MARECHALEN LIBURIA Escuaraz

à Bertrand Goyenetche fils

Fait à Saint Jean Pied de Port

le 25 mars 1830

 

 

[1]

1

                        Idiaren, sukharra sendatceco cer eguin behar den

 

Idiac sukharra duenian eçagutuco duçue idiaren inquetadura era guciz gorphutza ikharatcen çayenian.  Copetan ere eztu su eta lamaric baiçen agueri eta particularqui bi adarren artian.

Halaber berotcen çaizco beharriak eta ahua icerdia caintoin guçietaric dariola.

Ecen dembora hartan ecin deusic yan deçaque.

Bainan nahi luque cembait gauça fresco milicatu, mihiaren idortasuna dela causa.

 

[2] Buria ere hanitz pisua daduca eta beguiac nigarretan tuela era muthurra limburriz garnitia hanitz lucia.

Façoin hartan sendi duçuenian idia sukharrez atacatua dela egun hartan barur aracico dioçue eta guero biharamunian atheraco dioçue odol guti bat buztanaren azpitic.

Ondoco borç egunetan entretenituco duçue gluteron deitcen den belhar fresco hetaric urarequin iraquitu eta ur hartaric maiz edatera emaiten dioçuela eta halaber continua edate hori sukharra yoan arteraino berce batçuec atheratcen diotela odola beharri guibeletaric eta copetatic.

                                     

 

[3]                                                       2

Lantçar deitcen den eritasuna edo ezperen idi marteilia

 

Idi marteilia deitcen den eritasuna eçagutcen da noiz eta ikhusten beitugu idiaten iliac sagarreroyaren izpiac guisa laztuac tuela, eta idia hanitz tristatua, beguiac ilhunac eta pisuac, lephua makhurtia, ahotic guerlia dariola, bizcarra eztoca beçala gogortua, urhatsa jo anhitz pisua apetitia galdua auxnarria edo ruminatcia ezarriagoa.

 

Eritasun hori hastean senda daiteque facilqui behar den erremedioac emaiten çaizconian.

Bainan çahartuchez gueroztic / [4] escapatcen da eritasun hortaric.  Halere entseyatu behar da eguin ahalaren eguitera.

 

Hartaracotz harçaçue Constantinopolitana eta meloin erroac, bakhotchetic ahur bana eta hirur ahur gatz larri; eta guero hec elkharrequin chehaturic, trempa çaçue laurden bat arnotan; eta eman arno hartaric idiari edatera goiz guciez gathulu baten betia aldian eta continua dioçoçue arno hartaric ossoqui, sendotu arteraino.

 

 

3

Idiaren bihotz-terra khentceco, cer eguin behar den.

 

Idiac bihotz terra duenian eçagutuco /[5] duçue idia gombite iduriz dagoenian, non orduan berchala mustupila edo muthurra frotatuco dioçue phorruz eta baratchuriz eta posible bada hetaric chehaturic, arnoarequin hararacico dioçue golpean eta arratxean.

 

4

Idiaren colica sendatceco cer eguin behar den

 

Idiac colica duenian eçagutuco duçue idiaren pleinutan bai eta halaber haren estoc eta gogortasunean, hasi lepotic eta isterretarainoco gucian.

 

Ordu hartan habarrotx hanitx eguiten çayo sabelian; maiz etçan, maiz jaiquitcen da eta ecin dago / [6] bere lekuan, icerdia churrupitan dariola, cainton gucietaric.

 

Gaitz horren sendoteceo batçuec emaiten diote baratxuriak eta phorruac chehaturic eta arnouan iraquituric, arno hartaric edatera laurden erdi baten inguria aldi bakotchian.

 

Berce batçuec erremedio hori yuntatcen diote intzaur, oliva eta tipula arnotan egosiric.

 

Hartaracotz harçaçue ahur bana mirra eta erramou bihiac eta hec iraquitu ondoan arnoarequin, iraci eta emoçue édatéra arno houra.

 

Berce batçuec, idiari picatzen diote behatz azpiko haraguiac eta buztan / [7] azpitic, odol guti bat ekhar deçantçat.

 

Colica sue(r)te hori arribatcen da ordenariozqui u(n)haduraz primaderetan, ceren ecen dembora hartan odol soberantciac hobequi errequeitatcen baitira; eta hala odola atheratou ondoan cenbait pasaye eraquin dioçoçue ungui estaliric errefria eztadin

 

 

5

Idiaren sabelminen erremedioa.

