Jean Pierre CHABALGOITY

 

(LABORARIEN ABISUA: Eskuizkribua)

 

Barkoxe, XVIII.m.

 

[1-10 or.  Falta dira]

[11] hori eguin beçain sarry har eçaçu laur ontça neprun bihy era beste laur ontça constantinopolitana eta ontça bat neffar gaitz larritic eta hourac algarreky onxa cheheka eta pintoubat houretan onxa herakituric doy hoztu denian emoqu idiary hartaric edatera eta ezpada lehen aldian idia sendotcen continia eçaçu çombait egunez suitan.

 

 

[12]                                                     

6

 

Idiac sabeltarçuna dianian cer eguin behar den sendotceko

 

Eçaguturen noiz dian eritarçun houra imoretan ordenariozky eta ordian eztiçoçula eman jatera ez eta edatera, vigue edo hirour egunez çombait mahartce osto baicic eta hourac ere ardouan trempaturic eta mirra gutibat ardouan trempaturic emoçu idiary edatera.

 

Eta guero hirour egunen [13] burian presenta içoçu plan-plaigtaigna edo camamila edo çamari buztan deitcen den belharra.

 

Eta ondoko egunetan gogoua eman içoçu edatera emaitian emoçu erramu ostouareky trempaturic hoguey eta laur orenez edo bestela heraky eraciric erramu ostoueky doy hoztu denian çombait egunez idiary edatera goizean barourric.

 

 

[14]                                                                

7

 

Idiac erorteko mina dianian cer eguin behar den

 

Idia eçaguturen duçu bere maneria partikularretatic jesto eguinen du, ahoua okherturic, çankhoac ere ahotic barouxa doukola, eta bigua edo hirour orenen burian, deus ezpeilu beçala jaikiren da, eta ordenarizky eritarçuna ukheiten dicie by hilabetetaric by [15] hilabetetara eritarçun haren sendotceko.

 

Har eçaçu pintoubat ardou hobenetic eta astoaren çankoco azazkulutic eta idiaren belarreko eçurretic limaturic ontça bat eta onxa chehekaturic trempakhin hartaric idiary edatera hoguey egunez goiz oroz emaiten derioçularic barouric ahotic behera idiary.

 

 

[16]                                                                

8

 

Idiaren colpien eta erorten direnian sendotceko cer eguin behar den

 

Noiz ere sendy beituçu idia erory dela eta badiala inflamatione eta colpia den lekhia, hour hotcez onxa frescatuko deroçu eta guero ourin hotcez bereka içoçu edo ourdakhiz, eta gogortia bada ecin haboro houn dikeçu seignatcia bertan sendotceko.

 

[17]                                                                

9

 

Idiaren leher duren edo doloren kontre cer eguin behar den

 

Har eçaçu ahurbat ly-acy eta beste ahurbat camamilla eta hourac onxa heraky eracy pincoubat houretan eta makhila batez lahas boulia beçala, eta guero oyhal batetan eçar emplastu houra non ere baitu leherkura edo hankura edo orano gogortarçuna sendy beitukeçu idiary.

 

 

[18]                                                                

10

 

Idiac litiketaric erranoura aztura denian cer eguin behar den berhala

 

Dirisketako errankura hory gaitz da idiary eguiteko mobimentu handian kontuan heguiteko.

 

Bena halere eguioçu lehenic hour beroz mangeteraren ukhuçtia eta guero belhar urin hounez fretatcia eta ordian idoky itçaçu theguy hartaric: ourdiac, behor eta beste cabale suertiac salbu asto çombat amorekatic eta harçara eman ezticen eritarçun.

 

 

[19]                                                                

11

 

Idiac errayac gastaturic dutienian cer eguin behar den

 

Har eçaçu hirour ontça thurmentina eta eremedi houra: haur baten eskiaz idiary guibeleko aldetic sar eracy içoçu ahalic barnena thurmentina houra.

 

Edo ezpaduçu thurmentinaric eguioçu gantz gueçaz edo ezpere ourin hourez houstu gabe hirour goitcez.

 

12

Idia eztulez alakaturic denian cer eguin behar den

Har eçaçu ahurbat hisopa eta houra heraky eracy pinta [20] erdibat houretan eta guero iraz eta eman edatera eta ordian emoçu phorru osto ahurbat chehekaturic onxa eta garagar irinareky batian hourian trempaturic.

