean, guero lot çaçue erremedio hartaz hantura duen lekhuan; eta hala laster leher aracico dio bere anditchia.  Lehertu denean, garbi çaçue çauri hura goicetan eta arraxaldetan guernu, eta pichaz...

 

25. Idiac çangua hantua duenian nola sendatu behar den. Hartaracotx har çaçue cenbait ahour osto sauca eta hec unguy iraquit gantx guti batequin batean, eta guero egossi direnean lot çaçue unxa cathaplasma hortaz, eta hala laster iccusico duçue hantura consimitua. Cataplasma hori eguin daiteque hoxic eta frescoqui; hartaracotx har çaçue ceinbait ahur sauca osto eta ungui hec cheatu dírenian emoçue urin hurtua, cataplasma eguiteco asqui den beçala.

 

26. Idiaren latoin eta aztaparretaco minen sendatceco erremedioa.  Eritarçun suerte hori arribatcen çayo idiari maicenic neguian era guciz horman trabaillatcen denian, non orduan baitiduri. Idiari aztaparra lanceta çorrotx batez picca dioçoçue aphur bat barnazco eta guero erre dioçoçue picco hetan, arinqui, gantçu urin hurtuz, senda arteraino...

 

27. Idiaren berce façoinez aztaparra colpatua denean nola sendatu bebar den.  Lehenbicicoric gauça eguin behar dena da aztapar hura fundameneraino unguy garbitcia, eta guero lot goicetan era arraxetan urin hurtuz ezcoarequin nahassiric bors edo sei egunez continatu duçuenean, guero, berce haren berce egunez, mainatuco duçue arnoz edo minagrez ezti guri batequin nahassiric.

 

28. Idiac barrabillac hancuac dituenean cer eguin behar den.  Har çaçue clera guti bat eta hartaz vinagrearequin eguiçue liga edo ahia; eta guero gantçu edo phereca hantura duen lekhian.  Idorcen denian, lokharri hori lothuco dioçue gansguissaz, berce batçuec diote photço baten minaz azqui dela perecatcia, berchala hantura gucien eramateco.

 

29. Idiaren adarra arrailatua denean cer eguin behar den.  Idiac adarra erdiratua duenean, frota dioçoçue adarra minagrez gatx eta olio guti batequin, batean; eta guero phereca çoçue urin hurtuz arrachina guti batequin, nahassiric, eta continua pherecatce hori çazpi çorci egunez.

 

30. Idiac beguiac hantuac dituenean cer eguin behar den.  Beguiac hantuac dituenean, eguiçue ahia ogui natrayaren irinez eta esti guti batequin eta guero hartaz lot goicetan eta arraxetan; orduan nola estia dela causa uliec khecha baileçaquete, debecatuco duçue acciden hortaric baldin alastrenaz, begui inguruac pherecatcen baitiotçute.

 

31. Idiac beguian churia duenean cer eguin behar den.  Noiz eta ere eçagutcen baitoçue beguian churia duella, hartaracotx lot eçaçue goiz arraxetan beguia; berce batçuec baliatcen dire balea gaznaren erhautxaz...

 

32. Idi begui nigartiac nola behar diren sendatu.  Idiari nigarra darionian eguiçue ahia ogui natrayaren irinez eta hartaz lot goicetan eta arraxetan, edo ezperen hiraquit çaçue mairi arrosen erruac, hura eta estiarequin batian; guero hartaz maiz lot idiaren beguia.  Berce batçuec baliatcen dire thutiaz, vitriolaz, hur arrossatuarequin batean...

 

33. Idiari çaragarra khentceco, har eçaçu ahur bat khedarra, ahur erdi bat laffre eta laur baratchuri buru; guero hec elgarrequin chehatu direnean, frota çaçue idia bizpahirur aldiz edo ezperen har eçaçue idiaren behassunbat eta hartan barna emoçue bi unxa sofre lore; guero ungui nahassi dituçuenean, gantçu eta phereca çaçue idia hirur goicez eta arraxez, eta finean antçara edo ganz greçaz.

 

34. Idiaren ulcera edo lasduren sendatceco erremedioa.  Hartaracotx har eçaçue kalitx ungui ontuac eta idortuac eta hec passa sethabexi batian; guero erraux hortaz balia çaitezte ulcera eta larrudura gucien sendatceco...