 

Colica beçala eguiten da eritasun hura eta hala colicarentzat on diren erremedioac balia daitezque sabelminetan; bai eta halaber drigas ere arnoarequin [8]edatera emaiten diotela; eta guero biharamunian odola atheraco dioçue mihi azpitic, edo suduretaric edo ezperen edan aracico dioçue erremedio huntaz ceina eguiten baita lau untça turmentina eta gatz guti batequin, pirolac idiari iretxarazteco eta baldin posible ez bada cintçurrian pasaraztea, urtuco tuçue arno beroan; eta guero edana aracico adar batetaric.

 

Dembora hartan idiac beroqui egon behar du barruqui bero batean (vulgar vult).

 

 

6

Idia charmadurez incantatua denian cer eguin behar den.

 

Idia charmatua denian, eçagutuco / [9] duçue tristeçia handian; bay eta guciz laster bere accioneac eguin nahi tuenian, non orduan idia laburski hagatcen eta mehatcen baita heticatua baliz beçala.

 

Hargatic da nesesario prompqui erremedioac eguitea.

 

Hartaracotz eçagutu duçuenian idia charmatua dela, emoçue lehen bai lehen ur hartaric sudurretan barna ceina eguinen baituçue lehen bai lehen ahur bat erramou bihi eta ahurbat yenebria bihi eta untça bat sofre lore, eta guero ur epeletan hogoi eta lau orenez iraçi duçuenian balia çaitezte ur hartaz goiçetan eta arratsetan sudurretan barna emaiteco./

 

[10] Hori eguin beçain sarri preparatuco dioçue erremedio miragarri hau, ceina khenduco baititu charmac eta escantadura guciac.

 

Hartaracotz harçaçue laur untça Constantinopolitana, untça bat gatz larri; eta hec chehaturic ungui iraquitu behar dute pinterdi bat uretan eta guero eman hur hura idiari edatera.

 

Baldin eta lehen colpetic ezpada idia erremetitia emanen dioçue cembait aldiz erremedio hortaric eta hala ikhussico duçue, efetu miragarri ez solamente idien charmen contra eracusten duen efetua, bainan oraino / [11] erranen darotçut Constantinopolitana horrec berthute handiac dituela Sedacieus Arabiaco autor famatu haren erranez.

 

Etcen hain espresuqui seguratcen gaitu erraiten darotçunian khentcen tuela eta debecatzen guciac nahiz alimalia, presunetan lur eta etchetan eguiten diren guciac.

 

Hartaracotz dio asqui dela erran dugun Constantinopolitana hori bere lurretan eta etchetan idukhitcia.  Beraz hacia çaitezte erremedio miragarri hortaz.

 

 

[12]                                                                  7

 

Idiaren utchada edo sabeltasuna duenian inagutuco duçue haren issurrietan, ceren etzen clar asqui baitire bat eta berçia eçagutcecotz; eta hala ikhusten duçuenian sabeltasuna duela eztioçue dembora hartan yatera ez edatera eman behar bizpahirur egunez, baiçen choilqui çembait mahatx bihi pipita edo ezperen mahatx ostoac arnotan trempaturic har araçico dioçue idiari, eta guero hirur egunen buruan presenta dioçue cembat belhar fresco, nahiz plantagnac edo / [13] çamari bustana deitcen den belharra eta guardia ondotic ere bere hura erramou ostoequi iraquituric eman beharco dioçue.  Cer ere erremedio eman baitut sabeltasunarentçat ceren etzen biac bat beçala eguiten baitire.

 

8

Idiac erortceco mina duenian cer eguin behar den

 

Idiac erortceco mina duenian eçagutuco duçue idia colpez erortcen denian eta guero ahua makhurturic guerlia ta arrapoa ahotic dariola eta çangoac [14] bihurcen beçala, eta finian bizpahirur orenen buruan deusic ezpalu beçala altchatcen denian.

 

Halaco eritasuna duten idiac ordenariosqui atacatuac dira bi hilabetetaric bi hilabetetara.

Eritasun horren sendatceco hararaci beharco dioçue laurden bar arnotan astoaren çangoco heçurra, untça bana, limaturic eta ungui chehaturic eta guero continua hogoi egunez goiz guciz emaiten dioçula adar batetaric, berce batçuec hanitz baliatcen dire erran dugun / [5] constantinopolitana miragarri hortaz.

 

Hartaracotz asqui dute arnouan edo urian iraquituric ur hartaric idiari goicetan eta arraxetan emaitia.

 

9

Idiaren gatarrari edo Cainnarrari cer eguin behar den

 

Gatarraren erremedioric lasterrena mihiaren azpitic odola atheratcia da eta guero porruac, arruta, apio, (salbina, eta morsus diabolus) elgarrequin urian iraquituric iraci eta ur hartaric idiari edatera emaitia.