 

 

13

Idiac baxa labur denian cer eguin behar den

 

Eguioçu beharrietan chilo eta guero helebore deitcen den belharra cherka eçaçu gargandilla beilu beçala eta harec sendo eraciren du labursky.

 

           

[21]                                                                

14

 

Idiac alamaketan min dianian cer eguin behar den

 

Eçagutu duçunian idiac alamaketan ornaua doloriac dutiala, har eçaçu hirour ontça alcipre eta houra eraki eçaçu vignagrian eta guero onxa chehekaturic idiary eçar içoçu doloria dian lekian.

Bestela aldiz seigna eçaçu almaketako çaignetic eta guero phrorru ahurbat hourian onxa herakituric hartaric emoçu pintou bat aldian idatera sendo arthio.

 

 

[22]                                                                

15

 

Idiac luppiaren contreko erremedioa nola sendotcen den idia eta cer eguin behar den

 

Lupiaren erremediric hobena duçu phicatcia eta guero bourra freskez çaury haren fretatcia eta goiz arrax oroz cambiatcia eta freskatcia.

 

 

16

 

Idiac golardoua edo lepphoua hanturic dianian cer eguin behar den.

 

Idiac golardoua dianian lepphoan dikeçu eta ouste baduçu badila matheriaric chilaturen duçu bourdouigna gorri batez eta guero emoçu [23] chilo hartara assun çain gutibat eta guero seignaturen duçu behari guibeletic edo bellarretic eta içanen da sendoric.

 

 

17

 

Idiac hanturic denian cer eguin behar den

 

Behar duçu ukhen urruts tartabat besso baten ungurunia luce eta haren buria ly apur batez unguratu eta plegatu eta onxa ollioz edo bestela ourin hotcez berekatu eta idiary guibeletu sar içoçu errain kurutchiala drano.

 

[24] Eta ez haboro eta guero passeya eracy eçaçu idia eta orano dembora berian barra batez bidec barraren by burietaric lothuric onxa sabella bereka içoçu.

 

 

18

 

Idiac çombait ainharba edo animal gaizto jaten dianian cer eguin behar den

 

Idiari emoçu lehen beno lehen behy ezne edatera edo ezpere eguiçu phiko malatuz ardouareky egos eraciric, emoçu pintoubat aldian edatera sendo artio idia continia.

 

 

[25]                                                                

19

 

Idiaren hankuren sendotceko cer eguin behar den

 

Har eçaçau ahurbat andere dana maria arrosaren thipoula edo lilia eta beste ahurbat constantinopolitana eta hourac onxa egos eracy vignagrian eta guero eçar emplastru houra oyhal edo larru batetan hankura dian lekhian eta laster chilaturen cioçu eta leherturen çayonian chahat içoçu çaury houra ourinez edo phichaz goiz eta arrax oroz sendo arthio.

 

 

[26]                                                                

20

 

Idiaren çankhoac hanturic dutienian cer eguin behar den

 

Har eçaçu çombait ahur sabiko osto eta hourac onxa heraky eracy ourinin, eta guero eçar eçaçu oyhal edo larru batetan emplastu hory, era eçar içoçu idiary hankura dian lekhian eta suitan houn dukeçu hotzcic ere emplastu houra.

 

 

21

 

Idiac aztapar edo achur hoingnin min dianian cer eguin behar den.

 

[27] Ordian idiaren aztaparra lantceta batez chehekatu behar cioçu aphur bat barna eta guero erra içoçu phiko houra, ahal beçain arhizky eta guero ourinez onxa freta sendo arthio çoimbait egunez.

 

22

 

Idiac achur hoigna colpa-colphaturic edo amurraturic dianian cer eguin behar den.

 

Lehenic behar diçu hoing harc onxa çhahatu fondamenila drano eta guero ourina cyhouareky lahastekaruric [28] goiz arraxetan onxa fretatu bost edo sey egunez eta orano continia içoçu ardouz edo vignagrez ezty gutibareky lahastekaturic sendo arthio.