 

35. Suguearen aussiquien eta photço errabiatuaren erremedioa.  Senti duçuenian idiac poçoinstatuac direla, asqui duçu pherecatcia aussiquia den lekhuan olio escorpionaz; edo esperen har eçaçue lau untça salboin çahar, guero hurt laur den bat minagretan, hartaz maiz garbi eçaçue aussiquiac diren lekhuan.  Façoin bera eguin deçaqueçue mirra arnoarequin hiraquituric, bai eta halaber leiçarrarequin eta finean ceinarhurdon edo pateo arrosarequin, arnuan edo minagrean hiraquituric...

 

36. Idiari açazquala erorcen çayonean cer eguin behar den.  Har eçaçue turmentina ezco horia eta estia, bacoitchetic untça bana, eta hec elgarrequin hurtu direnian asqui duçue pherecatcia idiaren hoina hamabors egunez eta guero arnoz eztiarequin nahassiric edo ezperen lot eçaçue idia cataplasma hortas, façoin huntan, hartaracotx har eçaçue aloez matic eta alun, untça bana, eta ungui cheatu direnian, eguiçue cataplasma arrolce churingoarequin batean...

 

37. Idia leiçorren eta mandulien aussiquien contra cer eguin behar den.  Leiçorrec manduli edo cenbait berce uliec aussiquitcen tustenian asqui duçue claira edo cerussa guti bat hurian trempatcia eta laga hartaz eguinican bietan guero idia hartaz goicetan eta arraxetan lotcia...

 

38. Idia leiçorrec manduliec ez ulitchec ez aussiquitceco erremedioa.  Hartaracotx azqui duçue malba osto pusca bat ungui chehatcia eta olio guti batequin liga beçala eguitea; eta guero idia hartaz goicetan eta arraxetan pherecatcia...

 

39. Leihotaric eta athetaric leiçorren cassatceco erremedioa.  Har çaçue ahur bar erramu osto edo bihi eta hiraquit hurian; guero hur hartaz phereca çaçue idia, guero berce alimale guciac ceinaren bidez casatuco baitire heyetaric leiçor manduli eta berce ulli suerte guciac...

 

40. Ardien çaragarraren khentceco erremedioa.  Ardien çaragarra içan arren apparantciaz eritarçun chumea yaquin çaçue hura dela caussa, ethorcen çayotela asco berce eritarçun gaisto, nola baidire piccotac, içurriac, eta berce accident handiac eta hala bat bederac behar lituque artha handirequin hastetic eritarçun horri erremedioac eman.  Hartaracotx erranen daroçuet auctor handi batequin: asqui duçue ardiac mosten tuçuenian erremedio huntaz gançutcia edo pherecatcia: har eçaçue beraz olio liga, arno churiaren liga, eta cenbait lipin chehaturic, guero hirurac ongui trempatu direnian elkharrequin batian, phereca çatçue çuen ardiac immincione hortas ephelduric.  Ordean hori eguin eta hantic bi egunen buruan garbitu beharco tutçue hur gaciz edo itxasoco hurez eta hala iccussico duçue nola debecatuco tutçuen eritarçunetaric, ez solamente çarragarraric içaitetic bainan oraino eritarçun borthitcetaric: bide hortaz illea legunago, eta dulciago, eta emiago, ethorcen baiçayote...

 

Heyetan fumingacionea edo urrindatcia eguiteco promes emaiten derauçuet liburu hunen hastian eracuxico nauzquitçuela cer façoinez eguin behar ciren fumengacioneac eta hala norc ere sendi baituçue heya aire gaiztoz corrompituac dela: lehenbicicoric garbituco duçue hango hasquerietaric eta guero hartuco duçue unza bat issensu, unza bat soffre, eta bi untza arrachina; guero hec elcarrequin nahassiric emanen ditucie choffeta bat brassarequin eta khe hartaz ingura çaçue barruquia gucia eta continua, guero erran den urrindatce hori droga finitu arteraino.  Fumingacione hori eguinen duçuen beçain sarri hartuco duçue erramunia, erramiac, mayoranac, camamilla, eta pulegium, eta guero hec su emanic, barruquiaren erdian iduc arazten duçuella khe hura, dela cenbait dembora; eta guero emaçue aire gutti bat norte phartetic edo ezperen levantetic eta bide hortaz içanen tutçue çuen establiac hanitx precocionatuac eta haciendac conserbatuac dela eritarçunetaric orduan.  Halere orhoit çaireste fumengacione hori orduyan on citaquela cenbait berdura emaitia barruquietan barna sugueric edo berce alimale liçunic han egon ez dadin; hartaracotx asqui içanen da cucusso belharrez bradura hura eguitea edo esperen leçar hostoz ihaurquitcen baituçue ere ez derautçue probetchuric baicen eguinen eta guciz cenbait baratchuri buru alsan dutenian.