 

Eta finian panyeru batian arno ligaz, ogui mamiz eta hautxarequin ahia eguinic hortaz lepoa lotcea non bide hortaz laster / [16] khenduco baitioçue bere gatharra.

 

 

10

Idiac odolez picha agiten duenian cer eguin behar den

 

Idiac odolez picha eguiten duenian heldu çayo comusqui accident hori hanitz berotua eta bortizqui marfunditua denean eta guciz udan cembait belhar gaisto ihintzez bustia yan duenian.

Gaitz horren erremediatcecotz ezdu deusere idiac edo behar luque choilqui edari huntaric baicen hartaracotz harçaçue hirur untça artho irin eta untça bat trigada.  Guero hec iraquit pinterdibat arnotan eta finian yuntacen dioçuela / [17] safran guti bat.

 

Edari hortaric emoçue edatera goiçetan eta arratxetan plantain ura olioarequin.

 

 

11

Idiac ecin picha eguinez dagoenian cer eguin behar den.

 

Idia penaz dagoenian ecin picharic eguinez atheraco dioçue odol gutibat bicicaco lainetaric eta guero hirur goicez edan araz: eztia eta olioa arno churitan nahassiric.

 

 

12

Idiac harria duenian cer eguin behar den./

 

[18] Noiz ere baitaquiçue idiac harria duela bicican edo chilcuan barna picaturic atherarcia da erremediric segurrena.

 

Bainan halere ezpada posible nihoc atheratcia baliatuco çarete erremedio huntaz haren oinacez apacegatcecotz.

 

Hartaracotz harçaçue untça bat millu marin erro untça laurden bat especia itze eta haren erdia biphér; eta guero guciac ungui chehatu direnian emoçue idiari arno ephel guti batequin edatera eta continua cembait aldiz façoin berian emaitera./

 

 

       13

[19]     Idiac bere natura edo pitostoa gogortua duenian cer eguin behar den.

 

Eritasun hori guertatcen çayonean idiari asqui duçue malvarisca egostia burrarequin batian, eta guero hartaz maiz pereca idiaren natura eta laster suflaracico dio bere pithoa.

 

 

14

         Idiac azpia hantua duenian cer eguin behar den.

 

Eçagutu duçuenian idiaren / [20] mihi azpia hantua dela enseya çaitezte lehen bai lehen mihi azpico çaineraric burdin bero batez cilhaturic edo lantceta çorrotz batez odola atheratcia, da guero gantçu edo pereca dioçoçue çauri hura, olioa eta gatza elkharrekin nahassiric eta continua umore gucia camporat joan artino.

 

Dembora hartan idia entretenituco duçue belhar frescoz eta baldin appetitua ezpadu ernatua laster, içan aracico dioçue erremedio huntaz.

 

Hartaracotz harçaçue arroltce bat churingoa balxan, eta nahas ezti / [21] guti batequin guero emoçue arnoarequin idiari edatera.  Hantic harat emoçue bere yatecotan cembait gatz bihi eta hala efetu onac atheraco dire.

 

 

15

Idiac errainetaco mina duenian cer eguin behar den.

 

Idiac errainetaco mina duenian eçagutuco duçue haren plainutan eta guciz guibeleco trainaz, ecin aitcina çangoac heda ditçazquenian; almaquez ere ecin segura daiteque; ez eta hain [22] guti bustanna biribilca, non ordian dilindan baitario, haren guernuac usain gaistoa du eta guibeleco traina osokhi pisatua; eta baldin inflamacioneric guerthatcen bada dembora hartan idiaren picha odolaren guisa gorri dohaco eta penarequin eguiten du.

 

Eta hanitz badio, ez da içanen harentçat erremedioric.Bainan ezpada picha bura aphur bat tindatua baicen gorri cara duela bere coloria esparantça da eritasun hartaric sendatuco dela.

 

Hartaracotz atheraco dioçue odola almaquetaric eta maiz eman idiari / [23]edatera porruac ur clarrian trempaturic.

 

16

Idiaren berce errainetaco mina nola sendatu behar çayon

 

Noiz ere senti baituçue idia erori dela cembait gauça gogorren gainera eçagutuco duçue baten colpe handian ecen ezta behinere falta colpe borthitza dela causa constusione eta inflamacionea.

Hargatic laboraria dembora hartan idiac mehatchatcen tuenian eztitu bere lekhutic moviaracico eta colpia [24] duen lekhua maiz frescatuco dio ur hotcez eta guero gantçu edo péréca ungui chukhaturic, urin hurtuz edo urdaiez.

