X. Lizardiren Biotz-Begietan liburuari

Orixek idatziriko sarrera

 

 

 

IRAKURLE:

 

Labur adierazi nai nizuke, liburu oni dagokionez, emengo olerki guzien iritzia.

Olerkari edo diralako gizasemeetaz luze mintzatzea, olako oriek laiño legunez

estaltzea, askon errez bezain neke zait neri beintzat. Erabateko gauzak ondo

esatea, batez ere yakintza-arauz esatea, nornairen mende ez dago; baiña

nolabaiteko gauzak izyarioka esatea, nork ez dezake?

 

Olerki gauz oetan, bakoizka ta zeazkiro gauzak adieraztea da bearrenik eta

zailenik. Beraz, sarrera-itzok alper ez izatekotan, asi nadin olerki bakoitzaren

iritzia ondozka azaltzen.

 

Onela diote nik olerki bakoitzari ezarri nition oarkizunak:

 

Yaun errukiorra - Erderatik itzulia, dio berak. Gogai ederra du erderazko

amalauko onek, baiña euskal-belarriendako gogor-antxa dirudit.

 

Oia - Yatorra, gauzak berak dakarrena. Egi-zirrara sartzen du barnean. Ba du

bautarren aurka ziri zorrotza:

 

Ai nolako zoroak

gauez kalerik kale

ibil oi diranak!

Arkiko aal-dituzte

asun miñez yosirik

iñoiz beren oiak!

 

Mendi-gaña - Aski polita. Olerkari on batek bere dunik uka ez lezaken adiñakoa;

baiña liburu onek olerki aulik ba lu, nere ustez aulena.

 

Zeru-azpia - Zoragarria. Prantzesetik mamia dun arren, euskal-axal goxoa du.

 

Aldakeri - Idurimen yostanaia ta adimen zailua du egilleak. Olerki au bulkoz

yoria ta gizon oartuarena da.

 

Xabiertxo'ren eriotza - Bikain bikaiña. Aita siñiste berodunak, semetxo

yaioberria garai artan il zaiolarik, yaiotza'taldeari eratxikitzen dio:

 

(Ataritik) - Etxeko-andre ona

kantatzerik nai?

Belen-zaleak gera,

sari-ustez beteak

zure zai...

-Biyoaz!- Ez maitea,

begira zaien...

Gurea iñoiz, azita,

oiek bezela ibiltze'

aal uken!

(Ataritik) - Etxeko-andre ona,

abesterik nai?

Gabon-zaleak gera,

ezin-etsiz beteak

zure zai.

-Zuzen diok. Aur onak

onetsi bitza!

Sartu, mutil, ederrok,

seaska-alderaturik

yaiotza.

Sartu, ta yo beldurrik

gabe. Gaxoa

lotan dezute, bañan

otsak astindu-gaitza

du loa.

Yo, bai, gaur baita Aur ona

yaiotzekoa!

Yaiki, biotz autsia,

pozezko yaia baituk

gaurkoa.

 

Au idatzidigunak ba du biotzondo

 

Neskatx urdin-yantzia - Goxoa, errexa, ugaria, zailua, laisterra.

 

Bultzi-leiotik - Zirrara ematen du egiaren egiz. Gaiari dagokion bezain zailua

ta laisterra da.

 

Paris'ko txolarrea - Oartua ta zirrarakorra ageri zaigu ontan ere. Izkuntza

mendean du, euskeraz iñork ba. Ederraren susmo bizi bizia du. Zenbait lerro

buruz aldatu nai ba nitu, guzia alda nezake.

 

Otartxo utsa - Selgas´en La cuna vacia gogora dakar idazpuru onek, baina ez

oIerkiak. Meaxka da, ez ordea belaxka. Beti dugu gizaki ta beti euskotar gure

Lizardi.

 

Agur! -Buruzkoegia dirudit. Ba ditu olako beste zenbait ere. Biotzaldiari

noizpenka indarra ken lezaio

 

Biotzean min dun - Bere aldikoa da. Emen agertzen ditu doairik garaienak batean.

Guzi guzia alda genezake, baiñan ikus lerro ok:

 

0i bat yaso ta ikusi

dur musu ximela:

parre-antxa, bizirik

ba lirau bezela:

(Ots,ots,

ler adi, biotz).

 

Ordun izar bat biztu

du nere gau beltzak,

begioi malko ixil bat

dardarka darite.

Noizbait itxaro-kabi

biur dan biotzak:

(Ots,ots,

yauzika, biotz).

 

Agur, oiuka dio,

gorputz ximur maite:

agur, amonatxoa.