 

 

 

Liburu huntan diren droga eta belharren ezplicationea erran derautçuet ezplicatuco narozquitçula hemen diren icen barboro iduriac eta hala banohaçue chehequiago bat bederari erraitera clarqui cer diren misterio suerte horiec; hartaracotx yaquin eçaçue: 1. lupin deitcen den droga hura dela ilhar çabal bat franciaco phartetic probeditcen garena; 2. neprun duçu berriz oihan belcetan causitcen den elhorri belçaren frutua beçala, bacha arana iduri duena; 3. uesse da ilhar chume çabala franciatic ekharcen dena; 4. fabiena da belhar bat ossoqui alciprea iduri duena baratce curiosetan causitcen dena; 5. lotteron da belhar bat fresco baratcetaco murrailetan caussitcen dena, ceina piccatu eta esnia baitario; 6. issopa da halaber belhar bar beberina iduri duena eta ordinariozqui baratcetan aurquitcen dena eta ussain handi batequin bide eta larrain gucietan frangoqui causitcen dena; 7. marrubiom duçu ossoqui erremenda iduri duena eta ordinariozqui murrailla çaharren contra causitcen dena; 8. hellebore noir duçu belhar bat mendietan causitcen dena; 9. çamari bustana deitcen den belharra causitcen dena erriperetan; 10. mirra da droga bat droguistec saltcen dutena; 11. sel harmonia duçu gatx bat droguistec saltcen dutena; 12. allòez halaber duçu droga bat droguistec saltcen dutena; 13. vitriola façoin berean droguistec saltcen dutena; 14. litarqui orobat, gurussa guissa bera, eta nihorc baldin penetan baçarete ecin içanez erran ditugun belhar eta droga horiec, guidatuco çarete gure etchera behar duçuenaren içaiteco eta hala promez emaiten derautçuet probeditua içanen naicela çuen cerbitçatceco erran tudan gauça guciez, hala nola azco aldiz erran dudan constantinopolitana miragarriaz.

 

 

 

  Unhaduric primaderetan                                                        1
  Idiaren sabelminen khenteco                                                 2
  Idia charmadurez                                                                  3
  Idiaren uchada edo sabeltassuna                                           4
  Idiaren erorteco mina                                                            5
  Idiaren gattarra                                                                     6
  Idiac odolez picha                                                                7
  Idiac picharic ecin eguinez                                                   8
  Idiac harria duenian                                                              9
  Idiac bere natura gogortua                                                    10
  Idiac mihi azpia hantua                                                         11
  Idiac errainetaco mina                                                          11
  Idiac berce errainetaco mina erorcetic                                 12
  Idiaren oinhacen eta doloren                                                 13
  Idiac biriquetaco arrangurac                                                 14
  Idiac herciac galtcen hassiac                                                15
  Idia estulaz atacatua                                                              16
  Idiac haxa labur diela                                                            17
  Idiac almequetan min duenian                                               18
  Idiari lipia khentceco                                                            19
  Idiac golardoa duenian                                                         20
  Idia hantua denean                                                                21
  Idiac cenbait animale chume irexi duenian                           22
  Idiac handitchuac                                                                  23
  Idiac çangoac hantuac                                                           24
  Idiaren aztaparren                                                                 25
  Idiac berce façoinez aztaparra colpatua duenean                  26
  Idiac barrabillac hantuac                                                      27
  Idiac adarra arraillatua                                                         28
  Idiac beguiac hantuac dituenian                                            29
  Idiac beguian churia duella                                                   30
  Idi begui nigartiac                                                                 31
  Idiari çaragarra khentceco                                                    32
  Idiaren ulcera edo lazduren                                                  33
  Suguearen aussiquien                                                            34
  Idiari azaxcalla erorcen                                                        35
  Idia leiçorren eta mandullien aussiquien contra                    36
  Idia leiçorrec, manduliec ez ulitchec ez aussiquitceco         37
  Leiotaric eta athetaric leiçorren cassatceco                          38
  Ardien çaragarra khentceco erremedioa                               39


 

 

 

 

 

 

Bertsio honen iturria: J.-B. Daranatz, “Un vétérinaire basque du XVII “siècle”, RIEV II, 585-600


 

Chabalgoity, J. P.: Laborarien abissua (XVIII)

 

Goyenetche, B.: Marechalen liburia eskuaraz (1831)

 

 


Atzera