 

Eritasun horren seignaliac dire campoco aldetic gogor içatia aisiarat manaya deçaque; eta pena handia du etçana denian bere lekhutic ecin altchatuz.

 

 

17

Idiaren oinace eta dolore suerte guehienentçat erremedioa eta guciz nekhadurez heldu çayotenetan.

 

[25]Har çaçue ahurbat liho aci eta berce ahur bat cammamilla eta hec ungui iraquit ayeru batetan urian erabilcen duçue maiz makhilla batez, osokhi ahia eguin arteraino eta guero heda çaçue cembait traputan eta hartaz lot non ere sendi baituçue gogortasuna hanturaric edo oinace duen lekhuan.

 

 

18

Idia biriquetaric errencura denian cer eguin behar den.

 

Biriqueraric arrangura horiec gaitz dire idier khentcia hein movimendu handia dela causa.

Bainan halere eguin daquioçue erremedio haü ceina baita lehenbicicoric manyatera ur beroz garbitcia eta guero belhar frescos usain onetacoez ungui urrindatcia.

Dembora hartan khendu behar tuçue barruquitic çamari edo behor urde eta berce acienda guciac beldurrez ecen haren hatxac communica eztioçoten eritasun bera.

Hargatic orduan utcico dioçue / [28] çembait asto aldian, ezen haren hatxac probetchu eguiten diote biriquetaco arrancurer.

 

 

19

Idia estulez atacatua denian cer eguin behar den.

 

Idia marfundiz atacatua denian eta guciz estul handia duela, hartuco duçue aphur bat hissopa eta hura iraquit pinterdi bat huretan.  Guero iraçi duçuenian, edan araz deçacoçue ur hura idiari.

Dembora hartan emoçue yatera / [28] forru ostoac chehaturic ogui nostroarequin batian.

Berce batçuec emaiten diote idiari armoisaren ura amiron churiarequin batian, hissopa eguiten den guisa.

 

 

20

         Idiac hertciac galtcen hassia dituenian cer eguin behar den.

 

Idiac hertciac desseguinac dituenian hartu behar duçue hirur untça turmentina eta hura haur baten escuz sar idiari guibeleco aldetik ahalic eta barnena; edo ezperen turmentinaren lekhuan balia çaitezte, gantz guessaz era urin hurruz...

 

 

21

Idiac hatxa laburra duenian cer façoinez sendatuco den.

 

Noiz ere sendi baituçue idiac hatxa laburra duela emoçue beharritan cilhaturic [30] Hellebore noir deitcen den belharra gargandilla baliz beçala eta harc on handia eguinen diote

 

 

22

Idiac almaquetan min duenian cer eguin behar den.

 

Eçagutu duçuenian idiari almaquetan hoin-haciac eta doloriac dituela, har çaçue hirur ahur alcivre eta hec iraquit minagretan; eta guero ungui chehatu tuçuenian lot çaçue doloria den lekhuan eta laster sendatuco da.  Berce batcuec atheratcen diote odola gainetaric.

 

Guero porruac urian iraquitu eta/ [32] ur hartaric idi(ari) edanarazten, edo ezperen idiaren guernu bera.

 

 

                                                            23

Idiaren lipua  khentceco edo min gaistoa.

 

Lipiaren erremedioric segurrena eta laisterrena da, picaturic atheratcia eta guero bourra frescoz çauri hura goiz-guciez arratsez gantçutcia eta perecatcia...

 

 

24

Idiaren golardoa edo lepho hantuan cer eguin behar den.

 

Idiac golardoa duenian hanitz tu lepho gucia hantua, eta baldin sendi badioçu abcestilduma edo materiaric duela, dembora hartan haparantciaz agueri den lekhuan cilhatuco duçue, burdin gorri batez eta guero eman cilho hartan assunen erro guti bat edo ezperen erran dugun Hellebororen / [34]erroa eta har çaçue bethi artha erro horietaric sanyatceco.

 

Idiari edan aracico dioçue urri belharrarequin iraquitu uretic nahiz goicetan eta arratxetan; copetaric eta beharri guibeletaric odola atheratcia ere probetchu handi eguinen diote.

 

 

                                                            25

[35]                           Idia hantua denian nola sendotu behar den.

 

Ordenariosqui idiac hantcen dire belhar sendoqui yanez eta guciz ihitzarequin direnian.

 

Eritasun horren sendarazteco azqui da choilqui, adar bat alderen alde cilhatcia, eta olioz gantçuturic edo perecaturic guibeleco aldetik, ayuta beçala idiari emaitia. haise hanitz eguin deçaquen arteraino eta adarra / [36] han dueno perecatuco dioçue sabela haga sendo batez.