 

 

23

 

Idiac barrabillac hanturic dutinian cer eguin behar den

 

Har eçaçu clera gutibat eta houra vignagriareky nahas eta eguin emplastu edo drogabat eta guero harez bereka içoçu hankura eta idortu denian bereka içoçu berriz gantz gueçaz goiz [29] eta arraxetan edo orobat pp(o)txo baten behassunaz edo ourde minez bereka içoçu laster sendoren cioçu.

 

24

 

Idiac adarra hausten dianian cer eguin behar den

 

Ordian behar du vignagrez gatcez eta ollioz onxa freta içoçu adar lekhia eta guero gantz ourinez eta errecignaz algarreky lahastekaturic, harez onxa freta içoçu sazpy egunez goiz arrax oroz.

 

[30]                                                                

25

Idiec beguiac hanturic dutienian cer eguin behar den

 

Eguiçu emplastia garagar irinez eta ezty gutibateky era guero harez onxa bereka goiz arraxetan.

 

Bena noula eztia dela causa ulliec fatigua beliroye bereka içoçu beguy inguruniac alcatrenaz edo ourinez ... goiz oroz.

 

26

 

Idiac beguietan chouria dienian cer eguin behar den

 

[31]Har eçaçu sei armouniac gutibat eta ezty gutibat eta guero lahas algarreky eta hartçaz onxa bereka edo bestela orobat gazna çaharraren cizkaz edo herhauxaz acha lekotic.

 

27

 

Idiec beguietan nigar dienian cer eguin behar den

 

Eguiçu emplastia garagararen irinaz eta harez bereka içoçu onxa goiz arraxetan, eta bestela bassa arrosaren çaingua ardou chourian herakituric eta ezty eçariric bereka içoçu.

 

 

[32]                                                                

28

 

Idiac thigna dianian cer eguin behar den

 

Har eçaçu ahurbat khedarre eta ahur erdibat soffre lily eta laur baratchoury buru eta hourac algarreky onxa chehekaturic freta içoçu idiary thigna dian lekhia hirour goitzcez era egun hetan boustatcetic beguira.

 

 

29

 

Idiac aldura edo larrudura dianian cer eguin behar den haren sendo erazteko

 

 [33]Har eçaçu calitz onxa hountietaric eta jorrietaric eta hourac cetabian onxa igaren ondouan haren erhauxaz onxa fretatcia.

 

 

30

 

Idiac sugue oussoukien edo phoçou erabiatiaren contra cer eguin behar den.

 

Bereka içoçu oussouky houra ollio genebrez edo bestela har eçaçu laur ontça sablou çaharretic [34] eta guero pintoubat vignagretan houra onxa hourt eracy eta harez onxa chahat içoçu onxa oussoukia hirourretan.

 

 

31

 

Idiari golardoa dianian cer eguin behar den sendo erazteko

 

Eritarçun haren erremedioric lasterrena mihy petic seignatcia eta guero phorru ahurbat capis, sabina, morsceaus, diabolios, algarreky herakituric eta guero iraciric [35] edatera emoçu idiary hour hartaric.

Eta guero ontcy batetan ardou hobenetic ly-acy maris, hauxareky nahassiric, eguiçu emplastia eta guero harez onxa bereka lephoua.

 

32

 

Idiari azazkuliac erorten çaitçonian cer eguin behar den sendotceko

 

Har eçaçu thurmentina ezko hollity eta ezty ontça bedera eta hourac algarreky [36] hour eracy dutuçunean fitez eçar içoçu idiary aztaparrian.

 

 

33

 

Idiac odolez phicha eguiten dianian cer eguin behar den sendo erazteko

 

Ordian idiac eztiçu deusere edan behar, bena har eçaçu hirour ontça artho irin, eta triagua eta pintou erdibat ardoutan heraky eracy eta hartara emoçu soffre bilhobat eta edary hartaric emoçu idiary [37] edatera hirour egunez goiz araxetan eta sendo arthio continia içoçu.

 

 

34

 

Idiac ecin phicha eguiten dienian cer eguin behar den

 

Idiac phenatcen dira ebiltian ecin phicha eguiten dienian, seignaturen duçu mihiko çaignetic eta guero hirour goizcez edan eraz içoçu ardou chourian lahastecaturic ollio hounetic eta ezty gutibat suyan ephelturic amoderatuky.