Egun Aundirarte!

 

Zuaitz etzana - Bikaina, oartze aundikoa. Zugaitzaren bizitza yator yalkia dago.

Au egin duna ez ote litzake antzerkigille ere? Bizitzaren eta giza-biotzaren

zizkuak ezagunak edo ditu.

 

Urte giroak:

 

I -Bizia lo - Ugaria, oartzez yauntzia, berekia, egitsua. Ni bezelako

baso-semeari ere ozki eragiten dio.

 

II - Sagar lore -Aurrekoaren kidekoa, iduripenez aberatsa.

 

III - Baso itzal - Lenaren antzekoa. Tolosa'ko Olerki-yaiean sariztatua. Lau

urtaroeri dagozkion olerki oetan, gizon umoa ta agoxuria agertzen da Lizardi.

 

IV - Ondar gorri - Ausaz, oberena. Lau urtaroen zitua berekin du. Azken zatia

biotz-ixuria du, sendoro ordea:

 

Ta zuek nora, txoriok, saldoka

zoazte, iraduz urrundu-bearka?

Adiskide Urretxindor il zaizute

ta aren ilkizunetara

-egoak ikara-

berandu-beldurrak al zaramate?

 

0i, zein dan ituna

beera-bear au!

Nik ez nai eguna

biurtzerik gau!

 

Giroen argia galtzerakoan

leen-oiartzuna dut ozen gogoan

 

Iru giro izanok, nik dei ta atozte,

nork zeren saria ekardazute:

batak itxaro, besteak berbizte;

irugarrenak bizitza-indar bete.

Oro bear zaituzte ene biotzak,

leen-min baidamada neurtitz zaarren otsak!

 

(Negu) Ikus bezat, Yauna, bein ta berriro.

otalore eziñegona...

 

(Udaberri) Bekusat sagasti gazte elurgiro,

udalen sort-oge dana.

Ikus bitzat arako irusta-saillak

eskuan ditutela ardo-txanbillak.

Entzun bezat iñoizko olerkaria

zalaiean baitzun lur-yauregia...

 

(Uda) Yainko-muño-gañetara baño leen

(ederra baita bizia!)

urrezko itsaso bebilt urduria

Itzal dudala laguntzaille lerden.

 

(Udazken) Ta udazken-atsarreko goiz batean

esnatu nadi Yainkozko betean!

 

Arrigarria da zati au. Nik ezagutzen dudan lirikurik aundienaren zatitik

ederrenari batere ez dio zorrik.

 

Eusko-bidaztiarena - Izkuntza pinpirina, aundikitarra, zarpazu esan dioten

andere aberats batek aterako luken yantziz yantzia.

 

Asaba zaarren baratza - Ugaari guzizkoa, besteak bezela.

 

Izotz ondoko Iguzki ta Gure mintzo azken-orduan egiñak ditu. Landuak noski, ez

orde bear bezain legunduak. Itz berri ta aditz-yoku berri zenbaitek

olerti-guriña kendu egiten diote. Egi egiz dio izkuntzari buruz:

 

Muinki dut estu nere eder

besoetan, ta atsa yaurtiki,

ta ura bai, egin zan aoan abesti.

 

Oetxek dituzu Lizardi'ren olerkieri ondozka ezarri nitien oarkizunak. Ez diet

ezer kenduko, ez eratxikiko, irakurri-ala lenengo nere iritzia sendotu egiten

baitute.

 

Erabat esateko: bulkoz, iduripenez, biotzondoz, ago-xuriz izkuntzaz, oso

guzizkoa dugu Lizardi. Euskera zar ezagungabeak dun muña atereaz, lirikarako

aukerakoena dala garbi adierazi digu. Ainbeste esangai, ainbeste itz doi

erabiltzen ditu; kirioz ta odolez yantzia da; euskera erpineraiño landu digu.

Gurean orainarte ez du izan kiderik, nekez duke garaitzailerik.

 

E-tzazula eriosuar irakur emengo olerkirik, ahapaldia arnas batez asi ta buka;

ez ta, agziz, lerro osoka; lerro erdika, laurdenka, itz bakoizka, gauzak eska

dezan araura baiño. Mandoaren ur edateari baiño oilloarenari areago zagozkio.

Ederrak uki-bera ba zera, miazta ezazu astiro egilleak ain begiratuki bildu

digun ezti gain gaineko au.

 

 

ORIXE

 

 

 

 


Bertsio elektroniko honen jatorria: http://www.jazzfree.com/jazz9/arrain/

 

 

 

 

             Lizardi: Biotz-begietan (1932)

 

 

 

 

 

Atzera