 

 

                                                            26

Idiac cembait alimale chume iretxi duenian cer eguin behar den.

 

Sendi duçuenian idiac iretxi ahal duquela, cembait alimale, emoçue, lehen bai lehen, behi esnia edatera, edo bercenaz eguiçue dicostionia pico melatuz arnoarequin batian eta guero batian eman arno hartaric idiari edatera./

 

 

                                                            27

[37]                  Idiaren handitchuen sendatceco cer eguin behar den.

 

Har çaçue ahur bat andre dena maria arrosaren tipula eta berce ahur bat constantinopolitana eta hec ungui egos minagrian guero lot çaçue erremedio hortaz hantua den lekhuan eta hola laster leher aracico dio here hantixua.

 

Lehertu denian garbi çaçue çauri hura goicetan eta arratxetan guernuz eta pichaz

 

 

       28

[38]                 Idiac çangoa hantua duenian nola sendotu behar den.

 

Hartaracotz har çaçue cembait ahur sauca osto eta hec ungui iraquit gantz guti batequin batian eta guero egossi direnian lot çaçue cataplasma hortaz: eta hala laster ikhussico duçue hantura contsomitua.

 

Eman dugun cataplasma hori eguin daiteque hotzic eta frescoqui / [39] hartaracotz har çaçue cembait ahur sauca osto eta hec ungui chehatu direnian emoçue urin hurtua cataplasma eguiteco asqui den beçenbat.

 

 

                                                            29

Idiaren taloin eta aztaparretaco minen sendatceco erremedioa.

 

Eritasun sué(r)te hori idiari arribatcen çayo maicenic neguan; eta guciz horma eta carroïnetan trabaillatcen denian non orduan baiciduri...... idiari aztaparra lantceta chorroix batez sacrificatuco dioçue / [40] aphur bat barnascotho eta guero erre dioçaçue pico hetan arinqui eta gantzu urin hurtuz senda arteraino.

 

30

Idiaren aztaparra berce façoinez colpatua denian nola sendatuco den

 

Lehenbicico gauça dena da aztapar hura fondamenaren ungui garbircia; eta guero lot goicetan eta arraxetan urin hurtuz segoarequin nahasiric / [41] borz edo sei egunez continuatu duçuenian, guero berce haren berce mainatuco dioçue, arnoz edo minagrez ezti guti batequin nahasiric.

 

 

                                                            31

Idiac barrabilac hantuac dituenian cer eguin behar den.

 

Har çaçue clera guti bat eta hartaz minagriarequin eguiçue liga edo ahia, eta guero gantzu eta pereca hantura duen lekhuan.  Idortcen denian gantçuce hori gantzutuco dioçue gantz guessaz goicetan eta arraxetan./

 

[42]Berce batçuec badiote photxo baten behassunaz edo minaz asqui dela gantçutcia beheala hantura gucien eramaiteco.

 

 

                                                            32

                        Idiaren adarra arrailatua denean cer eguin behar den.

 

Idiaren adarra erdiratua duenean frotta içocie bere adarra minagre, gatz eta olio guti batequin batian, eta guero gantzu edo pereca içocie urin hartaz arrachina guti batequin eta continua gantcutce hori çazpi egunez.

 

 

[43]                                                     33

                        ldiac beguiac hantuac dituenean cer eguin behar den.

 

Beguiac hantuac dituenian eguiçue ahia ogui nostrayaren irinez eta ezti guti batez eta guero lot goicetan eta arratxetan.  Ordian nola eztia dela causa, uliec khecha baileçaquete debecatuco dioçue accident hortaric baldin eta alcaquerenaz begui inguriac perecatcen baitoçaçue.

 

 

[44]                                                     34

                        Idiac beguian churia duenian cer eguin behar den.

 

Noiz ere eçagutcen baitioçue beguian churia duela, harçaçue sel armonia guti bat eta nahas ezti pusca batequin guero hartaz lot çaçué goiz arratxetan beguiac.

 

Berce batçuec baliatcen dire balea garrharen herrautxez.

 

 

       35

[45]                  Idi  begui nigartuac nota sendatu behar diren.

 

Idiari nigarra darionian eguiçue ahia, ogui nostroiren irinez eta hartaz lot goicetan eta arraxetan, edo ezperen iraquit çaçue mairu arrosaren erroac; ura eta eztiarequin batian.

Guero hartaz maiz lot idiaren beguia.

Berce batcuec baliatcen dire tuthiaren vitriolaz ur arrosatuarequin batian.