 

 

 

[38]                                                                

35

 

Idiac harria dianian cer eguin behar den

 

Noiz eta ere eçagutu beituçu idiac harria diala phicatcia da eta idokitia hobena eta segurena, bena ezpada posible amenx emoçu erremedio haur, har eçaçu by ontça millu marin eta erro ontça laur dinbat especia itce eta haren erdia piper eta guero hourac onxa chehekaturic [39] emoçu idiari edatera ardou ephelian eta continia çombait egunez aitcinna.

 

 

36

 

Idiac bereitidura dianian eta gogorturic denian cer eguin behar den

 

Asky duçu malbaren egostia burriareky lahasiric eta hartaric edatera emoçu çortcy egunez eta natura ere bereka içoçu hour hartaric çombait goitcez.

 

[40]                                                                

37

 

Idiac mihy ondoua hanturic dianian cer eguin behar den

 

Eçagutu duçunian idiac mihy ondoua hanturic diala, demboraric galdu gabe chila içoçu mihy peko çainnegty, burduigna gorry batez edo bestela lancetta çorrotz batez eta idokoçu odol aphurbat eta guero çaury houra freta içoçu [41] ollio hounez eta gatcez algarreky lahastekaturic eta continia içoçu.

 

Amorekatic camporat jouan dakhion hour houra eta thempora hartan jatera emoçu idiary belhar fresk, eta ezpadu apetituric emoçu arrautcebat, ezty guty bateky hour epphelin edatera eta hantic aitcina emoçu çombait gayez byhy jatera edo ascary mestura prestetic alchatutic.

 

 

[42]                                                                

38

 

Idiaren erraigneko minaren sendotceko cer eguin behar den

 

Eçaguturen duçu plaignu eguitetic eta partikulazky traigna eratciren deriço çankhoac çointan ecin heda beitiçatke edo hedaturic badutu ecin bil beitiçatke alphée-etaric ere ecin balia daite eta buztana ere ecin çotula ez eta byribilka eta haren guerrentcia ere jossia date eta guibeleko traina ere [43] ossoky desguissatia e... enkas eta inflamationeric badu phuntu eta casu hartan eta orano picha odolla udury eta dena ere guty eta grado hartan hanitz iraiten badu eztate harez hounic.

 

Besta ezpadu garridura baici idoki içoçu odol gutibat seignatcen duçularic almaketaric eta phorru ahuruta bat hour chahu batetan tremparuric eta hour hartaric, çortcy egunez emoçu idiary edatera barouric.

 

 

[44]                            

Lupe belcharen erremedia

 

 

Lehenic cinex seigna odola aphur boutilabat ardou beltç godeletbat binagre ascoz ahurtabat nefar gan ahurbat baratchouri chehekaturic ahurbat cherment haux eta ahurbat kherra de egossiric iraskina ahotibehera eman.

 

Lihachi chachuta bat egosiric minen gagnen hezi hancura agery bada.

 

 

[45]                                                                

39

 

Borda edo theguy eta cabalen egon lekhien parfumatcia ayre edo khoçu gaiztouen contre.

 

Noiz ere sendy beituçu cabaletan ayre gaizto edo theyutarçun hetaric hartuko duçu gaitz haren contre houn diren eremedioac çoin beitirade ontçabat intxentçu eta beste ontçabat soffre eta by ontça errecigna [46] eta hourac algarreky lahassy dutuçunian eçar içeçu chofeta batetan inkhaz aphurbat suyareky eta khe hartçaz verritan borda edo theguia ungura eta continia drogac akaba hartio parfumatcia,

 

Eta houra eguin beçain sarry har eçagu ahurbat eramolia eta erramu mayorana eta camamila.

 

 

 

 

 

 

 

 

Betsio honen iturria: “Monjongo Dassançaren Laborarien abissua (1692) eta honen bi aldaera ezezagun: Jean pierre Chabalgoityk idatzia (XVIII.m.) eta Bertrand Goyenetcheren Marechalaren liburia (1831). Aurkezpena, edizioa, oharrak eta hiztegia, ASJU XXXIII-1, 1999, 239-304.

 

 

*Dassança, M.: Laborarien abissua (1692)   

                 

*Goyenetche, B.: Marechalen liburia eskuaraz (1831)        

 

 

Atzera