 

 

[46]                                                     36

                          Idiaren zaragarra edo hasteria khentceco.

 

Har çaçue ahur bat chiminaco khedarre; ahur e(r)di bat sofre eta lau baratchuri buru guero elgarrequin chehaturic frotta çaçue idia.

 

 

                                                            37

Hauche cerbitcatcen da beguietaco, axe, aire edo colpendaco

 

Hartuco duçue Parisco fruita bat hur corritutan, hirur sosen coupa Rocha churia, sos baten Irisflorentça hori egossi gabe ungui nahassiric den gutienaz arratxe- / [47] tan lotceracoan, bustico duçue beguiaren barnia bederatci arratxez seguidan.  Odolaren idortasunetic ezpada ez du faltaco sendotcia.

 

 

                                                            38

Mandouac çamarra beguian duenian cer eguin behar den.

 

Ikhusten duçuenian mandoua samar gorri batequin beguia nigartua duela, asquico duçue imintcia arroltce bat gorringoa khenduric gatcez erdicala suyan, eta güero beltchatu denian lehertu gabe athera saçue campora eta untsa chehaturic piloun batian, güero macian passaturic irina beco / [48] irin hura tuta batian imini eta güero oufa batez beguira houtz bizpahirur goicez.

 

FINA.

 

 

FINA

Fait à St Jean Pied-de-Port le 1er avril 1831

B.nd G-che

 

 

 

"hau da behien eta idien corcoillo barbera gastia pipatcen du ederqui arno edaten emaiten badacoté.Usatia flascoa aldera, baina barber famatia etc.."

 

 

 

[49]

 

Chanson Basque

 

1

Philippe iceneco lehen erreguea

Frantces patriot honen oi buruçaguia,

Ministro gaisto gucien aborriçaillea,

Franciaco chartaren conserbaçaillea. (bis)

 

                                                2

 

Charles hamargarrenac bere ministroequin

Guciec nahi guintusten esclabo eçarri,

Noblecia oro aphessac heyeiquin

                          Gutas placer lutena nahi çuten eguin. (bis)

 

                                                3

 

Bainan trompatu dira, yaincoa laudatu,

Lafayet eta Lafita ciren abissatu,

Memento beretican ciren abiatu,

                          Francian libertatia nahis sostengatu. (bis)

 

[50-51 falta dira]

[52, hutsik]

 

                                                            39
[53]               Idiaren larruduren sendatcecotz cer eguin behar den.

Hartaracotz har çaçue calitz ungui ondoa eta idortuac, eta hec passa cetaché batetaric guero herrauts hartas balia çaiteste ulcera eta larrudura gucien sendatcecotz.

                                                            40

[54]               Suguiaren eta hor errabiatuen ausiquien erremedioa.

 

Sendi duçuenian idiac poçoindatua(c) direla sugue edo hor errabiatuen aussiquias asqui duçue gantçúcea aussiquia den lekhuan olio escorpiona edo esperen har çaçue laur untça chabon çahar guero ur laurden bat minagretan, hartaz ardura garbi çaçue aussiquia diren lekuan.  Façoin bera eguin deçaqueçue mirra arnoarequin bai eta halaber leissarrarequin eta finean cinarthodon  potso arrosarequin arnotan edo minagretan iraquituric.

 

 

          (D 37)

[55]              Leissorren eta mandoulien contra cer eguin behar den.

 

Leissorrec eta mando uliec edo cembait berce uliec aussiquitcen tustenian asqui duçue clera cerusa guti bat urean trempatcea eta guero aussiquiac egunean biguetan lotcea.

 

                                                            (D 38)

 

Leissorrec mando ouliec es hain guti ouli chehec es aussiquitceco erremedioa. Hartaracotz asqui duçue malba osto pilica bat ungui chehatcea eta olio guti batequin ligatcea eta guero idia hartaz goicetan eta arraxetan perecatcea.

 

            (D 39)

[56]                  Barroquietaric leissorren cassatecotz erremedioa.

 

Har çaçue ahur bat erramou osto eta bihi iraquituric urean guero ur hartaric gantçu saçue idia edo berce animaliac ceinaren bides cassatuco baitire barruquietaric leissor, mando ulic eta berce suerteac.

 

 

Liburu huntan diren drogac eta belharren esplicationeac.

 

Erran darotçuet esplicatuco narosquitçuela hemen diren icen barbaro iduriac eta hala banohatçue chehequi bat bederari adiarastera, clarqui cer diren misterio suerte horiec.  Hartaracotz yaquin / [57] çaçue Lupin deitcen den droga hura dela illar çabal bat frantciaco partetic providitcen dena garena.  Nerprun duçu berris oyan beltcetan aurquitcen dena, elhorri beltçaren fruitua, (diduriena, Vesse) da ilhar chume çabala frantciatic écartcen darotçuéténa.

 

(D 40)

Barrouquietan funzigacionea edo urrindatcea eguiteco.

 

Promes emaiten darotçuet liburu huntan hastean eracutxiko narosquitcuela cer, façoines eguin behar ciren fumigationeac eta hala norc ere / [58] senti baituçué barrouquia airé gaistos corrompitua dela.

 

Lehembicicorik garbituco duçué hango ongarri guciac campora eta guero hartuco duçue unza bat isenzu, unza bat soffré lore eta unza arrochina guero hec elguarrequin nahastecaturic emanen tutçue chaufeta bat brassetan eta qué hartas ingura çaçué barrouqui goucia eta guero continua erran dugun urrindatce hori drogac fini arteraino.

 

[59] Fumigatione hori eguin duçuen beçain sarri hartuco duçué erramoniac maioranac, camamilac eta guero heier su eman barrouquiaren erdian iducarasten tutçuela que hura barrouquian barna cembait demboraz eta guero emoçue aire guti bat norteco partetic edo esperen levantetic eta hala bidé hortaz içanen tutcue ciaun establiac precocionetuac era halaber assindac: conservatuac eritasunic gabe. Ordean ala ere orhoit çaitesté fumigationé hori eguin ondoan on litaquela cembait berdura emaitea barrouqui betan barna sugueric edo berce alimalé lissunic han eguin estadin hartaracotz asqui duçué bellarez beraura hura eguitea edo ezperen leiçar ostoac ihaurguiarequin batean ematen batutçué eré estarotçué probetchuric baicen eguinen eta gucis cembait baratchuri bouru balsan dutenean.

 

 

[61]                           Pourga baten compositionea.

 

Har çaçu sauca erro pillica bat, bi ahur beçala gaineco achala utz eta bigarren achal guicen hura eçar acieta batian bi cuillera urequin besperatic guero biharamounian, erro hec untsa tinca yussa ken guero emoçu yus hari bortz cuillera esne nahassiric eta iraciric epheldou eta edan, guero oren baten edan ur ephel eta salda ardura eta marrusqua sabela esquerreco aldetic ikhussico duçu effetu handia eguiten.

 

Haurrendaco asqui da cuillera bat gutiago gorphutz arauca.

 

 

 

[62] Cette livre apartien a M. Bertrand G.che fin de la ... /

 

 

 

                 Ainguiren hatcemaiteco erremedioa.

 

Emaçu amia ontsa dragaturic ez eman sisari gorriric batere bainan... bat belscara edo beltça eta hoberenic buria eta bustana eta amia comply.

 

 

[63] GASTANBIDE Doctor Medicuac LABORARIER AVISUA

 

Badu cembat ere dembora Lapourdico parte gucietaric aditcen dudala laborariac arranguratcen direla idietan, eta ardietan arribatcen çaizcoten mortalitatez, noun uste baitute içurria beçalaco eritasuna hequien aciendetarat hedatua dela,

 

Akhostarrec sendituric accident horren berria beldurrez façoin / [64] berian heyen abreac guertha citcesteen beldurrez orthoiztu naute adisquide batçuec cembaic fagore eritasun horren contra eguitiaz; eta hala erresolitu dut horien satifacionea gatic obra chume baten eguitia, ceinetan erakhurxico baitayet, idien eta ardien eritasun principalen eçagutciaz combeni çaizcoten erremedio miragarriac.

 

Ordean segura çaiztezte eztirela hemen diren gauçac / [65] pentsatuac, bainan bai direla ilkiac lehenagoco Autor handi eta Oraingo moderno famatuetaric

 

Eta nola hanitz nor bere nacionetan eta naçionentçat trabaillatu baitire, Alamaniacoac alemanez, E(s)painiacoac espagnolez, eta berce nacionetacoac, norc bere erresumetaco lengoayez, hala nola francian eguin baitute liburu bat Maison Rustica franceses eta gu franciacoac içan arren Hescualdun guciec ez daquigu / [66] ederraz eta particulazqui laborariac comprenitceco beheala liburu miragarri hartan diren misterioac hargatic intreprenitu dut obra chume bat escaraz emaiterat bat bederac yakhin deçatentçat, cein errazchi den escuaraz comprenditcea lehenagoco eta etorren sendimenduac.

 

[67] Liburu huntan diren drogen eta belharren icenac yaquiteco çoin diren.

Gluteron                                              Lapatina
Constantinopolitana
Melloin erruac
Gatz larría
Mirra
Trigada
Orvitan fina
Arruda                                                 Arrota
Turmentina
Genevra                                               Orria
Nerprun bihia, elhorri beltça

[68] Plantagnac
Camari bustana,..                                 prella pi.
Apioa
Sabina churia
Morsus diabolus                                  aramaizia errua
Hausina errua
Helleborren errua                                Ahounts corna
Urribelharra, Urzon belharra
Millu marin                                         Mihoala
Ogui nostraya
Armoizaren ura, Artemisia
Amirun churia                                     empesa
Hellebore noir                                     Ahountscorna beltza
Alcipre                                                Alcipria

[69] Ségouarequin                               cihoua
potro baten behassunas
alcatrena
Sel armonia
Mairu arrossa
Tutrias eta vitriolas
Idiaren behassun bat
Calits
Olio escorpiones
Cinarthodon
Aloes mastic
Cerusa
Clera
Lupi et vesse et pulegium etc...

[70] Liburu huntan diren gaucen edo eritasunen causitceco tabla.
Gaztanbide doctor medicuac laborarier abisua..........(p. 61)
Idiaren sukharra sendatceco cer eguin behar den.......... (p.1)
Lantçar deicen den eritasuna.......... (p.3)
Idiaren bihotzterra.......... (p.4)
Idiaren colica.......... (p.5)
Idiaren sabelmine.......... (p.7)
Idia charmaduraz attacattua.......... (p.8)
Idiaren utchada.......... (p.12)

[71]Idiaren erorteco mina.......... (p.13)
Idiaren gatarraren.......... (p.15)
Idiac odolaz picha eguiten.......... (p.16)
Idia ecin picharic eguinez dagoenian.......... (p.17)
Idiac harria duenian cer eguin behar den.......... (p.18)
Idiac bere natura gogortua.......... (p.19)
Idiac mihi azpia hantua duenian.......... (p.19)
Idiac errainetaco mina duenian cer.......... (p.21)
Idiaren berce errainetaco mina.......... (p.23)
Idiaren oinace eta doloren.......... (p.24)
Idia biriquetaric errencura denia.......... (p.25)
Idia eztulez attacatua denian.......... (p.27)
Idiac hertciac galcen hassiac dituenian..........
(p.29)

                                                                                   
[72]Idiac hatxa laburra duenian.......... (p.30)
Idiiac almaquetan min duenian.......... (p.32)
Idiac min gaistoa kentceco cer eguin.......... (p.32)
Idiaren golardoa sendatceco.......... (p.33)
Idia hantua denian sendatceco.......... (p.35)
Idiac cembait alimale chume iretxi duenian..........
(p.36)
Idiaren handitxuen sendatceco erremedioa.......... (p.37)
Idiac çangoa hantua duenian.......... (p.38)
Idiaren taloin eta aztaparretzaco minen.......... (p.39)
Idiaren aztaparra bertce façoinez colpatua.......... (p.40)        
Idiac barrabilac hantuac dituenian.......... (p.41)
Idiaren adarra arrailatua sendatceco.......... (p.42)
Idiac beguiac hantuac dituenian.......... (p.43)
Idiac beguian churia duenian.......... (p.44)
Idi begui nigartua sendatceco.......... (p.45)

[73]Idiaren zaragarra edo hasteria..........(p.46)
Idien beguietaco aireren edo colpendaco..........(p.46)
Mandouac çamarra beguian duenia..........(p.47)
(Libertateco cantuac) ..........(p.49)
Idiaren larruduren sendatceco..........(p.53)
Idia suguiac eta hor errabiatuac aussiquia denian cer eguin behar den..(p.54)
Leissorren eta mando ulien contra cer eguin behar den.........(p.55)
Leissorrec mando uliec eta uli chehec ez aussiquitceco erremedioa...(p.55) 
Barruquietaric leissorren kassatceco erremedioa..........(p.56)
Liburu huntan diren droguen eta belharren esplicacionea
.....(p.56)                








 

 

Betsio honen iturria: “Monjongo Dassançaren Laborarien abissua (1692) eta honen bi aldaera ezezagun: Jean pierre Chabalgoityk idatzia (XVIII.m.) eta Bertrand Goyenetcheren Marechalaren liburia (1831). Aurkezpena, edizioa, oharrak eta hiztegia, ASJU XXXIII-1, 1999, 239-304.

 

 

Chabalgoity, J. P.: Laborarien abissua (XVIII)

 

Dassança, M.: Laborarien abissua (1692)

 

 

Atzera